پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

مسئولیت مدنی هوش مصنوعی در حقوق ایران و اتحادیة اروپا از خلأ مسئولیت تا الگوی ضمان لایه‌ای متناسب با خطر

نویسنده
رضا فرج پور
گروه حقوق، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران
10.22034/api.2025.743599
چکیده
هدف: گسترش سامانه‌های هوش مصنوعی خودمختار، سه فرض بنیادین مسئولیت مدنی سنتی را هم‌زمان متزلزل کرده است: انتساب فعل زیان‌بار به عاملی انسانی و معیّن، پیش‌بینی‌پذیری رفتار آن عامل، و توانایی زیان‌دیده بر اثبات سببیت. هدف پژوهش حاضر، سنجش تطبیقی پاسخ دو نظام حقوقی ایران و اتحادیة اروپا به این چالش و ارائة الگویی بومی برای حقوق ایران است.
روش پژوهش: روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی است و بر تحلیل دستورالعمل (اتحادیة اروپا) ۲۰۲۴/۲۸۵۳، مقررة ۲۰۲۴/۱۶۸۹، سرنوشت طرح دستورالعمل مسئولیت هوش مصنوعی و مقررة ۲۰۲۶/۱۷۴۴ از یک‌سو، و قواعد اتلاف، تسبیب، لاضرر، قانون مسئولیت مدنی ۱۳۳۹ و قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان ۱۳۸۸ ازسوی‌دیگر استوار است. این روش امکان مقایسة نظام‌مند دو نظام حقوقی و شناسایی خلأهای مشترک و اختصاصی هر یک را فراهم می‌سازد.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد اتحادیة اروپا پس از استرداد رسمی طرح دستورالعمل مسئولیت هوش مصنوعی در اکتبر ۲۰۲۵، از الگوی قاعدة ویژة مسئولیت عقب‌نشسته و به الگوی ترکیبی تنظیم‌گری پیشینی، مسئولیت محض فرآورده و اماره‌های اثباتی روی آورده است؛ الگویی که خلأ مسئولیت به‌کارگیرندگان، خدمات غیرتعبیه‌شده و زیان‌های غیرمادی را باز می‌گذارد. این یافته حاکی از آن است که هیچ‌یک از دو نظام حقوقی مورد بررسی، چارچوبی جامع برای پاسخ به تمامی ابعاد مسئولیت ناشی از هوش مصنوعی خودمختار تدوین نکرده‌اند.
نتیجه‌گیری: مقاله در پایان الگوی ضمان لایه‌ای متناسب با خطر را در چهار لایه پیشنهاد، متن شش‌ماده‌ای آن را عرضه و سازگاری‌اش را با مبانی فقهی اثبات می‌کند. این الگو با توزیع مسئولیت میان بازیگران مختلف زنجیرة هوش مصنوعی بر اساس میزان خطر و کنترل هر یک، امکان جبران عادلانه‌تر زیان‌ها را فراهم می‌آورد و می‌تواند مبنایی برای تقنین در نظام حقوقی ایران باشد.
کلیدواژه‌ها
مسئولیت مدنی
هوش مصنوعی
دستورالعمل مسئولیت فرآورده‌های معیوب
قانون هوش مصنوعی اتحادیة اروپا
بار اثبات
ضمان لایه‌ای

عنوان مقاله English

Civil Liability for Artificial Intelligence in Iranian Law and the European Union, From a Liability Vacuum to a Layered, Risk Proportionate Guarantee Model

نویسنده English

Reza Farajpour
Department of Law, Yas.C., Islamic Azad University, Yasuj, Iran
چکیده English

Objective: The proliferation of autonomous artificial intelligence systems has simultaneously destabilized three fundamental presuppositions of traditional civil liability: the attribution of a harmful act to a determinate human agent, the predictability of that agent's behavior, and the injured party's capacity to prove causation. The objective of the present study is to conduct a comparative assessment of the responses of two legal systems. Iran and the European Union to this challenge and to propose an indigenous model for Iranian law.
Method: The research method is descriptive-analytical and comparative, grounded in the analysis of EU Directive 2024/2853, Regulation 2024/1689, the fate of the draft AI Liability Directive, and Regulation 2026/1744 on the one hand, and the rules of itlāf (destruction), tasbīb (causation), lā ḍarar (no harm), the Civil Liability Act of 1960 (1339 SH), and the Consumer Protection Act of 2009 (1388 SH) on the other. This method facilitates a systematic comparison between the two legal systems and the identification of their shared and specific lacunae.
Results: The findings indicate that the European Union, following the official withdrawal of the draft AI Liability Directive in October 2025, has retreated from the special liability rule model and shifted toward a hybrid model of ex ante regulation, strict product liability, and evidentiary presumptions a model that leaves unaddressed the liability of deployers, non-embedded services, and non-material damages. This finding suggests that neither of the two legal systems under examination has formulated a comprehensive framework capable of addressing all dimensions of liability arising from autonomous artificial intelligence.
Conclusion: The article, in conclusion, proposes a risk-proportionate layered liability model in four layers, presents its six-article text, and demonstrates its compatibility with jurisprudential foundations. This model, by distributing liability among the various actors in the AI chain on the basis of their degree of risk and control, facilitates more equitable compensation for damages and can serve as a basis for legislation in the Iranian legal system.

کلیدواژه‌ها English

Civil Liability
Artificial Intelligence
Product Liability Directive
EU AI Act
Burden of Proof
Layered Liability
حکمت‌نیا، محمود؛ محمدی، مرتضی و واثقی، محسن. (۱۳۹۸). مسئولیت مدنی ناشی از تولید ربات‌های مبتنی بر هوش مصنوعی خودمختار. حقوق اسلامی، ۱۶(۶۰)، ۲۳۱-۲۵۸.  https://hoquq.iict.ac.ir/article_36476.html
ذاکری‌نیا، حانیه. (۱۴۰۲). ماهیت و مبنای مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی در حقوق ایران و کشورهای اتحادیة اروپا. مجلة حقوق خصوصی، ۲۰(۱)، ۱۳۵-۱۵۲. https://doi.org/10.22059/jolt.2023.356703.1007186
رجبی، عبدالله. (۱۳۹۸). ضمان در هوش مصنوعی، مطالعات حقوق تطبیقی، ۱۰(۲)، ۴۴۹-۴۶۶. https://jcl.ut.ac.ir
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۶). الزام‌های خارج از قرارداد: ضمان قهری. جلد اول، چاپ هشتم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کشاورز، اسماعیل. (۱۴۰۴). مبنای مسئولیت مدنی عوامل مرتبط با عملکرد سیستم‌های هوش مصنوعی در اسناد اتحادیة اروپا و حقوق ایران. فصلنامة تحقیقات حقوقی، ۲۸(۴)، ۲۶۷-۲۸۸. https://doi.org/10.48308/jlr.2025.235893.2736
گندمکار، رضاحسین؛ صالحی مازندرانی، محمد و حمیدی، محمدمهدی. (۱۴۰۰). بررسی تطبیقی امکان وجود شخصیت حقوقی برای سامانه‌های هوشمند در فقه امامیه، حقوق ایران و حقوق غرب. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، ۸(۴)، ۲۳۵-۲۶۶.
https://doi.org/10.22091/csiw.2021.5944.1903
سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران ۱۴۰۳.
فرج پور، رضا و گانکل، دیوید جی. (1405). هوش مصنوعی در ترازوی قانون، مطالعهٔ تطبیقی الگوهای جهانی تنظیم‌گری و الزامات حقوقی ایران. (e250394). پژوهشهای حقوقی، e250394
https://doi.org/10.48300/jlr.2026.593103.3242
فرج پور، رضا، محمودی مقدم، سید مصطفی، بابایی، داریوش، رستمی، حمیدرضا و کیانی، محمدجواد. (1404). آثار و پیامدهای حقوقی اعطای شخصیت حقوقی به سیستم‌های هوش مصنوعی در حقوق ایران و اتحادیه اروپا. پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی، 4(ویژه نامه)، 1-28. https://doi.org/10.22034/api.2026.2087166.1696
قانون مدنی؛ قانون مسئولیت مدنی ۱۳۳۹.
قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲.
قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان ۱۳۸۸.
قانون بیمة اجباری خسارات واردشده به شخص ثالث ۱۳۹۵.
میرکمالی، سید علیرضا و ثابتی پور، محمد. (۱۴۰۴). امکان‌سنجی مسئولیت هوش مصنوعی به‌عنوان شخص حقوقی با رویکردهای نوین در پرتو قوانین ایران. دولت و حقوق، ۶(۲)، شمارة مقاله e231471.
 https://doi.org/10.48315/qgl.2025.514662.1211
 
 
Botero Arcila, B. (2024). AI liability in Europe: How does it complement risk regulation and deal with the problem of human oversight? Computer Law & Security Review, 54, Article 106012. https://doi.org/10.1016/j.clsr.2024.106012
Buiten, M. C. (2024). Product liability for defective AI. European Journal of Law and Economics, 57(1–2), 239–273. https://doi.org/10.1007/s10657-024-09794-z
Chesterman, S. (2020). Artificial intelligence and the limits of legal personality. International & Comparative Law Quarterly, 69(4), 819–844. https://doi.org/10.1017/S0020589320000366
Civil Code of Iran. (n.d.).
Civil Liability Act. (1960).
Compulsory Insurance Act for Damages Caused to Third Parties. (2016).
Consumer Rights Protection Act. (2009).
De Bruyne, J., Dheu, O., & Ducuing, C. (2023). The European Commission’s approach to extra-contractual liability and AI – An evaluation of the AI Liability Directive and the revised Product Liability Directive. Computer Law & Security Review, 51, Article 105894. https://doi.org/10.1016/j.clsr.2023.105894
Directive (EU) 2024/2853 on liability for defective products and repealing Council Directive 85/374/EEC, OJ L, 2024/2853. http://data.europa.eu/eli/dir/2024/2853/oj
Duffourc, M. N., & Gerke, S. (2023). The proposed EU directives for AI liability leave worrying gaps likely to impact medical AI. npj Digital Medicine, 6, Article 77. https://doi.org/10.1038/s41746-023-00823-w
Eldakak, A., Alremeithi, A., Dahiyat, E., El-Gheriani, M., Mohamed, H., & Abdulla, M. I. A. (2024). Civil liability for the actions of autonomous AI in healthcare: An invitation to further contemplation. Humanities and Social Sciences Communications, 11, Article 305. https://doi.org/10.1057/s41599-024-02806-y
Farajpour, R. & GUNKEL, D. J. (2026). AI on the Legal Balance, A Comparative Study of Global Regulatory Models and Legal Requirements in Iran. (e250394). Journal of Legal Research, e250394. https://doi.org/10.48300/jlr.2026.593103.3242
Farajpour, R., Mahmoudi Moghadam, S. M., Babaei, D., Rostami, H. & Kiani, M. J. (2025). The Legal Effects and Implications of Granting Legal Personality to Artificial Intelligence Systems in Iranian Law and the Law of the European Union. New researches in Islamic Humanities Studies, 4(Special Issue), 1-28. https://doi.org/10.22034/api.2026.2087166.1696
Gandomkar, R. H., Salehi Mazandarani, M., & Hamidi, M. M. (2021). A comparative study of the possibility of legal personality for intelligent systems in Imami jurisprudence, Iranian law, and Western law. Comparative Research on Islamic and Western Law, 8(4), 235–266. https://doi.org/10.22091/csiw.2021.5944.1903
Hacker, P. (2023). The European AI liability directives – Critique of a half-hearted approach and lessons for the future. Computer Law & Security Review, 51, Article 105871. https://doi.org/10.1016/j.clsr.2023.105871
Hekmatnia, M., Mohammadi, M., & Vaseqi, M. (2019). Civil liability arising from the production of autonomous artificial intelligence-based robots. Islamic Law, 16(60), 231–258. https://hoquq.iict.ac.ir/article_36476.html
Islamic Penal Code. (2013).
Katouzian, N. (2007). Extra-contractual obligations: Tortious liability (Vol. 1, 8th ed.). University of Tehran Press.
Keshavarz, E. (2025). The basis of civil liability of actors related to the performance of artificial intelligence systems in European Union documents and Iranian law. Legal Research Quarterly, 28(4), 267–288. https://doi.org/10.48308/jlr.2025.235893.2736
Li, S., Faure, M., & Havu, K. (2022). Liability rules for AI-related harm: Law and economics lessons for a European approach. European Journal of Risk Regulation, 13(4), 618–634. https://doi.org/10.1017/err.2022.26
Mirkamali, S. A., & Sabetipour, M. (2025). Feasibility of artificial intelligence liability as a legal person with novel approaches in light of Iranian laws. Government and Law, 6(2), Article e231471. https://doi.org/10.48315/qgl.2025.514662.1211
National Document on Artificial Intelligence of the Islamic Republic of Iran. (2024).
Proposal for a Directive on adapting non-contractual civil liability rules to artificial intelligence (AI Liability Directive), COM (2022) 496 final; Withdrawal of Commission proposals, OJ C/2025/5423, 6.10.2025. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52022PC0496
Rajabi, A. (2019). Liability in artificial intelligence. Comparative Law Studies, 10(2), 449–466. https://jcl.ut.ac.ir
Regulation (EU) 2024/1689 laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act), OJ L, 2024/1689. http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj
Regulation (EU) 2026/1744 (Digital Omnibus on Artificial Intelligence), OJ, 24.7.2026. https://eur-lex.europa.eu
Rimkutė, D. (2025). The new EU Product Liability Directive: Doctrinal analysis. Access to Justice in Eastern Europe, 8(Special Issue), 74–97. https://doi.org/10.33327/AJEE-18-8.S-c000160
Wachter, S. (2024). Limitations and loopholes in the EU AI Act and AI Liability Directives: What this means for the European Union, the United States, and beyond. Yale Journal of Law & Technology, 26(3), 671–718. https://doi.org/10.2139/ssrn.4924553
Wendehorst, C. (2020). Strict liability for AI and other emerging technologies. Journal of European Tort Law, 11(2), 150–180. https://doi.org/10.1515/jetl-2020-0140
Williams, S., Schuett, J., & Anderljung, M. (2025). On regulating downstream AI developers. European Journal of Risk Regulation, 1–29. https://doi.org/10.1017/err.2025.10020
Zakerinia, H. (2023). Nature and basis of civil liability arising from artificial intelligence in Iranian law and European Union countries. Private Law Journal, 20(1), 135–152. https://doi.org/10.22059/jolt.2023.356703.1007186
Zech, H. (2021). Liability for AI: Public policy considerations. ERA Forum, 22(1), 147–158. https://doi.org/10.1007/s12027-020-00648-0
Ziemianin, K. (2021). Civil legal personality of artificial intelligence: Future or utopia? Internet Policy Review, 10(2), 1–22. https://doi.org/10.14763/2021.2.1544