پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

واکاوی جایگاه عقل عملی در تحقق و تشکیک اراده آزاد بر مبنای حکمت متعالیه و پیامدهای آن در تحلیل خطا، جهل و مسئولیت اخلاقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
زینب صداقتیان
گروه علوم انسانی(معارف اسلامی)، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران
10.22034/api.2026.2109475.2008
چکیده
هدف: مسئله اراده آزاد و مسئولیت اخلاقی از بنیادین‌ترین مباحث فلسفه عمل است که در حکمت متعالیه با تکیه بر اصول بنیادینی چون اصالت و تشکیک وجود، حرکت جوهری نفس، قاعده «النفس فی وحدتها کل القوی» و خودآگاهی حضوری تبیین‌پذیر می‌گردد. هدف این پژوهش واکاوی جایگاه عقل عملی در تحقق، اشتداد و تشکیک اراده آزاد و تبیین پیامدهای آن در تحلیل خطا، جهل و مسئولیت اخلاقی است.
روش پژوهش: روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر بازخوانی و اجتهاد فلسفی در متون دست‌اول صدرالمتألهین و شارحان آن است. این روش امکان بازسازی نظام‌مند مبانی صدرایی در تبیین اراده و مسئولیت اخلاقی و سنجش انسجام درونی آن را فراهم می‌سازد.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اراده در حکمت صدرایی عارضی منفک از ذات نیست، بلکه فرع بر مراتب وجودی نفس و تجلی مرتبه‌ای از کمال وجودی آن است. عقل عملی با درک مصالح و منافع، شوق مؤکد (عزم) را پدید آورده و اراده را به مرتبه فعلیت می‌رساند. تشکیکی بودن مراتب نفس و اراده، تبیین‌کننده درجات مسئولیت اخلاقی، ریشه‌یابی جهل و تحلیل چرایی وقوع خطای اخلاقی است؛ به‌گونه‌ای که ضرورت علّی با فاعلیت ارادی ناسازگار نبوده و مسئولیت اخلاقی از بن‌مایه‌ای تکوینی و فلسفی برخوردار می‌شود.
نتیجه‌گیری: بر این اساس، می‌توان نتیجه گرفت که در حکمت متعالیه، اراده آزاد و مسئولیت اخلاقی نه تنها با ضرورت علّی و مراتب وجودی نفس در تعارض نیستند، بلکه در چارچوب تشکیک وجود و حرکت جوهری نفس، تبیینی منسجم و تکوینی می‌یابند؛ تبیینی که ظرفیت ارائة الگویی فلسفی برای تحلیل درجات مسئولیت اخلاقی و توجیه خطا و جهل را داراست.

چکیده تصویری

واکاوی جایگاه عقل عملی در تحقق و تشکیک اراده آزاد بر مبنای حکمت متعالیه و پیامدهای آن در تحلیل خطا، جهل و مسئولیت اخلاقی
کلیدواژه‌ها
اراده آزاد
عقل عملی
تشکیک وجود
مسئولیت اخلاقی
حکمت متعالیه
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Status of the Practical Intellect in the Realization and Gradation of Free Will Based on Transcendent Philosophy and Its Implications for the Analysis of Error, Ignorance, and Moral Responsibility

نویسنده English

Zeinab Sedaghatian
Department of Humanities(Islamic learning), National University of Skills (NUS), Tehran, Iran
چکیده English

Objective: The question of free will and moral responsibility is among the most fundamental discussions in the philosophy of action, which in Transcendent Theosophy (al-Hikmat al-Mutaaliyah) is explicable by reliance upon foundational principles such as the principality and gradation of existence (asalat wa tashkiki wujud), the substantial motion of the soul (harakati jawhariyi nafs), the principle al-nafs fi wahdatiha kull al-quwa (the soul, in its unity, is all the faculties), and presential self-awareness (ilmi huduri). The objective of this research is to examine the station of practical reason (aqli amali) in the realization, intensification, and gradation of free will, and to elucidate its implications in the analysis of error, ignorance, and moral responsibility.
Method: The research method is descriptive-analytical and grounded in the rereading and philosophical ijtihad of the primary texts of Sadr al-Mutaallihin and his commentators. This method facilitates the systematic reconstruction of Sadrian foundations in explaining will and moral responsibility and the assessment of their internal coherence.
Results: The findings indicate that will in Sadrian philosophy is not an accidental attribute separable from the essence; rather, it is subordinate to the existential gradations of the soul and a manifestation of a degree of its existential perfection. Practical reason, by apprehending interests and benefits, generates an emphatic desire (azm) and brings the will to the level of actuality. The gradational nature of the levels of the soul and will explains the degrees of moral responsibility, the tracing of the roots of ignorance, and the analysis of why moral error occurs such that causal necessity is not incompatible with voluntary agency, and moral responsibility acquires a genetic and philosophical foundation.
Conclusion: Accordingly, it may be concluded that in Transcendent Theosophy, free will and moral responsibility are not only incompatible neither with causal necessity nor with the existential gradations of the soul; rather, within the framework of the gradation of existence and the substantial motion of the soul, they find a coherent and genetic explanation an explanation possessing the capacity to offer a philosophical model for analyzing the degrees of moral responsibility and justifying error and ignorance.

کلیدواژه‌ها English

Free Will
Practical Intellect
Graded Hierarchy of Existence (Tashkik)
Moral Responsibility
Transcendent Philosophy
آشتیانی، سید جلال‌الدین. (۱۳۸۱). هستی از منظر فلسفه عرفان و حکمت متعالیه. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۶۳). الشفاء (الإلهیات). قم: انتشارات آیت‌الله مرعشی نجفی.
امام خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۶۲). تعالیه الوجوه العقلیه و القواعد العرفانیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
امام خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۸۳). سر الصلوة (معراج السالکین و صلاة العارفین). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۷۲). تفسیر تسنیم (جلد ۲). قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۷۶). رحیق مختار (شرح اسفار الاربعة) (جلد ۱). قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۱). معاد در قرآن. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹). شرح حکمت متعالیه (أسفار اربعة). قم: مرکز نشر اسراء.
سبزواری، ملاهادی. (۱۳۶۸). شرح المنظومة (حکمت). تهران: نشر ناب.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۶۳). العرشیه. تهران: انتشارات مولی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۶۶). المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۶۶ب). شرح اصول کافی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۶۸). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة (جلد ۶ و ۷ و ۸). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۸۰). شرح بدایة الحکمة / رسائل فلسفی. تهران: انتشارات حکمت.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۸۲). المشاعر. تهران: انتشارات طهوری.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۸۳). شواهد الربوبیه فی مناهج السلوکیه. مشهد: مرکز نشر دانشگاهی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (۱۳۸۶). کسر اصنام الجاهلیه. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۲). بدایة الحکمة. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۸). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۱). المجلس الحسین و انسان در اسلام. قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن (جلد ۱). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فیاضی، غلامحسین. (۱۳۸۴). هستی و مراتب آن در فلسفه اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
فیاضی، غلامحسین. (۱۳۹۳). تعلیقة علی النهایة. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۷۳). آموزش فلسفه (جلد ۲). تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۱). اخلاق در قرآن (جلد ۲). قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۵). خودشناسی برای خودسازی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۷). معارف قرآن (اخلاق، جامعه و سیاست). قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مطهری، مرتضی. (۱۳۷۰). پیرامون انقلاب اسلامی و مقالات فلسفی (جلد ۲). تهران: انتشارات صدرا.
ملازاده یامچی، رضا، شعیب، میثم و مجیدی، مجید. (1404). نقد تفاسیر جبری و اختیاری آیه ۲۴ سوره انفال: تبیین ارتباط انسان با خدا در متون تفسیری. پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی، ۴(۷)، 1-24
https://doi.org/10.22034/api.2025.2052917.1181
 
 
Ashtiani, S. J. (2002). Existence from the perspective of the philosophy of mysticism and transcendent theosophy. Tehran: Scientific and Cultural Publications.
Fayyazi, G. H. (2005). Existence and its levels in Islamic philosophy. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
Fayyazi, G. H. (2014). Commentary on the nihayah. Qom: Publications of the Imam Khomeini Educational and Research Institute.
Ibn Sina, H. b. A. (1984). Al-shifa (al-ilahiyyat). Qom: Ayatollah Marashi Najafi Publications.
Javadi Amoli, A. (1993). Tafsir tasnim (Vol. 2). Qom: Isra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (1997). Rahiqe mukhtar (commentary on the four journeys) (Vol. 1). Qom: Isra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2002). Eschatology in the Quran. Qom: Isra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2010). Commentary on transcendent theosophy (the four journeys). Qom: Isra Publishing Center.
Khomeini, S. R. (1983). Taaliyat al-wujud al-aqliyyah wa al-qawaid al-irfaniyyah. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeinis Works.
Khomeini, S. R. (2004). Sirr al-salat (miraj al-salikin wa salat al-arifin). Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeinis Works.
Misbah Yazdi, M. T. (1994). Philosophical instruction (Vol. 2). Tehran: Islamic Propagation Organization.
Misbah Yazdi, M. T. (2002). Ethics in the Quran (Vol. 2). Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
Misbah Yazdi, M. T. (2006). Self-knowledge for self-development. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
Misbah Yazdi, M. T. (2008). Quranic teachings (ethics, society, and politics). Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
Mollazadeh, R., Shoaib, M. & Majidi, M. (2025). Criticism of forced and optional interpretations of Verse 24 of Surah Anfal: Explaining the connection between a human being and God in interpretive texts. New researches in Islamic Humanities Studies, 4(7), 1-24. https://doi.org/10.22034/api.2025.2052917.1181
Motahhari, M. (1991). On the Islamic Revolution and philosophical essays (Vol. 2). Tehran: Sadra Publications.
Sabzevari, M. H. (1989). Sharh al-manzumah (hikmah). Tehran: Nab Publications.
Sadr al-Din Shirazi, M. b. I. (Mulla Sadra). (1984). Al-arshiyyah. Tehran: Mowla Publications.
Sadr al-Din Shirazi, M. b. I. (Mulla Sadra). (1987). Al-mabda wa al-maad. Tehran: Iranian Academy of Philosophy.
Sadr al-Din Shirazi, M. b. I. (Mulla Sadra). (1987b). Sharh usul al-kafi. Tehran: Institute for Cultural Studies and Research.
Sadr al-Din Shirazi, M. b. I. (Mulla Sadra). (1989). Al-hikmah al-mutaaliyah fi al-asfar al-aqliyyah al-arbaah (Vols. 6, 7 & 8). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Sadr al-Din Shirazi, M. b. I. (Mulla Sadra). (2001). Sharh bidayat al-hikmah / Philosophical treatises. Tehran: Hikmat Publications.
Sadr al-Din Shirazi, M. b. I. (Mulla Sadra). (2003). Al-mashair. Tehran: Tahuri Publications.
Sadr al-Din Shirazi, M. b. I. (Mulla Sadra). (2004). Al-shawahid al-rububiyyah fi manahij al-sulukiyyah. Mashhad: University Publishing Center.
Sadr al-Din Shirazi, M. b. I. (Mulla Sadra). (2007). Kasr asnam al-jahiliyyah. Tehran: Sadra Islamic Philosophy Foundation.
Tabatabai, S. M. H. (1983). Bidayat al-hikmah. Qom: Islamic Publishing Institute.
Tabatabai, S. M. H. (1989). Nihayat al-hikmah. Qom: Islamic Publishing Institute.
Tabatabai, S. M. H. (1992). Al-majlis al-husayni and the human being in Islam. Qom: Bustan-e Ketab.
Tabatabai, S. M. H. (1995). Al-mizan fi tafsir al-Quran (Vol. 1). Qom: Islamic Publications Office.