پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

نقد تفاسیر جبری و اختیاری آیه ۲۴ سوره انفال: تبیین ارتباط انسان با خدا در متون تفسیری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رضا ملازاده یامچی 1
میثم شعیب 2
مجید مجیدی 3
1 پسا دکتری، علوم قرآن و حدیث، پژوهشگر بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی مشهد، مشهد، ایران.
2 فارغ التحصیل دکتری، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
3 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
10.22034/api.2025.2052917.1181
چکیده
هدف: آیه ۲۴ سوره انفال، مشهور به آیه حیلولت، به دلیل عبارت کلیدی «أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ»، همواره از کانون‌های اصلی چالش و اختلاف نظر در تفاسیر قرآن کریم، به‌ویژه در مسئله بنیادین جبر و اختیار بوده است. مسئله اصلی این است که چگونه می‌توان میان حائل شدن خداوند بین انسان و قلب او، با اصل اختیار و مسئولیت انسان جمع کرد. این پژوهش در پی آن است که ضمن بررسی و نقد مبانی تفاسیر جبرگرایانه (که حیلولت را به معنای سلب اختیار می‌دانند)، به تبیین معنای دقیق این واژه و ارتباط آن با عدل و اختیار بپردازد.
روش پژوهش: این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی انجام شده است. در این راستا، مبانی تفاسیر جبرگرایانه (به‌ویژه در مکاتب کلامی اهل سنت) مورد واکاوی قرار گرفته و با تأکید بر مبانی کلامی و روایی مکتب شیعه (به‌ویژه دیدگاه علامه طباطبایی)، تحلیل‌های لازم صورت پذیرفته است.
یافته‌ها: یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که تحلیل دقیق لغوی واژگان (حیلولت، مرء، قلب)، توجه به سیاق آیه، ارجاع به محکمات قرآنی، و استناد به روایات معتبر اهل بیت (ع)، تفسیر جبرگرایانه را مردود می‌سازد. در مقابل، دیدگاه مبتنی بر اختیار که با مبانی شیعی سازگار است، حیلولت الهی را نه به معنای سلب اراده، بلکه جلوه‌ای از قرب و احاطه مطلق وجودی و علمی خداوند بر انسان، مالکیت حقیقی و تدبیر حکیمانه امور قلب، و نقش او در هدایت، توفیق و صیانت از فطرت پاک انسانی می‌داند.
نتیجه‌گیری: این پژوهش نتیجه می‌گیرد که تفسیر صحیح آیه حیلولت، نه تنها با اختیار انسان در تعارض نیست، بلکه ضمن اثبات حاکمیت و ربوبیت الهی، جایگاه اختیار و مسئولیت انسان را تثبیت کرده و تصویری متعادل و جامع از رابطه تکوینی و تشریعی انسان و خداوند ارائه می‌دهد که با اصل عدل الهی کاملاً همسو است.

چکیده تصویری

نقد تفاسیر جبری و اختیاری آیه ۲۴ سوره انفال: تبیین ارتباط انسان با خدا در متون تفسیری
کلیدواژه‌ها
آیه ۲۴ سوره انفال
حیلولت
جبر و اختیار
ارتباط انسان و خدا
عدل الهی
تفسیر تطبیقی
موضوعات

عنوان مقاله English

Criticism of forced and optional interpretations of Verse 24 of Surah Anfal: Explaining the connection between a human being and God in interpretive texts

نویسندگان English

Reza mollazadeh 1
meisam shoaib 2
majid majidi 3
1 Postdoctoral Researcher in Quranic Sciences and Hadith, Researcher at the Astan Quds Razavi Foundation for Research, Mashhad, Iran.
2 PhD Graduate, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
3 Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

Objective: Verse 24 of Surah al-Anfal, commonly known as the verse of haylulah because of the key expression anna Allaha yahulu bayna al mari wa qalbih (God intervenes between a person and his heart), has long been a major subject of debate in Qur’anic exegesis, particularly regarding determinism and free will. The central question is how divine interposition between the human being and the heart can be reconciled with human freedom and moral responsibility. This study examines and critiques the assumptions of deterministic readings, which construe haylulah as the negation of human agency, and clarifies the term’s meaning and its relation to divine justice and human free will.
Method: This research adopts a descriptive analytical method with a comparative approach. It critically analyzes the assumptions of deterministic interpretations, especially within Sunni theological and exegetical traditions, and compares them with Shii theological and hadith based foundations, with particular emphasis on the views of Allamah Tabatabai.
Results: A careful lexical analysis of key terms (haylulah, mar, qalb), attention to the verse’s context, recourse to the Qur’ans definitive passages, and reliance on sound narrations from the Ahl al Bayt collectively undermine deterministic interpretations. By contrast, the agency affirming reading consistent with Shii premises understands divine haylulah not as removing human volition, but as expressing God’s absolute ontological and epistemic proximity and sovereignty over the human being, His wise governance of the heart, and His role in guidance, granting success (tawfiq), and safeguarding human fitrah.
Conclusion: A correct interpretation of the verse of haylulah does not conflict with human free will. Rather, while affirming divine sovereignty and lordship, it secures human agency and moral accountability and offers a balanced account of the ontic (takwini) and normative (tashrii) relationship between human beings and God, consistent with divine justice.

کلیدواژه‌ها English

Verse 24 of Surah al-Anfal
Haylulah
Determinism and free will
The Relationship between human beings and God
Divine justice
Comparative exegesis
قرآن کریم.
نهج البلاغه.
آلوسى، سید محمود. (۱۴۱۵ ق. [۱۹۹۴ م.]). روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم. دار الکتب العلمیة.
ابن بابویه، محمد بن على. (۱۳۹۸ ق. [۱۹۷۸ م.]). التوحید. جامعة المدرسین.
ابن بابویه، محمد بن على. (۱۴۱۳ ق. [۱۹۹۳ م.]). من لا یحضره الفقیه. دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن جوزى، عبدالرحمن بن على. (۱۴۲۲ ق. [۲۰۰۱ م.]). زاد المسیر فى علم التفسیر (عبدالرزاق المهدی، محقق). دار الکتاب العربی.
ابن حیون، نعمان بن محمد. (۱۴۰۹ ق. [۱۹۸۸ م.]). شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار علیهم السلام. جامعة المدرسین.
ابن شهرآشوب مازندرانى، محمد بن على. (۱۴۱۰ ق. [۱۹۸۹ م.]). متشابه القرآن و مختلفه. بیدار.
ابن عاشور، محمد الطاهر. (بی‌تا). التحریر و التنویر. بی‌نا.
ابن فارس، احمد بن فارس. (۱۴۰۴ ق. [۱۹۸۴ م.]). معجم مقاییس اللغة. مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم. (بی‌تا). غریب القرآن. بی‌نا.
برقى، احمد بن محمد بن خالد. (۱۳۷۱ ق. [۱۹۵۲ م.]). المحاسن. دار الکتب الإسلامیة.
تهانوی، محمد اعلى بن على. (بی‌تا). کشاف اصطلاحات الفنون. دار صادر.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۵ ش. [۲۰۰۶ م.]). تفسیر تسنیم (ج ۹). اسراء.
حائری تهرانی، سید علی. (۱۳۷۷ ش. [۱۹۹۸ م.]). مقتنیات الدرر و ملتقطات الثمر. دار الکتب الاسلامیة.
حسینی همدانی، سید محمد حسین. (۱۴۰۴ ق. [۱۹۸۴ م.]). انوار درخشان. لطفی.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر. (۱۴۲۰ ق. [۱۹۹۹ م.]). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). دار احیاء التراث العربی.
راغب أصفهانى، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ ق. [۱۹۹۲ م.]). مفردات ألفاظ القرآن. دار القلم - الدار الشامیة.
زمخشرى، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ ق. [۱۹۸۷ م.]). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. دار الکتاب العربی.
سبحانى، جعفر. (بی‌تا). محاضرات فی الهیات. مؤسسة امام صادق (ع).
سید بن قطب، ابراهیم شاذلی. (۱۴۱۲ ق. [۱۹۹۲ م.]). فى ظلال القرآن. دار الشروق.
سید مرتضى، علی بن حسین. (۱۴۰۵ ق. [۱۹۸۴ م.]). انقاذ البشر من الجبر و القدر. در احمد حسینی و مهدی رجایی (کوششگران)، رسائل الشریف المرتضی. دار القرآن الکریم.
سیوطى، جلال الدین عبدالرحمن. (۱۴۰۴ ق. [۱۹۸۴ م.]). الدر المنثور فى التفسیر بالمأثور. کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى.
سیوطى، جلال الدین عبدالرحمن، و محلی، جلال‌الدین محمد. (۱۴۱۶ ق. [۱۹۹۵ م.]). تفسیر الجلالین. مؤسسة النور للمطبوعات.
شریف الرضى، محمد بن حسین. (۱۴۱۴ ق. [۱۹۹۳ م.]). نهج البلاغة (صبحی صالح، گردآورنده/شارح). هجرت.
طباطبایى، سید محمد حسین. (۱۴۱۷ ق. [۱۹۹۶ م.]). المیزان فى تفسیر القرآن. دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسى، فضل بن حسن. (۱۳۷۲ ش. [۱۹۹۳ م.]). مجمع البیان فى تفسیر القرآن. ناصر خسرو.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۰۹ ق. [۱۹۸۸ م.]). العین. هجرت.
قرشی، سید علی اکبر. (بی‌تا). قاموس قرآن. دار الکتب الاسلامیة.
قمى، على بن ابراهیم. (۱۴۰۴ ق. [۱۹۸۴ م.]). تفسیر القمی. دار الکتاب.
کلینى، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ ق. [۱۹۸۷ م.]). الکافی. دار الکتب الإسلامیة.
گنابادى، سلطان محمد. (۱۴۰۸ ق. [۱۹۸۷ م.]). تفسیر بیان السعادة فى مقامات العبادة. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
مصطفوى، حسن. (۱۳۶۸ ش. [۱۹۸۹ م.]). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴ ش. [۱۹۹۵ م.]). تفسیر نمونه. دار الکتب الإسلامیة.
نجفی خمینی، محمد جواد. (۱۳۹۸ ق. [۱۹۷۸ م.]). تفسیر آسان (ج ۶). انتشارات اسلامیه.
 
Al-Quran al-Karim.
Nahj al-Balagha.
Alusi, S. M. (1994). Ruh al-ma‘ani fi tafsir al-Qur’an al-‘azim [The spirit of meanings in the interpretation of the great Qur’an]. Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
Barqi, A. ibn M. ibn K. (1952). Al-Mahasin [The excellences]. Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Farahidi, K. ibn A. (1988). Al-‘Ayn [The source]. Hijrat.
Gunabadi, S. M. (1987). Tafsir bayan al-sa‘adah fi maqamat al-‘ibadah [The commentary of the expression of felicity in the stations of worship]. Mu’assasat al-A‘lami li al-Matbu‘at.
Ha’iri Tehrani, S. A. (1998). Muqtaniyat al-durar wa multaqatat al-thamar [The gleaned pearls and gathered fruits]. Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Husayni Hamadani, S. M. H. (1984). Anwar-e derakhshan [Radiant lights]. Lutfi.
Ibn ‘Ashur, M. al-T. (n.d.). Al-Tahrir wa al-tanwir [The liberation and enlightenment]. [n.p.].
Ibn Babawayh, M. ibn A. (1978). Al-Tawhid [Divine unity]. Jama‘at al-Mudarrisin.
Ibn Babawayh, M. ibn A. (1993). Man la yahduruh al-faqih [The one who does not have a jurist present]. Islamic Publications Office of the Qom Seminary Teachers Association.
Ibn Faris, A. ibn F. (1984). Mu‘jam maqayis al-lughah [Dictionary of language measures]. Maktab al-A‘lam al-Islami.
Ibn Hayyun, N. ibn M. (1988). Sharh al-akhbar fi fada’il al-a’immah al-athar (AS) [Commentary on the reports about the virtues of the pure Imams]. Jama‘at al-Mudarrisin.
Ibn al-Jawzi, A. al-R. ibn A. (2001). Zad al-masir fi ‘ilm al-tafsir [Provisions for the journey in the science of exegesis] (A. al-Mahdi, Ed.). Dar al-Kitab al-‘Arabi.
Ibn Qutaybah, A. ibn M. (n.d.). Gharib al-Qur’an [The strange words of the Qur’an]. [n.p.].
Ibn Shahrashub Mazandarani, M. ibn A. (1989). Mutashabih al-Qur’an wa mukhtalifuh [The ambiguous and the varied in the Qur’an]. Bidar.
Javadi Amoli, A. (2006). Tafsir Tasnim (Vol. 9). Isra’
Kulayni, M. ibn Y. (1987). Al-Kafi [The sufficient]. Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Makarim Shirazi, N. (1995). Tafsir-e nemuneh [The ideal commentary]. Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Mustafawi, H. (1989). Al-tahqiq fi kalimat al-Qur’an al-karim [The investigation into the words of the Noble Qur’an]. Ministry of Culture and Islamic Guidance.
Najafi Khomeini, M. J. (1978). Tafsir-e asan [The easy commentary] (Vol. 6). Islamiyyah Publications.
Qarashi, S. A. A. (n.d.). Qamus-e Qur’an [Dictionary of the Qur’an]. Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Qummi, A. ibn I. (1984). Tafsir al-Qummi [The Qummi commentary]. Dar al-Kitab.
Raghib Isfahani, H. ibn M. (1992). Mufradat alfaz al-Qur’an [Vocabulary of the words of the Qur’an]. Dar al-Qalam al-Dar al-Shamiyyah.
Razi, F. M. ibn U. (1999). Mafatih al-ghayb (Al-Tafsir al-kabir) [Keys to the unseen (The great commentary)]. Dar Ihya’ al-Turath al-‘Arabi.
Sayyid Murtada, A. ibn H. (1984). Inqadh al-bashar min al-jabr wa al-qadar [Saving humanity from determinism and free will]. In A. Husayni & M. Rajai (Eds.), Rasa’il al-Sharif al-Murtada. Dar al-Qur’an al-Karim.
Sayyid Qutb, I. S. (1992). Fi zilal al-Qur’an [In the shade of the Qur’an]. Dar al-Shuruq.
Sharif al-Radi, M. ibn H. (1993). Nahj al-balaghah [The peak of eloquence] (S. Salih, Ed.). Hijrat.
Subhani, J. (n.d.). Muhadarat fi al-ilahiyyat [Lectures on theology]. Mu’assasat al-Imam al-Sadiq (AS).
Suyuti, J. al-D. A. (1984). Al-durr al-manthur fi al-tafsir bi al-ma’thur [The scattered pearls in the traditional exegesis]. Library of Ayatollah Mar‘ashi Najafi.
Suyuti, J. al-D. A., & Mahalli, J. al-D. M. (1995). Tafsir al-Jalalayn [The commentary of the two Jalals]. Mu’assasat al-Nur li al-Matbu‘at.
Tabataba’i, S. M. H. (1996). Al-Mizan fi tafsir al-Qur’an [The balance in the interpretation of the Qur’an]. Islamic Publications Office of the Qom Seminary Teachers Association.
Tabarsi, F. ibn H. (1993). Majma‘ al-bayan fi tafsir al-Qur’an [The collection of elucidation in the interpretation of the Qur’an]. Nasir Khusraw.
Tahanawi, M. A. ibn A. (n.d.). Kashshaf istilahat al-funun [Discoverer of the terminology of the arts]. Dar Sadir.
Zamakhshari, M. ibn U. (1987). Al-kashshaf an haqa’iq ghawamid al-tanzil [The unveiler of the truths of the obscure matters of revelation]. Dar al-Kitab al-Arabi.
 
پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی
دوره 4، شماره 7
مهر 1404
صفحه 1-24