پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

نقش ناسازه‌ی نظارت درونی و بیرونی در چگونگی پاسخگویی قدرت سیاسی در جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دوره دکتری.گروه علوم سیاسی(اندیشه سیاسی)، واحد بافت، دانشگاه آزاد اسلامی، بافت، ایران
2 استادیار گروه علوم سیاسی. واحد بافت، دانشگاه آزاد اسلامی، بافت، ایران
10.22034/api.2026.2085901.1671
چکیده
هدف: یکی از چالش‌های بنیادین در نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تعارض و ناسازه میان دو سطح نظارت درونی و نظارت بیرونی در سازوکار پاسخگویی قدرت سیاسی است. نظارت درونی مبتنی بر تقوا، وجدان اخلاقی و احساس مسئولیت فردی در برابر خداوند است، در حالی‌که نظارت بیرونی بر نهادهای قانونی، قواعد رسمی و سازوکارهای نظارت نهادی و اجتماعی استوار می‌شود. مسئله اصلی پژوهش آن است که اولویت‌یابی و غلبه هر یک از این دو سطح نظارت چه پیامدهایی برای کیفیت پاسخگویی سیاسی به همراه دارد.
روش پژوهش: پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از تحلیل محتوای اسناد رسمی و متون اندیشه‌ای در بازه زمانی ۱۳۷۲ تا ۱۴۰۲ انجام شده است.
یافته‌ها: نشان می‌دهد غلبه نظارت درونی بدون پشتیبانی نهادی به تظاهر دینی، فساد پوشیده و کاهش سنجش‌پذیری عملکرد می‌انجامد؛ در مقابل، غلبه نظارت بیرونی بدون تقویت وجدان اخلاقی، به صوری‌شدن قواعد، بوروکراتیسم بی‌روح و کاهش انگیزه مسئولیت‌پذیری منجر می‌شود. بر این اساس، پاسخگویی پایدار در نظام سیاسی دینی مستلزم ایجاد تعادل راهبردی و هم‌افزایی میان تقوای فردی و سازوکارهای قانونی و نهادی است.
نتیجه‌گیری: تحلیل انجام‌شده در این مقاله نشان می‌دهد که مسئله اصلی نظام نظارتی در جمهوری اسلامی ایران «اتکای مطلق به نظارت درونی یا بیرونی» نیست، بلکه چگونگی اولویت یافتن یکی از این دو نسبت به دیگری و پیامدهای ساختاری آن است. در واقع هر دو سطح نظارتدرونی و بیرونیبه صورت هم‌زمان در ساختار حکمرانی وجود دارند؛ اما تغییر ثقل و وزن هر کدام آثار متفاوتی بر پاسخگویی سیاسی برجای می‌گذارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Conflicting Role of Internal and External Supervision in the Accountability of Political Power in the Islamic Republic of Iran

نویسندگان English

Musa Mir 1
Majid Golparvar 2
Morteza Babaei Sakhmers 2
1 PhD student. Department of Political Science (Political Thought), Baft Branch, Islamic Azad University, Baft, Iran
2 Assistant Professor, Department of Political Science. Baft Branch, Islamic Azad University, Baft, Iran
چکیده English

Objective: One of the fundamental challenges in the political system of the Islamic Republic of Iran is the conflict and inconsistency between the two levels of internal oversight and external oversight in the accountability mechanism of political power. Internal oversight is based on piety, moral conscience, and a sense of individual responsibility before God, while external oversight is based on legal institutions, formal rules, and institutional and social oversight mechanisms. The main issue of the research is what consequences the prioritization and dominance of each of these two levels of oversight has for the quality of political accountability.
Research Method: The present research was conducted using a descriptive-analytical method and using content analysis of official documents and intellectual texts in the period from 1993 to 2003.
Findings: It shows that the dominance of internal oversight without institutional support leads to religious pretense, covert corruption, and reduced performance measurability; in contrast, the dominance of external oversight without strengthening moral conscience leads to the formalization of rules, soulless bureaucracy, and reduced motivation for responsibility. Accordingly, sustainable accountability in a religious political system requires the creation of a strategic balance and synergy between individual piety and legal and institutional mechanisms.
Conclusion: The analysis conducted in this article shows that the main issue of the oversight system in the Islamic Republic of Iran is not “absolute reliance on internal or external oversight,” but rather how to prioritize one of the two over the other and its structural consequences.In fact, both levels of oversight—internal and external—exist simultaneously in the governance structure; but the shifting weight of each has different effects on political accountability

کلیدواژه‌ها English

Internal oversight
external oversight
political accountability
non-conformity
Islamic Republic of Iran
قرآن کریم
 ابن‌خلدون (۱۳۷۵). مقدمه‌ی ابن‌خلدون (ترجمه‌ی پارسی)، جلد ۲. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
احمدی سفیدان، م. و عباسپور، م. (۱۴۰۰). «نظارت بر قدرت سیاسی از منظر قرآن». پژوهش‌های سیاسی، ۱۵(۲)، ۵۵-۷۸. روزنامه رسمی کشور (۱۳۹۶). شماره ۲۱۴۸۳، بیانیه معرفی وزرای دولت دوازدهم.
 سازمان دیوان محاسبات کشور (۱۳۹۰). گزارش تفریغ بودجه سال ۱۳۸۹. تهران: دیوان محاسبات.
 غزالی، محمد (۱۴۱۷ق). احیاء علوم الدین. جلد ۴. بیروت: دارالفکر.
 فتاحیان، م. (۱۳۹۸). «تحول اندیشه سیاسی اسلامی و تأثیر آن بر نظارت». مطالعات سیاسی، ۱۲(۴)، ۳۳-۵۵.
ابوالحسنی، علی (۱۳۹۰). مبانی نظری پاسخ‌گویی در حکومت دینی. تهران: دانشگاه تهران.
اخوان کاظمی، بهرام (۱۳۹۳). «چالش‌ها و موانع نظارت در جمهوری اسلامی ایران». علوم سیاسی، ۴۵، ۶۷-۸۹.
خمینی، روح‌الله (۱۳۷۸). صحیفه‌ی امام. جلد ۸. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
دیلمی، م. و شیبانی، م. (۱۳۹۷). «بررسی تطبیقی نسبت ولایت و نمایندگی در نظام جمهوری اسلامی». مطالعات پارلمانی، ۲۲(۳)، ۸۹-۱۱۰.
سازمان دیوان محاسبات کشور (۱۴۰۱). گزارش سالانه عملکرد. تهران: دیوان محاسبات.
طالقانی، محمود (۱۳۶۱). درس‌هایی از نهج‌البلاغه. تهران: خوارزمی.
طباطبایی، محمدحسین (۱۳۷۵). المیزان فی تفسیر القرآن. جلد ۴. ترجمه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۹۸). نسخه اصلاحیه.
قانون رسیدگی به دارایی مسئولان (۱۳۹۴). روزنامه رسمی، شماره ۲۰۵۴۱.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۲). گزارش پاسخ‌گویی دولت‌ها به مجلس. تهران: مرکز پژوهش‌ها.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (۱۴۰۰). گزارش محرمانه‌سازی اسناد نظارتی. تهران: مرکز پژوهش‌ها.
مطهری، مرتضی (۱۳۷۰). نظام حقوق زن در اسلام. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (۱۳۷۴). تقوا و مسئولیت اجتماعی. تهران: صدرا.
نجفی، محمدحسن (بی‌تا). جواهر الکلام. جلد ۱۱. بیروت: دارالاحیاء التراث.
نراقی، ملااحمد (۱۳۷۶). معراج السعادة. تهران: دانشگاه تهران.
نهج‌البلاغه، نامه ۵۳ (ترجمه دشتی). تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۵.