پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

تبیین ماهیت وجوب امر به معروف؛ نسبت‌سنجی تحلیلی میان «مفهوم اُمّت» و «ولایت متقابل»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
احمد بذرافشان 1
مریم آقایی بجستانی 2
علی رضوانی 3
1 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی،واحد سمنان ،دانشگاه آزاد اسلامی ،سمنان ،ایران
2 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی ،واحد سمنان،دانشگاه آزاد اسلامی،سمنان ،ایران
3 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی ،واحد شاهرود ،دانشگاه آزاد اسلامی ،شاهرود ،ایران،
10.22034/api.2025.2065157.1376
چکیده
هدف: پژوهش حاضر با هدف بازشناسی ماهیت وجوب امر به معروف و نهی از منکر انجام شده است؛ موضوعی که با وجود اجماع بر اصل آن، در تعارضی ظاهری میان دو رویکرد «کفایی-تخصصی» و «عینی-عمومی» قرار دارد. این دوگانگی سبب ابهام در تعریف حدود مسئولیت فردی و اجتماعی شده و ضرورت ارائه مدلی یکپارچه را پدید آورده است.
روش پژوهش: برای دستیابی به این هدف، از روش تحلیل محتوای کیفی و تفسیر تطبیقی بهره گرفته شده و داده‌های تفسیری و فقهی آیات ۱۰۴ آل‌عمران، ۷۱ توبه و ۱۰۵ مائده بررسی گردیده است.
یافته‌ها: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که وجوب این فریضه ساختاری چندلایه و پویا دارد؛ آیه ۱۰۴ آل‌عمران بر «امت متخصص» تأکید کرده و بعد کفایی و نهادی تکلیف را در سطح اقدامات اجرایی تبیین می‌کند، در حالی که آیه ۷۱ توبه با محوریت «ولایت متقابل» بعد عینی و فرهنگ‌ساز آن را در سطح نظارت همگانی و مسئولیت فردی تثبیت می‌نماید. آیه ۱۰۵ مائده نیز با شرطی‌سازی هر دو بعد بر اساس امکان تأثیر و عدم مفسده، نقش تعدیل‌گر داشته و مدل ترکیبی را کامل می‌سازد.
نتیجه‌گیری: بر این اساس، وجوب امر به معروف و نهی از منکر دارای نظامی ترکیبی، سلسله‌مراتبی و مشروط است که می‌تواند چارچوبی هماهنگ برای کاربست دینی و اجتماعی این فریضه ارائه دهد. این الگو، با تلفیق نقش‌های فردی و سازمانی، امکان پیوند مؤثر میان اخلاق دینی و کارکرد اجتماعی را فراهم می‌آورد. در نتیجه، اجرای این فریضه در جامعه معاصر نه‌تنها در قالب تکلیف فردی بلکه در قالب سازوکاری منسجم برای رشد فرهنگی، نظارت مسئولانه و اصلاح ساختارهای اجتماعی معنا می‌یابد.
کلیدواژه‌ها
امر به معروف
واجب کفایی
واجب عینی
آیه 104 آل عمران
آیه 71 توبه
آیه 105 مائده
موضوعات

عنوان مقاله English

Clarifying the Nature of the Obligation of Enjoining Good: An Analytical Comparison Between the "Concept of Ummah" and "Mutual Guardianship"

نویسندگان English

ahmad bazrafshsn 1
Maryam Aghaie Bajestani 2
ali rezvani 3
1 Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Se .C., Iselamic Azad University, semnan, Iran
2 Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Se .C., Iselamic Azad University, Semnan, Iran
3 Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Sh .C., Iselamic Azad University, Sharod, Iran
چکیده English

Objective: The present study aims to delineate the nature of the obligation of "enjoining the good and forbidding the wrong" (amr bil-maruf wa nahy an al-munkar). Despite consensus on its fundamental validity, this obligation is marked by an apparent tension between two approaches: the "sufficient-specialized" (kifai-takhasusi) and the "individual-universal" (ayni-umumi). This duality has given rise to ambiguity regarding the boundaries of individual and collective responsibility, underscoring the need for a unified model.
Method: To achieve this objective, a qualitative content analysis and comparative interpretive method were employed, examining exegetical and jurisprudential data derived from Quranic verses 104 of Al Imran, 71 of Tawbah, and 105 of Maidah.
Results: The findings indicate that the obligation of this duty possesses a multilayered and dynamic structure. Verse 104 of Al Imran emphasizes the "specialized community" (ummah mutakhasisah), elucidating the sufficient (kifai) and institutional dimension of the duty at the level of executive measures. In contrast, Verse 71 of Tawbah centers on "reciprocal guardianship" (wilayah mutaqabilah), establishing the universal and culture-building dimension at the level of public oversight and individual responsibility. Verse 105 of Ma'idah, by conditioning both dimensions upon the possibility of effecting change and the absence of detriment, serves a moderating role and completes the integrated model.
Conclusion: Accordingly, the obligation of enjoining the good and forbidding the wrong follows a composite, hierarchical, and conditional system that can provide a coherent framework for the religious and social application of this duty. By integrating individual and organizational roles, this model facilitates an effective link between religious ethics and social function. Consequently, the implementation of this duty in contemporary society acquires meaning not merely as an individual obligation, but as a cohesive mechanism for cultural development, responsible oversight, and the reform of social structures.

کلیدواژه‌ها English

Enjoining Good and Forbidding Wrong, Collective Obligation (wajib kifai), Individual Obligation (wajib ayni), Qur&‌rsquo
an 3:104 (Al Imran), Qur&‌rsquo
an 9:71 (Al Tawbah), Qur&‌rsquo
an 5:105 (Al Ma&‌rsquo
idah)
آلوسی، محمود بن عبدالله. (۱۴۱۵ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دارالکتب العلمیة. 
ابن‌عاشور، محمدطاهر. (۱۴۲۰ق). تفسیر التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی. 
ابن‌عربی، محمد بن علی. (۱۴۲۲ق). تفسیر ابن عربی (تأویلات عبدالرزاق). بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 
ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب. (۱۴۲۲ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دارالکتب العلمیة. 
ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم. (۱۴۱۱ق). تفسیر غریب القرآن. بیروت: دار و مکتبة الهلال. 
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (۱۴۱۹ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیة. 
ابوالسعود، محمد بن محمد. (۱۹۸۳م). ارشاد العقل السلیم إلى مزایا القرآن الکریم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 
ابوعبیده، معمر بن مثنی. (۱۳۸۱ق). مجاز القرآن. قاهره: مکتبة الخانجی. 
ایروانی، باقر. (۱۴۲۷ق). دروس تمهیدیة فی الفقه الاستدلالی. قم: ناشر نامشخص.
بحرانی، هاشم بن سلیمان. (۱۴۱۵ق). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة البعثة. 
بقاعی، ابراهیم بن عمر. (۱۴۲۷ق). نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور. بیروت: دارالکتب العلمیة. 
بلاغی، محمدجواد. (بی‌تا). آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن. قم: وجدانی. 
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (۱۴۱۸ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
تبریزی، جواد بن علی. (۱۴۱۶ق). إرشاد الطالب إلى التعلیق على المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان. 
تستری، سهل بن عبدالله. (۱۴۲۳ق). تفسیر التستری. بیروت: دارالکتب العلمیة. 
جصاص، احمد بن علی. (۱۴۰۵ق). أحکام القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
حائری، سید کاظم حسینی. (۱۳۹۹ق). أساس الحکومة الإسلامیة. بیروت: مطبعة النیل. 
حقی برسوی، اسماعیل بن مصطفی. (بی‌تا). روح البیان. بیروت: دار الفکر. 
حلّی، احمد بن محمد اسدی. (۱۴۰۷ق). المهذب البارع فی شرح المختصر النافع. قم: دفتر انتشارات اسلامی. 
حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر. (۱۴۰۱ق). أجوبة المسائل المهنائیة. قم: چاپخانه خیام. 
حلّی، مقداد بن عبدالله سیوری. (۱۴۰۴ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی. 
حویزی، عبدعلی بن جمعه. (۱۴۱۵ق). نور الثقلین. قم: اسماعیلیان.
خمینی، سید روح‌الله موسوی. (بی‌تا). تحریر الوسیلة. قم: دار العلم.
دروزه، محمد عزه. (۱۴۲۱ق). التفسیر الحدیث. بیروت: دار الغرب الإسلامی.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 
رضا، محمد رشید. (۱۴۱۴ق). تفسیر المنار. بیروت: دار المعرفة.
زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ق). الکشاف. بیروت: دارالکتاب العربی.
سبحانی تبریزی، جعفر. (۱۳۹۵ش). منیة الطالبین فی تفسیر القرآن المبین. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۹۰ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی. 
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو. 
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة. 
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
عاملی (کرکی)، علی بن حسین. (۱۴۱۴ق). جامع المقاصد. قم: مؤسسه آل‌البیت. 
عیاشی، محمد بن مسعود. (۱۳۸۰ق). تفسیر العیاشی. تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
فضل‌الله، محمدحسین. (۱۴۱۹ق). من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک.
قاسمی، جمال‌الدین. (۱۴۱۸ق). محاسن التأویل. بیروت: دارالکتب العلمیة. 
قشیری، عبدالکریم بن هوازن. (۲۰۰۰م). لطائف الاشارات. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب. 
قطب، سید. (۱۴۲۵ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق. 
قمی، علی بن ابراهیم. (۱۳۶۳ش). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی (علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، ویراستاران). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
ماتریدی، محمد بن محمد. (۱۴۲۶ق). تأویلات أهل السنة. بیروت: دارالکتب العلمیة. 
مراغی، احمد مصطفی. (بی‌تا). تفسیر المراغی. بیروت: دار الفکر. 
مغنیه، محمدجواد. (۱۴۲۴ق). التفسیر الکاشف. قم: دار الکتاب الإسلامی. 
مقاتل بن سلیمان. (۱۴۲۳ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۱ق). الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب. 
منتظری، حسین علی. (۱۴۰۹ق). دراسات فی ولایة الفقیه. قم: نشر تفکر. 
مشکینی، میرزا علی. (۱۴۱۸ق). الفقه المأثور. قم: نشر الهادی.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
Alusi, Mahmud ibn Abdullah. (1415 AH). Ruh al-Maani fi Tafsir al-Quran al-Azim wa al-Sab al-Mathani. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Ibn Ashur, Muhammad Tahir. (1420 AH). Tafsir al-Tahrir wa al-Tanwir. Beirut: Muassasat al-Tarikh al-Arabi.
Ibn Arabi, Muhammad ibn Ali. (1422 AH). Tafsir Ibn Arabi (Tawilat Abd al-Razzaq). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi. 
Ibn Atiyyah, Abd al-Haqq ibn Ghalib. (1422 AH). Al-Muharrar al-Wajiz fi Tafsir al-Kitab al-Aziz. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Ibn Qutaybah, Abdullah ibn Muslim. (1411 AH). Tafsir Gharib al-Quran. Beirut: Dar wa Maktabat al-Hilal.
Ibn Kathir, Ismail ibn Umar. (1419 AH). Tafsir al-Quran al-Azim. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Abu al-Suud, Muhammad ibn Muhammad. (1983). Irshad al-Aql al-Salim ila Mazaya al-Quran al-Karim. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Abu Ubaydah, Muammar ibn Muthanna. (1381 AH). Majaz al-Quran. Cairo: Maktabat al-Khanji.
Iravani, Baqir. (1427 AH). Durus Tamhidiyyah fi al-Fiqh al-Istidlali. Qom: Unknown publisher.
Bahrani, Hashim ibn Sulayman. (1415 AH). Al-Burhan fi Tafsir al-Quran. Qom: Muassasat al-Bithah.
Biqai, Ibrahim ibn Umar. (1427 AH). Nazm al-Durar fi Tanasub al-Ayat wa al-Suwar. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Balaghi, Muhammad Jawad. (n.d.). Ala al-Rahman fi Tafsir al-Quran. Qom: Wijdani.
Baydawi, Abdullah ibn Umar. (1418 AH). Anwar al-Tanzil wa Asrar al-Tawil. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Tabrizi, Jawad ibn Ali. (1416 AH). Irshad al-Talib ila al-Taliq ala al-Makasib. Qom: Muassasat Ismailiyan.
Tustari, Sahl ibn Abdullah. (1423 AH). Tafsir al-Tustari. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Jassas, Ahmad ibn Ali. (1405 AH). Ahkam al-Quran. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Hairi, Sayyid Kazim Husayni. (1399 AH). Asas al-Hukuma al-Islamiyyah. Beirut: Matbaat al-Nil.
Haqqi Bursawi, Ismail ibn Mustafa. (n.d.). Ruh al-Bayan. Beirut: Dar al-Fikr. 
Hilli, Ahmad ibn Muhammad Asadi. (1407 AH). Al-Muhadhdhab al-Bari fi Sharh al-Mukhtasar al-Nafi. Qom: Daftar Intisharat Islami.
Hilli, Hasan ibn Yusuf ibn Mutahhar. (1401 AH). Ajwibat al-Masail al-Muhannaiyyah. Qom: Khayyam Press.
Hilli, Miqdad ibn Abdullah Suyuri. (1404 AH). Al-Tanqih al-Rai li Mukhtasar al-Sharai. Qom: Ayatollah Marashi Najafi Library Publications.
Huwayzi, Abd Ali ibn Jumah. (1415 AH). Nur al-Thaqalayn. Qom: Ismailiyan..
Khomeini, Ruhollah Musavi. (n.d.). Tahrir al-Wasilah. Qom: Dar al-Ilm.
Darwazah, Muhammad Izzah. (1421 AH). Al-Tafsir al-Hadith. Beirut: Dar al-Gharb al-Islami.
Razi, Fakhr al-Din Muhammad ibn Umar. (1420 AH). Mafatih al-Ghayb. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Rida, Muhammad Rashid. (1414 AH). Tafsir al-Manar. Beirut: Dar al-Marifah.
Zamakhshari, Mahmud ibn Umar. (1407 AH). Al-Kashshaf. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi.
Sobhani Tabrizi, Jafar. (1395 SH). Munyat al-Talibin fi Tafsir al-Quran al-Mubin. Qom: Muassasat Imam Sadiq.
Tabatabai, Muhammad Husayn. (1390 AH). Al-Mizan fi Tafsir al-Quran. Beirut: Muassasat al-Alami.
Tabarsi, Fadl ibn Hasan. (1372 SH). Majma al-Bayan fi Tafsir al-Quran. Tehran: Naser Khosrow.
Tabari, Muhammad ibn Jarir. (1412 AH). Jami al-Bayan fi Tafsir al-Quran. Beirut: Dar al-Marifah.
Tusi, Muhammad ibn Hasan. (n.d.). Al-Tibyan fi Tafsir al-Quran. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Amili (Karki), Ali ibn Husayn. (1414 AH). Jami al-Maqasid. Qom: Muassasat Al al-Bayt.
Ayyashi, Muhammad ibn Masud. (1380 AH). Tafsir al-Ayyashi. Tehran: Maktabat al-Ilmiyyah al-Islamiyyah.
Fadlallah, Muhammad Husayn. (1419 AH). Min Wahy al-Quran. Beirut: Dar al-Malak.
Qasimi, Jamal al-Din. (1418 AH). Mahasin al-Tawil. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Qushayri, Abd al-Karim ibn Hawazin. (2000). Lataif al-Isharat. Cairo: Al-Hayah al-Misriyyah al-Ammah lil-Kitab.
Qutb, Sayyid. (1425 AH). Fi Zilal al-Quran. Beirut: Dar al-Shuruq.
Qummi, Ali ibn Ibrahim. (1363 SH). Tafsir al-Qummi. Qom: Dar al-Kitab.
Kulayni, Muhammad ibn Yaqub. (1407 AH). Al-Kafi (A. A. Ghaffari & M. Akhundi, Eds.). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Maturidi, Muhammad ibn Muhammad. (1426 AH). Tawilat Ahl al-Sunnah. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Maraghi, Ahmad Mustafa. (n.d.). Tafsir al-Maraghi. Beirut: Dar al-Fikr.
Mughniyah, Muhammad Jawad. (1424 AH). Al-Tafsir al-Kashif. Qom: Dar al-Kitab al-Islami.
Muqatil ibn Sulayman. (1423 AH). Tafsir Muqatil ibn Sulayman. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi. 
Makarem Shirazi, Naser. (1421 AH). Al-Amthal fi Tafsir Kitab Allah al-Munzal. Qom: Madrasat al-Imam Ali ibn Abi Talib. 
Montazeri, Husayn Ali. (1409 AH). Dirasat fi Wilayat al-Faqih. Qom: Nashr Tafakkur.
Meshkini, Mirza Ali. (1418 AH). Al-Fiqh al-Mathur. Qom: Nashr al-Hadi. 
Najafi, Muhammad Hasan. (1404 AH). Jawahir al-Kalam fi Sharh Sharai al-Islam. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.