پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

تحلیل تطبیقی هویت زنانه و نقش مادری در مادرانه‌های شعری شکوه قاسم‌نیا و زهرا موسوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
زینب حاجی عبداللهی 1
علی اکبر سام خانیانی 2
اکبر شایان سرشت 2
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، گرایش ادبیات غنایی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران
10.22034/api.2026.2086845.1684
چکیده
هدف: این پژوهش با رویکردی تطبیقی به بررسی هویت زنانه و نقش مادری در مادرانه‌های شعر کودک پس از انقلاب می‌پردازد و تبیین می‌کند که «زن‌بودن» به‌عنوان تجربه‌ای زیسته و «مادر‌بودن» به‌عنوان نقشی اجتماعی چگونه در گفتمان مادرانه این دوره بازتاب یافته است.
روش پژوهش: مطالعه حاضر مبتنی بر رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف و بر تحلیل کیفی عمیق است. در این چارچوب، مادرانه‌های دو شاعر زن از دو نسل متفاوت ـ شکوه قاسم‌نیا (نسل متقدم) و زهرا موسوی (نسل متأخر) در سه سطح متن، عمل گفتمانی و بافت اجتماعی بررسی شده‌اند. جامعه آماری شامل تمامی آثار شعری این دو شاعر در حوزه شعر کودک پس از انقلاب است که از میان آن‌ها مجموعه‌های «الاغه با تو قهرم»، «بازی در حمام»، «حسنی» و «نخودی‌ها» از قاسم‌نیا و «دریا»، «زمین به من گفت چی گفت؟» و «صدای چی بود؟» از موسوی براساس بیشترین میزان اشعار مادرانه، به‌صورت هدفمند انتخاب شده‌اند.
یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که در دوره‌های آغازین پس از انقلاب، گفتمان مسلط مادرانه بر نقش‌محوری و هویت‌زدایی استوار بوده و بازنمایی زن عمدتاً در سطح نقش مادری محدود می‌مانده است. با این حال، در دوره‌های متأخرتر، عناصر هویت زنانه به‌تدریج در گفتمان مادرانه حضور یافته و نوعی تنش میان «زن‌بودن» و «مادر‌بودن» شکل گرفته است.
نتیجه‌گیری: تحول یادشده سبب شده است که در سروده‌های نسل جدید، دغدغه‌های فردی زنان شاعر در کنار مسئولیت‌های مادری برجسته شود و پیوند میان هویت زنانه و نقش مادری از حالتی یک‌سویه و هم‌زیستانه به عرصه‌ای پویا و قابل تحلیل بدل گردد.

چکیده تصویری

تحلیل تطبیقی هویت زنانه و نقش مادری در مادرانه‌های شعری شکوه قاسم‌نیا و زهرا موسوی
کلیدواژه‌ها
تعارض نقش
هویت زنانه
مادرانه‌های شعر کودک
موسوی
قاسم‌نیا
موضوعات

عنوان مقاله English

Comparative Analysis of Feminine Identity and the Role of Motherhood in the Poetic Maternalities of Shokoh Ghasemnia and Zahra Mousavi

نویسندگان English

Zeynab Haji Abdollahi 1
Ali Akbar SamKhaniani 2
Ali Akbar Shayanseresht 2
1 PhD Student in Persian Language and Literature, Lyrical Literature, University of Birjand, Birjand, Iran
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Birjand, Birjand, Iran
چکیده English

Objective: This study, adopting a comparative approach, examines female identity and the maternal role in post-revolution children’s maternal poetry. It elucidates how “being a woman” as a lived experience and “being a mother” as a social role are reflected within the maternal discourse of this period.
Method: The present study is grounded in Norman Fairclough’s Critical Discourse Analysis and employs in-depth qualitative analysis. Within this framework, the maternal poems of two female poets from two different post-revolution generations Shokouh Qasemnia (early generation) and Zahra Mousavi (later generation) are analyzed at three levels: text, discursive practice, and social context. The statistical population includes all poetic works of these two poets in the field of children’s poetry after the revolution. From among these works, the collections “Elagheh ba To Ghahram,” “Bazi dar Hammam,” “Hassani,” and “Nokhodiha” by Qasemnia, and “Darya,” “Zamin be Man Goft Chi Goft?” and “Seda‑ye Chi Bud?” by Mousavi were purposively selected based on containing the highest number of maternal poems.
Results: The results indicate that in the early post-revolution period, the dominant maternal discourse was grounded in role‑centeredness and identity erasure, and the representation of women was largely confined to the maternal role. However, in later periods, elements of female identity gradually entered the maternal discourse, leading to the emergence of a discursive tension between “being a woman” and “being a mother.”
Conclusions: This transformation has led to the prominence of individual concerns of women poets alongside maternal responsibilities in the works of the newer generation. As a result, the relationship between female identity and the maternal role has shifted from a one‑dimensional, coexistence‑based model to a dynamic and analytically meaningful domain.

کلیدواژه‌ها English

Role Conflict, Female Identity, Maternal Themes in Children&‌‌‌‌‌‌rsquo
s Poetry, Mousavi, Ghasemnia
آقاگل‌زاده، فردوس. (1398). تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی
احمدی، پروین. (1397). شعر زن از آغاز تا امروز. تهران: نشر چشمه.
ایبک‌آبادی، فریده؛ بیگ‌زاده، خلیل؛ رحیمی زنگنه، احمد و کلاهچیان، فریبا. (1397). تحلیل انتقادی گفتمان واژگان ترانه‌های نوازشی بر پایه‌ی انگاره‌ی فرکلاف. دوماهنامه‌ی فرهنگ و ادبیات عامه، 6(24)، 93-116.
باباچاهی، علی. (۱۳۸۶). شعر امروز، زن امروز. تهران: نشر ویراستار.
دوبووار، سیمون. (1400). جنس دوم. برگردان قاسم صنعوی، تهران: نشر توس.
رئوفیان، سعید، و طیبی، علی. (۱۴۰۲). بازنمایی روانشناختی مادر در شعر کودک پس از سال ۱۳۹۰: از ایده‌آل تا واقعیت. فصلنامه‌ی پژوهش‌های نوین در علوم انسانی، ۱۵(۴۵)، ۱۱۰-۱۳۵.
صدیق، عیسی. (1354).یادگار عمر.جلددوم .تهران .دهخدا
فاولر، راجر. (1396). زبان‌شناسی و نقد ادبی. ترجمه‌ی مریم خوزان و حسین پاینده، تهران: نشر نی.
فرکلاف، نورمن. (۱۳۹۷). تحلیل انتقادی گفتمان: رویکردی اجتماعی-زبانی. ترجمه‌ی مهدی هاشمی. انتشارات سمت.
قاسم نیا، شکوه. (۱۳۹۸). بازی در حمام ،تهران :نشرقدیانی
قاسم نیا، شکوه (1375). حسنی یک جوجه داره. تهران: نشر پیدایش.
قاسم نیا، شکوه. (1382). نخودی‌ها 2: من بلدم حموم کنم. تهران: نشر قدیانی (کتاب‌های بنفشه).
قاسم نیا، شکوه. (۱۳۸۵). حسنی تو شهر قصه. تهران: نشر پیدایش.
قاسم نیا، شکوه( 1392). الاغه با تو قهرم. تهران: نشر شهر.
کراچی، روح انگیز. (1394). تاریخ شعر زنان از آغاز تا سده هشتم ه.ق. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
کیمبرلی، رنلدز. (1394). ادبیات کودک. برگردان مهدی حجوانی، تهران: انتشارات فراهم.
موسوی، زهرا. (1399). صدای چی بود؟ 3؛ قان و قان قان ماشین مامان. تهران: نشر افق.
موسوی، زهرا. (1400). دریا: زمین به من گفت چی گفت؟. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی (به‌نشر).
نورسیده، علی اکبر و امامی چهارطاق، ریحانه. (۱۴۰۳). بازخوانی هویت زنانه در شعر معاصر ایران: گفتمان مقاومت و تفسیر مجدد نقش‌ها. فصلنامه مطالعات ادبیات فارسی معاصر، ۲۸(۲)، ۴۵-۷۰.
همایونی، صابر. (1392). ترانه‏های محلی ایران؛ «از ایران چه می‌دانم». تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
 
Aghagolzadeh, F. (2019). Critical discourse analysis. Tehran: Elmi va Farhangi Publishing.
Ahmadi, P. (2018). Women’s poetry from the beginning to today. Tehran: Cheshmeh Publishing.
Babachahi, A. (2007). Today’s poetry, today’s woman. Tehran: Virastar Publishing.
Beauvoir, S. de. (2021). The second sex (Q. Sanavi, Trans.). Tehran: Toos Publishing.
Butler, J. (1990). Gender trouble: Feminism and the subversion of identity. New York: Routledge.
Eybek-Abadi, F., Beigzadeh, K., Rahimi Zangeneh, A., & Kolahchian, F. (2018). A critical discourse analysis of lullaby vocabulary based on Fairclough’s model. Farhang va Adabiyat-e ‘Ameh, 6(24), 93–116.
Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. London: Longman.
Fairclough, N. (2018). Critical discourse analysis: A socio-linguistic approach (M. Hashemi, Trans.). Tehran: SAMT.
Fowler, R. (2017). Linguistics and literary criticism (M. Khozan & H. Payandeh, Trans.). Tehran: Ney Publishing.
Ghasemnia, Sh. (1996). Hassani has a chick. Tehran: Peydayesh Publishing.
Ghasemnia, Sh. (2003). The Nokhodi’s, Vol. 2: I know how to take a bath. Tehran: Ghadyani Publishing (Banafshé Books).
Ghasemnia, Sh. (2006). Hassani in the land of tales. Tehran: Peydayesh Publishing.
Ghasemnia, Sh. (2013). Hey donkey, I’m mad at you. Tehran: Shahr Publishing.
Ghasemnia, Sh. (2019). Playing in the bathroom. Tehran: Ghadyani Publishing.
Gooden, A., & Gooden, M. (2001). Gender representation in children’s books. Sex Roles.
Hall, S. (1997). Representation: Cultural representations and signifying practices. London: Sage.
Homayouni, S. (2013). Iranian folk songs: “What do I know of Iran”. Tehran: Daftar-e Pazhuhesh-ha-ye Farhangi.
Karachi, R. (2015). The history of women’s poetry from the beginning to the eighth century AH. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies.
Kristeva, J. (1985). Stabat Mater. In T. Moi (Ed.), The Kristeva reader (pp. 160–186). New York: Columbia University Press.
Mousavi, Z. (2020). What was that sound? Vol. 3: “Qan and qan qan” – Mom’s car. Tehran: Ofoq Publishing.
Mousavi, Z. (2021). The sea: What did the earth tell me? Mashhad: Astan Quds Razavi Publishing.
Nodelman, P. (2008). The hidden adult. Johns Hopkins University Press.
Nourasideh, A. A., & Emami Chahartaq, R. (2024). Re-reading feminine identity in contemporary Iranian poetry: Discourse of resistance and reinterpretation of roles. Journal of Contemporary Persian Literature Studies, 28(2), 45–70.
Raoofian, S., & Tayebi, A. (2023). Psychological representation of mother in children’s poetry after 2011: From ideal to reality. Journal of Modern Research in Humanities, 15(45), 110–135.
Reynolds, K. (2011). Children’s literature: A very short introduction. Oxford University Press.
Reynolds, K. (2015). Children’s literature (M. Hejvani, Trans.). Tehran: Faraham Publishing.
Rich, A. (1976). Of woman born: Motherhood as experience and institution. New York: W. W. Norton & Company.
Sediq, E. (1975). The memoirs of a lifetime (Vol. 2). Tehran: Dehkhoda.
Van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A multidisciplinary approach. Sage.
Warren, K. J. (2000). Ecofeminist philosophy: A western perspective on what it is and why it matters. Lanham, MD: Rowman & Littlefield Publishers.