پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

بررسی تطبیقی حکمت در شعر متنبّی و فردوسی (مطالعه موردی: تصویر و مضمون بی‌اعتباری دنیا)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
10.22034/api.2026.2085432.1666
چکیده
هدف: این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی حکمت در شعر فردوسی و متنبّی، به‌ویژه در تصویر و مضمون «بی‌اعتباری دنیا»، انجام شده است تا وجوه اشتراک و افتراق شیوه‌های تصویرپردازی و بیان مفاهیم حکمی در آثار این دو شاعر مشخص شود.
روش پژوهش: این مطالعه با تکیه بر رویکرد ادبیات تطبیقی بر اساس مکتب فرانسه انجام شده و با تحلیل و مقایسه تصاویر و مضامین مشترک در اشعار دو شاعر، زمینه‌های شکل‌گیری این شباهت‌ها، از جمله توارد خاطر، هم‌زمانی تاریخی، اشتراکات مذهبی و بهره‌گیری از منابع فرهنگ اسلامی ـ ایرانی بررسی شده است.
یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که هر دو شاعر برای بیان بی‌اعتباری دنیا از مضامین و تصاویر مشترکی بهره گرفته‌اند، اما شیوه تصویرپردازی آنان متفاوت است. فردوسی با هدف انتقال آموزه‌های اخلاقی و حکمی به عموم مردم، تصاویری کوتاه، روشن و تأثیرگذار می‌آفریند؛ در حالی‌که متنبّی در فضای دربار و برای جلب رضایت ممدوح، به تصاویر پیچیده‌تر و چندلایه گرایش دارد.
نتیجه‌گیری: مهم‌ترین نتیجه این پژوهش آن است که در برخی موارد می‌توان از تأثیرپذیری متنبّی از حکمت و اندیشه ایرانی سخن گفت و شاهنامه را بازتاب اصیل این سنت حکمی دانست؛ ازاین‌رو شباهت‌های موجود میان اشعار این دو شاعر علاوه بر عوامل مشترک فرهنگی، می‌تواند نشان‌دهنده پیوندهای عمیق میان سنت‌های فکری ایرانی و عربی باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آباد، مرضیه (1386). تاریخ الأدب العربی فی العصر العباسی. تهران: سمت. 
ابوالعتاهیه (بی‌تا). دیوان ابوالعتاهیه (مقدمه و شرح: مجید طراد). بیروت: دارالکتاب العربی، الطبعة الثانیة. 
البستانی، بطرس (1953). أدباء العرب فی الجاهلیة و صدر الإسلام. بیروت: مکتبة صادر. 
البستانی، بطرس (1968). أدباء العرب فی العصر العباسی. بیروت: دارالمکشوف. 
البستانی، فؤاد افرام (بی‌تا). المجانی الحدیثة عن مجانی الأدب. بیروت. 
التنوجی، محمد (1992). تاریخ مدینة الإسلام. بیروت. 
الحاج حسن، حسین (1417). أدب العرب فی العصر الجاهلیة. بیروت: المؤسسة الجامعة للدراسات و النشر و التوزیع. 
الحسین، قصی (1998). تاریخ الأدب العربی: العصر الأموی. بیروت: دار و مکتبة الهلال. 
الخفاجی، محمد عبدالمنعم (1984). الحیاة الأدبیة فی عصر صدر الإسلام. بیروت: دارالکتاب اللبنانی. 
الخفاجی، محمد عبدالمنعم (1990). الأدب العربی و تاریخه فی العصر الأموی و العباسی. بیروت: دارالجیل. 
الخلیف، یوسف (1981). تاریخ الشعر فی العصر العباسی. القاهرة: دارالثقافة. 
الزبیدی، علی (1410). «مقدمة لدراسة حکم المتنبی: الحکمة فی الآداب القدیمة». آداب المستنصریة، 17، 1124. 
السبح، علی، شرف، عبدالعزیز، و خفاجی، محمد (1412). الأدب الإسلامی: المفهوم و القضیة. بیروت: دارالجیل. 
الطبال، احمد (1985). المتنبی: دراسة نصوص من شعره. طرابلس: المکتبة الحدیثة. 
الطریفی، یوسف عطا (2009). شعراء العرب و تاریخه فی العصر الجاهلی. بیروت: الأهلیة. 
عباس، احسان (1978). اتجاهات الشعر العربی المعاصر. الکویت: المجلس الوطنی للثقافة و الفنون و الآداب. 
عطیة، محمد هاشم (1936). الأدب العربی و تاریخه فی العصر الجاهلی. مصر: مطبعة مصطفی الباجی الحلبی. 
غازی، طلیمات، و الاشغر، عرفان (2002). الأدب الجاهلی: قضایاه، أغراضه، أعلامه. بیروت: دارالفکر المعاصر. 
غنیمی هلال، محمد (بی‌تا). الأدب المقارن. بیروت: دارالعودة و الثقافة. 
فاخوری، حنا (1380). تاریخ الأدب العربی. تهران: توس. 
فروخ، عمر (1985). تاریخ الأدب العربی (الجزء الثانی). بیروت: دارالعلم للملایین. 
قرآن کریم (بی‌تا).
قطب، سید (2003). النقد الأدبی: اصوله و مناهجه. القاهرة: دارالشروق. 
المتنبّی، ابوطیب (1403). دیوان المتنبّی. بیروت: دار بیروت للطباعة و النشر. 
المرؤة، محمد رضا (1990). عبدالله بن معتز: خلیفة یوم و لیلة. بیروت: دارالکتب العلمیة. 
مصطفی، محمود (1937). تاریخ الأدب العربی: عصری صدر الإسلام و الدولة الأمویة (الجزء الأول). القاهرة: مطبعة مصطفی البابی. 
ملحس، ثریا عبدالفتاح (1989). حزب الشیعة فی أدب العصر الأموی. بیروت: دارالکتاب العالمی. 
هدارة، محمد مصطفی (1995). الشعر فی صدر الإسلام و العصر الأموی. بیروت: دارالنهضة العربیة. 
بهمنی‌مطلق، یدالله (1392). «اندیشه‌های اخلاقی و تربیتی فردوسی در شاهنامه و مقایسه آن با نظریه‌های اخلاقی و تربیتی خواجه نصیر طوسی در اخلاق ناصری». مطالعات نقد ادبی، 8(31)، 1455. 
جوکار، منوچهر (1389). «آیا شاهنامه ملحمه است؟». دوفصلنامه تاریخ ادبیات، 2(4)، 78100. 
رنجبر، احمد (1394). جاذبه‌های فکری فردوسی. تهران: امیرکبیر. 
رضی، هاشم (1384). حکمت خسروانی. تهران: بهجت. 
رودکی سمرقندی، جعفر بن محمد (1382). دیوان رودکی سمرقندی. 
ریاحی، محمد امین (1368). زندگی، اندیشه و شعر کسایی. تهران: توس. 
ریاحی، محمد امین (1380). فردوسی. تهران: طرح نو. 
زرین‌کوب، عبدالحسین (1381). نامورنامه: درباره فردوسی و شاهنامه. تهران: سخن. 
زرین‌کوب، عبدالحسین (1385). از گذشته ادبی ایران. تهران: سخن. 
زینیوند، تورج، و خزلی، مسلم (1394). «بررسی تطبیقی مضمون‌های حکمت‌آمیز در شعر متنبّی و سنایی». پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، 5(19)، 131169. 
سبحانی، توفیق (1386). تاریخ ادبیات ایران. تهران: زوّار. 
سبزیان‌پور، وحید (1384). «جستاری در کشف ریشه‌های ایرانی مفاهیم حکمی متنبّی و فردوسی». فرهنگ، 18(3)، 95123. 
سوزنی، محمد بن مسعود (1344). دیوان. تهران. 
شجاع‌پوریان، ولی‌الله (1376). اخلاق و حکمت عملی در شعر متنبّی. اهواز: دانشگاه شهید چمران. 
شوقی، ضیف (1960). الفن و مذاهبه فی الشعر العربی. القاهرة: دارالمعارف. 
شوقی، ضیف (بی‌تا). تاریخ الأدب العربی: العصر الإسلامی. القاهرة: دارالمعارف. 
صفا، ذبیح‌الله (1387). تاریخ ادبیات در ایران و قلمرو زبان پارسی. تهران: فردوس.
فردوسی، ابوالقاسم (1379). شاهنامه (به کوشش سعید حمیدیان). تهران: قطره. 
منوچهریان، علیرضا (1387). ترجمه و تحلیل دیوان متنبّی. تهران: زوّار. 
میر‌باقری‌فرد، سید علی‌اصغر، شریفی، غلامحسین، و همکاران (1388). تاریخ ادبیات ایران. تهران: سمت. 
نهج‌البلاغه (1388). ترجمه محمد دشتی. قم: بقیةالله. 
نظری‌منظم، هادی (1389). «ادبیات تطبیقی: تعریف و زمینه‌های پژوهش». ادبیات تطبیقی، 1(2)، 221237. 
ولف، فریتس (1377). فرهنگ شاهنامه. تهران: اساطیر. 
یزدانی، زینب (1384). رودکی (مشاهیر ایرانی). تهران: تیرگان.
دوره 4، ویژه نامه
دی 1404
صفحه 1-19

  • تاریخ دریافت 07 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 05 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 17 دی 1404
  • تاریخ انتشار 27 دی 1404