پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

منشاء قدرت از دیدگاه فارابی و ابن خلدون و رابطه آن با مشروعیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه تاریخ، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران
2 گروه تاریخ، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران،
3 گروه تاریخ، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.
چکیده
هدف پژوهش: هدف اصلی این پژوهش، بررسی منشأ قدرت سیاسی از دیدگاه دو اندیشمند برجسته دوره میانه، یعنی فارابی و ابن‌خلدون، و تبیین رابطه آن با مفهوم مشروعیت است. این تحقیق بر آن است تا به پرسش‌های اساسی در این زمینه پاسخ دهد که قدرت سیاسی از نظر هر یک از این متفکران بر چه پایه‌ای استوار است و عقل، اراده، و دین در شکل‌گیری آن چه جایگاهی دارند.
روش پژوهش: پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. در این روش، آثار فلسفی، اجتماعی و سیاسی فارابی و ابن‌خلدون مورد بررسی و تحلیل تطبیقی قرار گرفته تا تفاوت‌ها و شباهت‌های دیدگاه آنان در خصوص منشأ قدرت و نسبت آن با مشروعیت تبیین شود.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که فارابی منشأ قدرت را در عقل و دانش می‌داند و آن را در قالب مفاهیم «تمکن» و «تحفظ» مطرح می‌سازد. وی قدرت را دارای دو مرتبه «مطلقه» و «ناقصه» می‌داند و قدرت حقیقی را از آنِ خداوند می‌شمارد که از طریق فیلسوفِ نبی و جانشینان او بر جامعه اعمال می‌شود. در مقابل، ابن‌خلدون منشأ قدرت را در دو بعد اجتماعی و دینی تحلیل می‌کند و آن را در مفهوم «عصبیت» خلاصه می‌داند. وی عصبیت قومی را نسبت به عصبیت دینی برتر می‌شمارد و بر نقش اراده و نیروی جمعی در تکوین قدرت سیاسی تأکید می‌کند.
نتیجه‌گیری: نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که تفاوت اساسی میان دیدگاه فارابی و ابن‌خلدون در تقدم عقل یا اراده به‌عنوان سرچشمه قدرت است. فارابی قدرت را ناشی از عقل و معرفت الهی می‌داند که مشروعیت خود را از اتصال به وحی و نبوت می‌گیرد، در حالی‌ که ابن‌خلدون مشروعیت را نه در عقل بلکه در واقعیت اجتماعی و عصبیت می‌جوید. بر این اساس، می‌توان گفت که فارابی به مشروعیت الهی و عقلانی و ابن‌خلدون به مشروعیت اجتماعی و تاریخی تأکید دارد.

چکیده تصویری

منشاء قدرت از دیدگاه فارابی و ابن خلدون و رابطه آن با مشروعیت
کلیدواژه‌ها

موضوعات


فارابی، ابو نصر محمد. (۱۳۸۹). احصاء العلوم. تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
فارابی، ابو نصر محمد. (۱۳۷۱). سیاست مدینه (سید جعفر سجادی، مترجم). تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
فارابی، ابونصر محمد. (۱۳۷۹). اندیشه‌های اهل مدینه فاضله (سید جعفر سجادی، مترجم). تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
الفارابی، ابونصرمحمد. (۱۳۷۹). کتاب الملّه. علوم سیاسی، (شماره فصلنامه).
فارابی‌، ابونصرمحمد. (١٣٧٩). سیاست‌ مدنیه (جعفرسجادی‌، مترجم و محقق). تهران: وزارت فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌.
فارابی، ابونصر محمد. (۱۳۶۴). آراء اهل مدینه فاضله (احمد آرام، مترجم). تهران: شرکت سهامی انتشار.
فارابی، ابو نصرمحمد. (۱۴۱۳ق/۱۹۹۲). التنبیه علی سبیل السعاده. در الاعمال الفلسفیه (ج. اول، جزء اول) (جعفر ال یاسین، مصحح). بیروت: دارالمناهل.
الفارابی، ابو نصر محمد. (۱۳۷۱). التنبیه علی سبیل السعاده (جعفرآل یاسین، محقق). ایران: حکمت.
فارابی، ابو نصر محمد. (۱۳۶۶). السیاسه المدینه (ج. اول). تهران: ازهراء.
ابن‌خلدون، عبدالرحمان. (١٣٦١). مقدمه (گنابادی، مترجم). تهران: نشر خوارزمی‌.
ابن خلدون، عبد الرحمن. (۱۳۶۹). مقدمه ابن خلدون (ج.۲). اصفهان: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
ابن خلدون، عبدالرحمن. (۱۳۶۶). مقدمه ابن خلدون (ج.۱). اصفهان: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
ابن خلدون، عبدالرحمن. (۱۳۷۵). مقدمه (ج. اول) (محمد پروین گنابادی، مترجم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
قادری، حاتم. (۱۳۷۸). اندیشه‌های سیاسی در اسلام و ایران. تهران: انتشارات سمت.
طباطبایی‌، سیدجواد. (١٣٧٤). زوال‌ اندیشه‌ سیاسی‌ در ایران‌. تهران‌: کویر.
رادمنش‌، عزت‌اﷲ. (۱۳۶۱). قرآن‌، جامعه‌شناسی‌، اتوپیا. تهران‌: امیرکبیر.
آزاد ارمکی‌، تقی‌. (١٣٧٦). جامعه‌شناسی‌ ابن‌خلدون. تهران: مؤسسـه‌ فرهنگـی‌ انتشـاراتی‌ تبیان.
نصار، ناصف‌. (١٣٦٦). اندیشه‌ واقع‌ گرای‌ ابن‌ خلدون (یوسف‌ رحیم‌ لو، مترجم). تهران: مرکز نشر دانشگاهی‌.
گرشویچ‌، ایلیا. (١٣٨٥). تاریخ‌ ایران دورة هخامنشیان (از مجموعه‌ تاریخ‌ کمبریج‌) (مرتضی‌ ثاقب‌ فر، مترجم). تهران: انتشارات جامی‌.
رفیع، حسین و عباس‌زاده مرزبانی، مجید. (۱۳۹۴). بررسی ماهیت و فراز و فرود دولت در اندیشه ابن خلدون. فصلنامه علوم سیاسی، (ش ۳۱).
کلاری، متیو. (۲۰۱۱). بازاندیشی عصبیت: بررسی بنیان‌های خرد برای پایداری سلطنت‌های سلسله‌ای در خاورمیانه. http://des.spia.uga.edu/uploads/documents/2011
احمد، اکبرز. (۲۰۰۲). فهم ابن‌خلدون از تمدن و معضل اسلام و غرب امروز. (شماره ۱).
دفتر مطالعات سیاسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۸). اندیشه‌های حکومتی ابن خلدون. (ش 16773).
احمدی، یعقوب. (۱۳۹۸). تحلیل جامعه شناختی اندیشه‌های سیاسی ابن خلدون. معرفت، (ش ۱۵۷).
داوری اردکانی، رضا. (۱۳۷۴). فارابی. تهران: طرح نو.
ابوالحسنی، عباس. (۱۳۷۹). اندیشه سیاسی در اسلام و ایران. تهران: جلی.
میرزا محمدی، محمد حسن. (۱۳۸۴). بررسی آرا و اندیشه‌های نربیتی حکیم ابو نصر فارابی. مجله دانشکده علوم انسانی، (ش ۵۷).
خوشرو، غلامعلی. (۱۳۷۴). شناخت انواع اجتماعات. تهران: انتشارات مؤسسه اطلاعات.
حلبی، علی اصغر. (۱۳۸۱). تاریخ فلاسفه ایرانی از آغاز اسلام تا امروز. تهران: زوار.
 
 
Ahmad, A. (2012). Ibn Khaldun and the modern social sciences: A comparative theoretical approach to culture, change, and instability [Master's thesis, University of Denver]. Digital Commons @ DU. https://digitalcommons.du.edu/etd/23
Ali, I. (2023). Philosophy and religion in the political thought of Alfarabi. Religions, 14(7), 908. https://doi.org/10.3390/rel14070908
Arjomand, S. A. (2002). Alfarabi and Ibn Khaldun: On tyranny and domination. Philosophy East and West, 52(3), 337-354. https://doi.org/10.1353/pew.2002.0011
Azzuhri, A. (2022). Introducing Al-Farabi’s political philosophy to modern politics (correlating Al-Farabi’s philosophy with modern politics). Australian Journal of Islamic Studies, 7(2), 22–35.
Black, A. (2011). The history of Islamic political thought: From the prophet to the present (2nd ed.). Edinburgh University Press.
Ismail, N. F. B., & Abdul Rahim, A. B. (2018). Ibn Khaldun’s theory of ‘asabiyyah and its impact on the current Muslim community. Journalism and Mass Communication, 8(6), 287-294. https://doi.org/10.17265/2160-6579/2018.06.002
Khan, M. (2024). Why Ibn Khaldun still matters. New Lines Institute. https://newlinesinstitute.org/geo-economics/why-ibn-khaldun-still-matters/
Kleidosty, J. (2012). A comparative assessment of constitutionalism in Western and Islamic thought [Doctoral dissertation, University of St Andrews]. St Andrews Research Repository. https://research-repository.st-andrews.ac.uk/handle/10023/3621
Rahman, H. (2021). From Farabi to Ibn Khaldun: The perception of state in the early Muslim intellectual’s writings. Liberal Düşünce Dergisi, 26(103), 237-258. https://doi.org/10.36484/liberal.743630
Yavari, N. (2019). The future of Iran's past: Nizam al-Mulk remembered. Oxford University Press.
دوره 4، شماره 7
مهر 1404
صفحه 1-21

  • تاریخ دریافت 07 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 21 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 28 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404