بررسی نقش‌های معنایی-کاربردشناختی گزاره‌های امری در سوره عنکبوت

یوسف‌آبادی, عبدالباسط عرب; بزرگ نیا, صدیقه

doi:10.22034/api.2022.705961

بررسی نقش‌های معنایی-کاربردشناختی گزاره‌های امری در سوره عنکبوت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

عبدالباسط عرب یوسف‌آبادی ¹

صدیقه بزرگ نیا ²

¹ استادیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زابل، زابل،ایران.

² دکتری الهیات، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زابل، زابل، ایران

10.22034/api.2022.705961

چکیده

مطالعه معنا و انتقال آن از طریق زبان که در اشکال متفاوت عاطفی، خبری، پرسشی و امری نمود پیدا می‌کند در شاخه‌های گوناگون کاربردشناختی بررسی می‌شود. از منظر کاربردشناسی یک جمله می‌تواند در بسترها و بافت‌های مختلف نقش‌های متفاوتی داشته باشد که آن نقش‌های مرسوم‌تر، معنای اولیه هستند و نقش‌های دیگر، معانی ثانویه. بر این اساس گزاره‌های امری نیز می‌توانند همچنین نقش‌های متفاوتی را ایفا کنند. از آن‌جا که قرآن کریم برای افزونی قدرت تأثیر و القای معانی به مخاطب، تجلی‌گاه نقش‌های معنایی-کاربردشناختی گزاره‌های امری است؛ پژوهش حاضر در تلاش است تا با تحلیل کارکردهای زبانی گزاره‌های امری سوره عنکبوت، به بررسی توانش ارتباطیِ این سوره و میزان تأثیرگذاری آن در مخاطب بپردازد. به این منظور با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی، ویژگی‌های متن‌محور و کاربرمحور آیات در کنار عناصر زنجیره‌ای و زبرزنجیره‌ای مؤثر در معانی گزاره‌های امری این سوره مورد تحلیل قرار گرفته است. نتایج حاکی از آن است که گزاره‌های امری سوره عنکبوت به ترتیب در نقش‌های منظوری ارشاد، هشدار، دوام، تهدید، تعجیز و اهانت به کار رفته، و باتوجه به این‌که بیشتر این گزاره‌ها خطاب به اهل باطل است؛ لذا چنین برداشت می‌شود که منطق دینی ابتدا بر ارشاد و راهنمایی استوار است و در صورت مخالفت گمراهان، نخست به آنان هشدار داده می‌شود و اگر بر سرکشی خود افزودند، آن‌ها را ضعیف و ناتوان شمرده و به عذاب خداوند وعده می‌دهد. این نوع ارتباط قرآن با مخاطب، دلیلی قاطع بر اعجاز زبانی آن است.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم

سوره عنکبوت

نقش‌های معنایی- کاربردی

گزاره امری

الف) منابع عربی
1. ابن‌الأثیر، أبوالفتح (1939م). المثل السائر فی أدب الکاتب والشاعر. ط3. القاهرة: دارالعلم.
2. ابن‌زکریا، أحمد (1404ق). معجم مقاییس اللغة. ط5. القاهرة: مکتب الإعلام الإسلامی.
3. ابن‌عاشور، طاهر (1412ق). التحریر والتنویر. ط2. تونس: دار سحنون.
4. ابن‌منظور (1408ق). لسان العرب. تحقیق: شیری، علی. ط4. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
5. أبوالعدوس، یوسف (1427ق). الأسلوبیة الرؤیة والتطبیق. ط3. عمان: دارالمسیرة.
6. التفتازانی، سعدالدین (1412ق). مختصر المعانی. ط2. قم: دراالفکر.
7. الرازی، أبوالفتح (1421ق). التفسیر الکبیر. ط1. بیروت: دارالکتب العلمیة.
8. الزمخشری، أبوالقاسم (2001م). الکشاف عن حقائق التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التنزیل. ط2. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
9. زیدان، جرجی (1886م). العربیة والفلسفة اللغویة. ط3. بیروت: مطبعة القدیس.
10. الزیدی، کاصد یاسر (1987م). فقه اللغة العربیة. ط1. جامعة موصل: دارالکتب.
11. السکاکی، أبویعقوب (1407ق). مفتاح العلوم. تعلیق: زرزور، نعیم. ط3. بیروت: دارالکتب العلمیة.
12. سید قطب (1980م). فی ظلال القرآن. ط9. القاهرة: دارالشروق.
13. الطریحی، فخرالدین (1367ش). مجمع البحرین. ط8. طهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
14. العسکری، أبوهلال (1952م). الصناعتین. ط1. القاهرة: دارإحیاء الکتب العربیة.
15. العلوی، یحیی بن حمزة (1418ق). الطراز. ط3. بیروت: دارالکتب العلمیة.
16. المطعنی، عبدالعظیم إبراهیم (1420ق). التفسیر البلاغی للإستفهام فی القرآن الحکیم. ط1. القاهرة: مکتبة وهبة.
17. النجفی، محمد حسن (1417ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. ط3. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
18. الهاشمی، أحمد (1425ق). جواهر البلاغة فی المعانی والبیان والبدیع. ط2. طهران: سرور.
ب) منابع فارسی
1. ابوزهره، محمد (1370ش ). المعجزه الکبری. ترجمه: ذبیحی، محمد. چ1. تهران: انتشا رات آستان قدس رضوی.
2. پالمر، فرانک (1385ش). نگاهی تازه به معناشناختی. ترجمه: صفوی، کوروش. چ4. تهران: مرکز.
3. خانلری، پرویز (1380ش). دستور زبان فارسی. چ18. تهران: توس.
4. رجائی، محمد خلیل (1379ش). معالم البلاغه در علم معانی و بیان و بدیع. چ5. شیراز: دانشگاه شیراز.
5. رحیمیان، جلال؛ شکری احمدآبادی، کاظم (1381ش). «نقش‌های معنایی – منظوری جملات پرسشی در غزلیات حافظ»، مجلة علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه شیراز. دورة 18، ش1. صص17-34.
6. شمیسا، سیروس (1383ش). بیان و معانی. چ3. تهران: فردوس.
7. ________ (1373ش). معانی. چ2. تهران: میترا.
8. طباطبایی، محمد حسین (1374ش). تفسیر المیزان. ترجمه: موسوی همدانی، محمد باقر. قم: دفتر نشر حوزه.
9. علوی‌مقدم، محمد؛ اشرف‌زاده، رضا (1381ش). معانی و بیان. چ3. تهران: سمت.
10. __________ (1364ش ). جلوة جمال. چ1. تهران: بنیاد قرآن.
11. فرشیدور، خسرو (1384ش). دستور مفصل امروز بر پایة زبان‌شناسی جدید. چ2. تهران: سخن.
12. قرشی، علی‌اکبر (1352ش). قاموس قرآن. چ3. بیروت: دارالکتب الاسلامیة.
13. مدرسی، محمد تقی (1377ش). تفسیر هدایت. چ2. تهران: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
14. مکارم شیرازی، ناصر (1374ش). تفسیر نمونه. چ3. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
15. میرصادقی، میمنت (1376ش). واژه‌نامة هنر شاعری. چ2. تهران: کتاب مهناز.
16. نجفی خمینی، محمد جواد (1398ق). تفسیر آسان. چ1. تهران: اسلامیه.
17. وحیدیان کامیار، تقی (1385ش). بدیع از دیدگاه زیبایی‌شناسی. چ2. تهران: سمت.
18. همایی، جلال‌الدین (1361ش). فنون بلاغت و صناعات ادبی. چ2. تهران: توس.
19. یارمحمدی، لطف الله (1377ش). «مقابلة منظورشناختی در زبان‌های انگلیسی و فارسی». نشریة دانشکدة ادبیات باهنر کرمان. سال2. شمارة3. صص 67-89.
20. Layouns, John (1990). Language and linguistics. Cammbridge: Cambridge University press.