پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

تحلیل تطبیقی مسئولیت مدنی هوش مصنوعی در نظام‌های حقوقی: مطالعه موردی آلمان، ایالات متحده، چین، ژاپن، کانادا، اتحادیه اروپا و ایران

نویسنده
رضا فرج پور
گروه حقوق، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران
10.22034/api.2026.743613
چکیده
هدف: پیشرفت سریع هوش مصنوعی (AI) و کاربرد گسترده آن در حوزه‌هایی چون پزشکی، حمل‌ونقل و صنعت، تبیین مسئولیت مدنی ناشی از خطاهای تصمیم‌گیری خودکار این سیستم‌ها را به چالشی حقوقی تبدیل کرده است. نظام‌های حقوقی سنتی که بر عاملیت انسانی و اصول تقصیر و علیت بنا شده‌اند، فاقد چارچوب‌های منسجم برای مواجهه با خودمختاری و غیرشفافیت ذاتی این فناوری (معروف به پدیدة جعبة سیاه) هستند. ضرورت این پژوهش از آن جهت است که خلأهای موجود در نظام‌های مسئولیت مدنی سنتی، پاسخ‌گوی زیان‌های نوظهور ناشی از هوش مصنوعی نبوده و تدوین چارچوبی نوین را اجتناب‌ناپذیر ساخته است.
روش پژوهش: پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش تحلیلی-تطبیقی، رویکردهای حقوقی آلمان (مسئولیت محصول)، ایالات متحده (دکترین‌های مسئولیت محصول و نیابتی)، چین (مسئولیت مطلق و نظارت دولتی)، ژاپن (خودتنظیمی و مسئولیت محصول)، کانادا (تقصیر و اصول عرفی)، اتحادیة اروپا (مسئولیت مطلق و بیمة اجباری) و ایران (تقصیر انسانی) را در قبال مسئولیت مدنی هوش مصنوعی بررسی می‌کند. این روش امکان مقایسة نظام‌مند رویکردهای حقوقی مختلف و شناسایی نقاط اشتراک و افتراق آن‌ها را فراهم می‌سازد.
یافته‌ها: یافته‌ها حاکی از آن است که علی‌رغم تفاوت در رویکردها، هوش مصنوعی در هیچ‌یک از این نظام‌ها دارای شخصیت حقوقی مستقل نیست و مسئولیت به توسعه‌دهندگان، اپراتورها یا نهادهای مرتبط نسبت داده می‌شود. این یافته نشان می‌دهد که نظام‌های حقوقی مورد بررسی، همچنان بر عاملیت انسانی به‌عنوان مبنای اصلی انتساب مسئولیت تأکید دارند.
نتیجه‌گیری: این مطالعه پیشنهاد می‌کند که ایران، با الهام از استانداردهای بین‌المللی، چارچوبی حقوقی شامل مسئولیت مطلق برای سیستم‌های پرریسک و الزام به بیمة مدنی تدوین نماید تا تعادلی میان نوآوری فناورانه و حمایت از حقوق زیان‌دیدگان برقرار شود. تحقق این چارچوب می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری نظام حقوقی کارآمد و هماهنگ با تحولات فناورانه در ایران باشد.
کلیدواژه‌ها
هوش مصنوعی
مسئولیت مدنی
تصمیم‌گیری خودکار
مسئولیت مطلق
تحلیل تطبیقی
نظام حقوقی

عنوان مقاله English

Comparative Analysis of Civil Liability Arising from Artificial Intelligence in Legal Systems: A Case Study of Germany, the United States, China, Japan, Canada, the European Union, and Iran

نویسنده English

Reza Farajpour
Department of Law, Yas.C., Islamic Azad University, Yasuj, Iran
چکیده English

Objective: The rapid advancement of artificial intelligence (AI) and its widespread application in domains such as medicine, transportation, and industry have transformed the explication of civil liability arising from the autonomous decision-making errors of these systems into a legal challenge. Traditional legal systems, founded upon human agency and the principles of fault and causation, lack coherent frameworks for confronting the autonomy and inherent opacity of this technology (known as the black box phenomenon). The necessity of this research stems from the fact that the existing lacunae in traditional civil liability systems are incapable of addressing the emerging damages arising from artificial intelligence, rendering the formulation of a novel framework unavoidable.
Method: The present study, employing an analytical-comparative method, examines the legal approaches of Germany (product liability), the United States (doctrines of product and vicarious liability), China (strict liability and state oversight), Japan (self-regulation and product liability), Canada (fault and customary principles), the European Union (strict liability and compulsory insurance), and Iran (human fault) with respect to the civil liability of artificial intelligence. This method facilitates the systematic comparison of different legal approaches and the identification of their points of commonality and difference.
Results: The findings indicate that, despite differences in approach, artificial intelligence does not possess independent legal personality in any of these systems, and liability is attributed to developers, operators, or relevant institutions. This finding suggests that the legal systems under examination continue to emphasize human agency as the principal basis for the attribution of liability.
Conclusion: This study proposes that Iran, inspired by international standards, formulate a legal framework comprising strict liability for high-risk systems and a requirement for civil insurance, so as to establish a balance between technological innovation and the protection of the rights of injured parties. The realization of this framework can pave the way for the formation of an efficient legal system harmonized with technological developments in Iran.

کلیدواژه‌ها English

Artificial Intelligence
Civil Liability
Automated Decision Making
Strict Liability
Comparative Analysis
Legal System
صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله. (۱۳۹۴). مسئولیت مدنی در حقوق ایران، نشر میزان.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۹۱). مسئولیت مدنی: مبانی مسئولیت خارج از قرارداد (جلد اول). تهران، نشر دانشگاه تهران.
گانکل دیوید، جی. (۱۴۰۳). انسان، شیء، ربات (هستی‌شناسی اخلاقی و حقوقی برای قرن بیست و یکم و پس از آن)، ترجمه رضا فرج‌پور و محمدباقر عامری نیا، تهران، چاپ اول، نشر مجد.
منصوربیگ، ریبوار و شیری، امید، (۱۴۰۳). مطالعه‌ای بر مسئولیت مدنی و هوش مصنوعی (مسئول خسارات ناشی از سیستم‌های هوشمند خودگردان)، سومین کنگره دانشجویان حقوق، علوم سیاسی و علوم اجتماعی، تهران.
علی‌پناهی، مریم؛ نصیران نجف‌آبادی، داوود، شیرانی، مسعود. (1403). مسئولیت مدنی ناشی از استفاده هوش مصنوعی در اتحادیه اروپا. فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی، 6(شماره 5)، 1-18.‎
 
 
Boden, M. A. (2016). AI: Its nature and future. Oxford University Press.
Bryson, J. J., Diamantis, M. E., & Grant, T. D. (2017). “Of, for, and by the people: The legal lacuna of synthetic persons”. Artificial Intelligence and Law, 25(3), 273-291. https://doi.org/10.1007/s10506-017-9214-9
DiResta, R., Miller, C., Molter, V., Pomfret, J., & Tiffert, G. (2020). Telling China's story: the Chinese communist party's campaign to shape global narratives. Stanford, CA: Stanford Internet Observatory.
Djeffal, C. (2019). “Artificial intelligence and public governance: normative guidelines for artificial intelligence in government and public administration”. In Regulating artificial intelligence (pp. 277-293). Cham: Springer International Publishing.
Duffy, M. J. (2023). Rise of the'Machine Defendant'? A Cautionary Analysis and Conceptualisation of Civil and Criminal Liability Approaches to the Actions of Robots and Artificial Intelligence. Monash UL Rev., 49, 1.
European Commission. (2021). Proposal for a regulation of the European Parliament and of the Council laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act) and amending certain Union legislative acts. COM(2021) 206 final. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52021PC0206
European Parliament. (2020). Civil liability regime for artificial intelligence. Resolution of 20 October 2020. https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2020-0276_EN.html
Farajpour, R., & Gunkel, D. J. (2025). “Legal and Comparative Analysis of Civil Liability of Artificial Intelligence in Automated Decision-Making”. AI and Tech in Behavioral and Social Sciences, 3(1), 168-176.
Farajpour, R., Amerinia, M. B. ., & Pourjavaheri , A. . (2025). The Role of Artificial Intelligence in Arbitration and Legal Challenges Arising from Automated Decisions in Sports. AI and Tech in Behavioral and Social Sciences, 21-28
Frank, D. A., & Otterbring, T. (2024). “Autonomy, power and the special case of scarcity: Consumer adoption of highly autonomous artificial intelligence”. British Journal of Management, 35(4), 1700-1723.
French, P. A. (1984). Collective and corporate responsibility. Columbia University Press.
Furutani, T., & Miyazawa, S. (2021). “The Meaning of Compensating Damages: Tort Law”. Econo-Legal Studies: Thinking Through the Lenses of Economics and Law, 185-208.
Geist, M. (2022). Law, technology, and Canadian innovation. University of Ottawa Press.
Goldberg, J. C. P., Sebok, A. J., & Zipursky, B. C. (2021). Tort law: Responsibilities and redress (5th ed.). Wolters Kluwer.
Iwai, K. (1999). “Persons, things and corporations: the corporate personality controversy and comparative corporate governance”. The American Journal of Comparative Law, 47(4), 583-632.
Li, J., Wu, J., Zhao, Z., Zhang, Q., Shao, J., Wang, C.,... & Li, W. (2021). “Artificial intelligence-assisted decision making for prognosis and drug efficacy prediction in lung cancer patients: a narrative review”. Journal of Thoracic Disease, 13(12), 7021.
METI (Ministry of Economy, Trade and Industry). (2019). Governance principles for AI. https://www.meti.go.jp/english/press/2019/0628_001.html
Pasquale, F. (2015). The black box society: The secret algorithms that control money and information. Harvard University Press.
Presser, J. R., & Robertson, K. (2021). AI Case Study: Probabilistic Genotyping DNA Tools in Canadian Criminal Courts. Toronto, ON, Canada: Law Commission of Ontario.
Sartor, G., & Lagioia, F. (2020). “The impact of the EU AI Act on liability regimes”. European Journal of Risk Regulation, 11(4), 765-782. https://doi.org/10.1017/err.2020.67
Schwab, K., Nguyen, D., Ungab, G., Feld, G., Maisel, A. S., Than, M.,... & Peacock, W. F. (2021). “Artificial intelligence MacHIne learning for the detection and treatment of atrial fibrillation guidelines in the emergency department setting (AIM HIGHER): Assessing a machine learning clinical decision support tool to detect and treat non‐valvular atrial fibrillation in the emergency department”. JACEP Open, 2(4), e12534.
Takhshid, Z. (2021). “An Introductory Study on the Challenges of Artificial Intelligence in Tort Law”. Private law, 18(1), 227-250.
Vladeck, D. C. (2014). “Machines without principals: liability rules and artificial intelligence”. Wash. L. Rev., 89, 117.
Zhang, Z., & Min, X. (2020). “The ethical dilemma of truth-telling in healthcare in China”. Journal of bioethical inquiry, 17(3), 337-344.
پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی
دوره 4، شماره 13 - شماره پیاپی 13
ویژه نامه
دی 1404
صفحه 1-24