پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

آثار و احکام مسئولیت مدنی ناشی از خطاهای پزشکی برخاسته از فناوری‌های نوین؛ مطالعة تطبیقی حقوق عراق، ایران و ایالات متحدة آمریکا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
احمد شاکر کرم السرای 1
احمد دیلمی 2
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، گروه حقوق، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران
2 دانشیار گروه حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران
10.22034/api.2026.2109760.2019
چکیده
هدف: توسعة شتابان فناوری‌های پزشکی دگرگونی‌های بنیادینی در حوزة مراقبت‌های سلامت پدید آورده است؛ به‌گونه‌ای که فناوری‌های نوین، از جمله سامانه‌های هوش مصنوعی، ربات‌های پزشکی، تجهیزات پیشرفتة تشخیصی و درمانی و سامانه‌های دیجیتال مدیریت داده‌های پزشکی، به ابزارهایی اساسی در ارائة خدمات پزشکی از سوی پزشکان و مؤسسات درمانی تبدیل شده‌اند. با وجود نقش مثبت این فناوری‌ها در افزایش دقت تشخیص، ارتقای کارایی درمان و کاهش مخاطرات پزشکی، به‌کارگیری آن‌ها ممکن است در پاره‌ای موارد به خطاها یا زیان‌هایی بینجامد که سلامت بیمار را در معرض آسیب قرار می‌دهد؛ امری که پرسش‌های حقوقی پیچیده‌ای را در خصوص مبنای مسئولیت مدنی، تعیین شخص مسئول جبران زیان و امکان مسئول دانستن پزشک، مؤسسة درمانی، تولیدکننده یا توسعه‌دهندة فناوری مطرح می‌سازد.
روش پژوهش: پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی، آثار و احکام مسئولیت مدنی ناشی از خطاهای پزشکی مرتبط با فناوری‌های نوین را در قالب مطالعه‌ای تطبیقی میان نظام‌های حقوقی عراق و ایران و حقوق ایالات متحدة آمریکا بررسی می‌کند تا میزان کفایت قواعد سنتی مسئولیت مدنی در پوشش خطاهای ناشی از فناوری‌های نوین پزشکی و تناسب قواعد حقوقی موجود برای تعیین مسئولیت در قبال زیان‌های برخاسته از تعامل پزشک و فناوری پزشکی را روشن سازد.
یافته‌ها: همچنین تأثیر ماهیت فناوری‌های نوین بر ارکان مسئولیت مدنی، به‌ویژه آثار مترتب بر احراز مسئولیت و شیوه‌های جبران خسارت و پرداخت غرامت به بیمار، مورد بررسی قرار می‌گیرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تحولات فناورانه در حوزة پزشکی چالش‌های تازه‌ای پیش روی قواعد مسئولیت مدنی قرار می‌دهد، به‌ویژه در مواردی که تعیین منشأ خطا دشوار است یا سهم پزشک با سامانة فنی یا نهاد تولیدکننده و توسعه‌دهندة فناوری درهم می‌آمیزد.
نتیجه‌گیری: از این رو، ضرورت تدوین چارچوب حقوقی شفاف‌تری احساس می‌شود که میان تشویق نوآوری پزشکی، حمایت از بیماران و تضمین دستیابی زیان‌دیده به جبران خسارت مناسب توازن برقرار کند.

چکیده تصویری

آثار و احکام مسئولیت مدنی ناشی از خطاهای پزشکی برخاسته از فناوری‌های نوین؛ مطالعة تطبیقی حقوق عراق، ایران و ایالات متحدة آمریکا
کلیدواژه‌ها
فناوری پزشکی
خطاهای پزشکی
مسئولیت مدنی
هوش مصنوعی پزشکی
زیان پزشکی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Rules and Implications of Civil Liability for Medical Errors Arising from Modern Technology: A Comparative Study of Iraqi, Iranian, and American Law

نویسندگان English

Ahmad Shaker Karame Sarai 1
Ahmad deylami 2
1 PhD Student in Private Law, Department of Law, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran
2 Associate Professor, Department of Law, University of Qom, Qom, Iran
چکیده English

Objective: The accelerating development of medical technologies has brought about fundamental transformations in the domain of healthcare, such that modern technologies including artificial intelligence systems, medical robots, advanced diagnostic and therapeutic equipment, and digital systems for managing medical data have become essential instruments in the provision of medical services by physicians and healthcare institutions. Despite the positive role of these technologies in enhancing diagnostic accuracy, improving therapeutic efficacy, and reducing medical risks, their employment may in certain instances lead to errors or harms that expose the patient's health to injury a matter that raises complex legal questions concerning the basis of civil liability, the determination of the party responsible for compensation, and the possibility of holding liable the physician, the healthcare institution, the manufacturer, or the developer of the technology.
Method: The present study, employing a descriptive-analytical and comparative method, examines the effects and rulings of civil liability arising from medical errors associated with modern technologies in the form of a comparative study among the legal systems of Iraq and Iran and the law of the United States of America, in order to elucidate the adequacy of the traditional rules of civil liability in covering errors arising from modern medical technologies and the suitability of existing legal rules for determining liability for damages stemming from the interaction between the physician and medical technology.
Results: Furthermore, the impact of the nature of modern technologies upon the elements of civil liability particularly the effects consequent upon the establishment of liability and the methods of compensation and payment of damages to the patient is examined. The findings of the research indicate that technological developments in the medical domain pose novel challenges before the rules of civil liability, particularly in cases where determining the origin of the error is difficult or where the physician's contribution intermingles with that of the technical system or the institution manufacturing and developing the technology.
Conclusion: Accordingly, the necessity of formulating a more transparent legal framework is felt one that establishes a balance among the encouragement of medical innovation, the protection of patients, and the guarantee of the injured party's access to adequate compensation.

کلیدواژه‌ها English

Medical Technology
Medical Errors
Civil Liability
Medical Artificial Intelligence
الأحمد، محمد سلیمان. (۲۰۰۸). الخطأ وحقیقة أساس المسؤولیة المدنیة فی القانون العراقی: دراسة تحلیلیة (الطبعة الأولى). دار التفسیر للنشر والإعلان.
الفضل، منذر. (۲۰۱۲). المسؤولیة الطبیة (الطبعة الأولى). دار الثقافة للنشر والتوزیع.
تیموری، مهرداد؛ اسدی‌نژاد، سیدمحمد؛ و جعفریان، وهب. (۱۴۰۵). بازاندیشی نظریة مسئولیت و ضمان پزشک در استفاده از ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی از منظر حقوق پزشکی. فصلنامة حقوق پزشکی، (پیاپی ۶۱).
خانی، حسن؛ و نوجوان، علیرضا. (بی‌تا). بررسی مسئولیت مدنی دولت و وزارت بهداشت در جبران خسارات ناشی از شیوع ویروس کرونا. فصلنامة علمی فقه و حقوق نوین. ۱۵(۷).
دیلمی، احمد. (۱۴۰۵). المسؤولیة المدنیة والضمان القهری (الطبعة الأولى). منشورات جامعة قم.
ذنون، حسن علی. (۱۹۶۲). العقود المسماة (الجزء الثالث). شرکة الرابطة للطباعة والنشر.
صفایی، سید حسین؛ و رحیمی، حبیب‌الله. (بی‌تا). مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد). سمت.
صفایی، سید حسین؛ و رحیمی، حبیب‌الله. (۱۳۹۷). مسئولیت مدنی تطبیقی (چاپ اول). مؤسسة مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
عبدالحکیم، فؤاد. (۱۹۹۸). التعویض المدنی: المسؤولیة العقدیة والتقصیریة. منشورات الحلبی الحقوقیة.
عنید، فاتن قاسم؛ و عبده، محمد. (۲۰۲۴). التعویض فی المسؤولیة المدنیة التقصیریة بالقانون العراقی. مجلة الکوفة للعلوم القانونیة والسیاسیة. ۱۶(۵۹).
 https://journal.uokufa.edu.iq/index.php/kjlps/article/view/21694
غلامعلی‌زاده، محمد؛ و اخترکاوان، آرمین. (۱۴۰۳). مصالحة غرامت در مسئولیت مدنی. پژوهش‌های حقوقی. ۲۳(۶۰).
فرج پور، رضا و گانکل، دیوید جی. (1405). هوش مصنوعی در ترازوی قانون، مطالعة تطبیقی الگوهای جهانی تنظیم‌گری و الزامات حقوقی ایران. پژوهشهای حقوقی. (e250394). https://doi.org/10.48300/jlr.2026.593103.3242
فرج پور، رضا، محمودی مقدم، سید مصطفی، بابایی، داریوش، رستمی، حمیدرضا و کیانی، محمدجواد. (1404). آثار و پیامدهای حقوقی اعطای شخصیت حقوقی به سیستم‌های هوش مصنوعی در حقوق ایران و اتحادیه اروپا. پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی، ۴(ویژه نامه)، 1–28.  https://doi.org/10.22034/api.2026.2087166.1696
قانون مدنی عراق شمارة (۴۰) مصوب ۱۹۵۱ با اصلاحات بعدی. (۱۹۵۱). الوقائع العراقیة، شمارة ۳۰۱۵، ۸ سپتامبر ۱۹۵۱.
قانون مسئولیت مدنی. (۱۳۳۹). مصوب ۷ اردیبهشت ۱۳۳۹.
محقق داماد، سید مصطفی. (۱۳۸۱). قواعد فقه: بخش مدنی ۲. مرکز نشر علوم اسلامی. 
 
 
Abdelhakim, F. (1998). Civil compensation: Contractual and tortious liability. Al-Halabi Legal Publications.
Al-Ahmad, M. S. (2008). Error and the true basis of civil liability in Iraqi law: An analytical study (1st ed.). Dar Al-Tafsir for Publishing and Advertising.
Al-Fadl, M. (2012). Medical liability (1st ed.). Dar Al-Thaqafa for Publishing and Distribution.
American Law Institute. (2010). Restatement of the law third, torts: Liability for physical and emotional harm (Vol. 1). The American Law Institute.
American Law Institute. (2022). Restatement of the law third, torts: Remedies (Tentative Draft No. 1). The American Law Institute.
American Law Institute. (2026). Restatement of the law third, torts: Remedies. The American Law Institute.
Aneed, F. Q., & Abdo, M. (2024). Compensation in tortious civil liability under Iraqi law. Kufa Journal of Legal and Political Sciences, 16(59).
     https://journal.uokufa.edu.iq/index.php/kjlps/article/view/21694
Broumand, N., Mousavi Bojnourdi, S. M., & Amin, S. M. (2022). Civil liability of the doctor in errors caused by medical fertility. Journal of Quran and Medicine, 7(1).
Civil Liability Act. (1960). Approved 27 April 1960.
Deylami, A. (2026). Civil liability and compulsory guarantee (1st ed.). Qom University Publications.
Dhnoon, H. A. (1962). Named contracts (Vol. 3). Al-Rabita Company for Printing and Publishing.
Dobbs, D. B., Hayden, P. T., & Bublick, E. M. (2022). Torts and compensation: Personal accountability and social responsibility for injury (9th ed.). West Academic Publishing.
Epstein, R. A., & Sharkey, C. M. (2020). Cases and materials on torts (12th ed.). Wolters Kluwer.
Farajpour, R. & GUNKEL, D. J. (2026). AI on the Legal Balance, A Comparative Study of Global Regulatory Models and Legal Requirements in Iran. (e250394). Journal of Legal Research, e250394. https://doi.org/10.48300/jlr.2026.593103.3242
Farajpour, R., Mahmoudi Moghadam, S. M., Babaei, D., Rostami, H. & Kiani, M. J. (2025). The Legal Effects and Implications of Granting Legal Personality to Artificial Intelligence Systems in Iranian Law and the Law of the European Union. New researches in Islamic Humanities Studies, 4(Special Issue), 1–28. https://doi.org/10.22034/api.2026.2087166.1696
Gholamalizadeh, M., & Akhtarkavan, A. (2024). Settlement of damages in civil liability. Legal Research, 23(60).
Goldberg, J. C. P., Sebok, A. J., & Zipursky, B. C. (2021). Tort law: Responsibilities and redress (5th ed.). Wolters Kluwer.
Iraqi Civil Code No. 40 of 1951 with subsequent amendments. (1951). Al-Waqai’ Al-Iraqiya, No. 3015, 8 September 1951.
Jafari Nadoushan, A. A., & Rahmani Manshadi, H. (2023). Civil liability arising from health and medical research. Journal of Community Health Research, 12(2), 285–296. https://doi.org/10.18502/jchr.v12i32.14604
Keeton, W. P., Dobbs, D. B., Keeton, R. E., & Owen, D. G. (1984). Prosser and Keeton on the law of torts (5th ed.). West Publishing.
Khani, H., & Nojavan, A. (n.d.). Examining the civil liability of the government and the Ministry of Health in compensating damages caused by the spread of the coronavirus. Scientific Quarterly of New Jurisprudence and Law, 15(7).
Mohaghegh Damad, S. M. (2002). Rules of jurisprudence: Civil section 2. Islamic Sciences Publishing Center.
Safaei, S. H., & Rahimi, H. (n.d.). Civil liability (extra-contractual obligations). SAMT.
Safaei, S. H., & Rahimi, H. (2018). Comparative civil liability (1st ed.). Shahr-e Danesh Legal Studies and Research Institute.
Teymouri, M., Asadinejad, S. M., & Jafarian, V. (2026). Rethinking the theory of physician liability and guarantee in the use of artificial intelligence-based tools from the perspective of medical law. Medical Law Quarterly, (61).