پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

نظام شکلی و حقوقی مسئولیت مدنی ناشی از خسارات هواپیماهای بدون سرنشین (پهپادها): مطالعه تطبیقی حقوق عراق و ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، گروه حقوق، دانشگاه دولتی قم، قم، ایران
2 دانشیار گروه حقوق دانشگاه مفید، قم، ایران
10.22034/api.2026.2109713.2016
چکیده
هدف: پژوهش حاضر به بررسی نظام شکلی و ماهوی اقامه دعوای مسئولیت مدنی ناشی از خسارات هواپیماهای بدون سرنشین (پهپادها) در نظام‌های تقنینی عراق و ایران می‌پردازد. این پژوهش، مسئلة پیچیدة حقوقیِ برآمده از تعیین صلاحیت قضایی و تعارض بین‌المللی قوانین را که از ماهیت فرامرزی پهپادها یا هدایت آن‌ها از راه دور ناشی می‌شود، واکاوی می‌کند و افزون بر آن، مبانی ماهوی توزیع بار اثبات و استناد به ادلة الکترونیکی و کارشناسی فنی قضایی را تبیین می‌نماید. ضرورت این پژوهش از آن جهت است که خلأهای موجود در قواعد سنتی مسئولیت مدنی و آیین دادرسی، پاسخ‌گوی زیان‌های نوظهور ناشی از پهپادها نبوده و تدوین چارچوبی نوین را اجتناب‌ناپذیر ساخته است.
روش پژوهش: این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیلی-تطبیقی، مقررات قانون آیین دادرسی مدنی عراق و قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی ایران را تحلیل کرده و قوانین مربوط به هواپیمایی کشوری، تجارت الکترونیکی و مسئولیت مدنی را نیز مورد مطالعه قرار داده است. این روش امکان مقایسة نظام‌مند دو نظام حقوقی و شناسایی خلأهای مشترک و اختصاصی هر یک را فراهم می‌سازد.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که ماهیت بدون سرنشین این هواپیماها چالش‌های شکلی جدی‌ای پدید می‌آورد که برخی از آن‌ها به مجهول بودن بهره‌بردار، مسئولیت ناشی از حراست (نگهداری) اشیاء و محاسبة خسارات مادی و معنوی مربوط است. این چالش‌ها حاکی از آن است که قواعد سنتی، توانایی کامل برای پاسخ‌گویی به پیچیدگی‌های فناورانة پهپادها را ندارند.
نتیجه‌گیری: ازاین‌رو، توسعة مستمر قواعد حل تعارض قوانین و صلاحیت محلی، روزآمدسازی ابزارهای اثبات دیجیتال و تقویت تضمین‌های اجرای احکام قضایی صادره علیه بهره‌برداران این هواپیماها ضرورت دارد. این اقدامات می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری نظام حقوقی کارآمد و هماهنگ با تحولات فناورانه در دو کشور باشد.

چکیده تصویری

نظام شکلی و حقوقی مسئولیت مدنی ناشی از خسارات هواپیماهای بدون سرنشین (پهپادها): مطالعه تطبیقی حقوق عراق و ایران
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Formal and Legal System of Civil Liability Arising from Damages Caused by Unmanned Aerial Vehicles (UAVs): A Comparative Study of Iraqi and Iranian Law

نویسندگان English

Hassan Mohammad Alvan 1
ohammad Mehdi Meghdadi 2
1 PhD Student in Private Law, Faculty of Law, Department of Law, Qom State University, Qom, Iran
2 Associate Professor, Department of Law, Mofid University, Qom, Iran
چکیده English

Objective: The present study examines the formal and substantive framework for bringing civil liability claims arising from damage caused by unmanned aerial vehicles (drones) within the legislative systems of Iraq and Iran. This research investigates the complex legal problem arising from the determination of judicial jurisdiction and the international conflict of laws stemming from the transboundary nature of drones or their remote operation, and furthermore elucidates the substantive foundations for the allocation of the burden of proof and reliance upon electronic evidence and technical judicial expertise. The necessity of this research stems from the fact that the existing lacunae in the traditional rules of civil liability and civil procedure are incapable of addressing the emerging damages arising from drones, rendering the formulation of a novel framework unavoidable.
Method: Employing an analytical-comparative method, this research analyzes the provisions of the Iraqi Code of Civil Procedure and the Iranian Code of Civil Procedure for Public and Revolutionary Courts in Civil Matters, and has likewise examined the laws pertaining to civil aviation, electronic commerce, and civil liability. This method facilitates a systematic comparison between the two legal systems and the identification of their shared and specific lacunae.
Results: The findings indicate that the unmanned nature of these aircraft gives rise to serious formal challenges, some of which pertain to the unknown identity of the operator, liability arising from the custody (keeping) of objects, and the calculation of material and moral damages. These challenges suggest that traditional rules lack the full capacity to respond to the technological complexities of drones.
Conclusion: Accordingly, the continuous development of the rules governing conflict of laws and local jurisdiction, the updating of digital evidentiary instruments, and the strengthening of guarantees for the enforcement of judicial judgments issued against the operators of these aircraft are necessary. These measures can pave the way for the formation of an efficient legal system harmonized with technological developments in both countries.

کلیدواژه‌ها English

Civil Liability
Unmanned Aerial Vehicles
Judicial Jurisdiction
Conflict of Laws
Electronic Evidence
الأسدی، عبدالرسول عبدالرضا. (۲۰۱۳). القانون الدولی الخاص: الجنسیة والموطن ومرکز الأجانب والتنازع الدولی للقوانین وتنازع الاختصاص القضائی الدولی [حقوق بین‌الملل خصوصی: تابعیت، اقامتگاه، وضعیت بیگانگان، تعارض بین‌المللی قوانین و تعارض صلاحیت قضایی بین‌المللی] (چاپ ۱). مکتبة السنهوری.
الحکیم، عبدالمجید، البکری، عبدالباقی، و البشیر، محمد طه. (۱۹۸۰). الوجیز فی نظریة الالتزام فی القانون المدنی العراقی [مختصر نظریه تعهدات در قانون مدنی عراق] (ج. ۱). وزارة التعلیم العالی والبحث العلمی.
الذنون، حسن علی. (۱۹۹۱). المبسوط فی المسؤولیة المدنیة [المبسوط در مسئولیت مدنی] (ج. ۱). شرکة التایمس للطبع والنشر.
السنهوری، عبدالرزاق أحمد. (۱۹۶۴). الوسیط فی شرح القانون المدنی [الوسیط در شرح قانون مدنی] (چاپ ۲، ج. ۱). دار النهضة العربیة.
العبودی، عباس. (۲۰۱۴الف). تنازع القوانین والاختصاص القضائی وتنفیذ الأحکام الأجنبیة: دراسة مقارنة طبقاً لأحکام القانون الدولی الخاص المقارن وأحکام القانون العراقی [تعارض قوانین، صلاحیت قضایی و اجرای احکام خارجی: مطالعه تطبیقی بر پایه حقوق بین‌الملل خصوصی تطبیقی و حقوق عراق] (چاپ ۱). مکتبة السنهوری.
العبودی، عباس. (۲۰۱۴ب). شرح أحکام قانون التوقیع الإلکترونی والمعاملات الإلکترونیة العراقی رقم (۷۸) لسنة ۲۰۱۲ [شرح احکام قانون امضای الکترونیکی و معاملات الکترونیکی عراق شماره ۷۸ مصوب ۲۰۱۲]. مکتبة السیسبان.
العلام، عبدالرحمن. (۱۹۷۰). شرح قانون المرافعات المدنیة رقم (۸۳) لسنة ۱۹۶۹ مع المبادئ القانونیة لقرارات محکمة تمییز العراق مرتبة على مواد القانون [شرح قانون آیین دادرسی مدنی شماره ۸۳ مصوب ۱۹۶۹ همراه با اصول حقوقی آرای دادگاه تمییز عراق به ترتیب مواد قانون] (ج. ۱). مطبعة العانی.
الکیلانی، جمال زید. (۲۰۰۲). الإثبات بالمعاینة والخبرة فی الفقه والقانون [اثبات از طریق معاینه محل و کارشناسی در فقه و حقوق]. مجلة جامعة النجاح للأبحاث (العلوم الإنسانیة). ۱۶(۱)، ۲۶۵-۳۰۵.
المحمود، مدحت. (۲۰۰۹). شرح قانون التنفیذ رقم (۴۵) لسنة ۱۹۸۰ وتطبیقاته العملیة [شرح قانون اجرای احکام شماره ۴۵ مصوب ۱۹۸۰ و کاربردهای عملی آن] (چاپ ۴). المکتبة القانونیة.
المیاحی، فوزی کاظم. (۲۰۱۰). الدفع بعدم الاختصاص المکانی [ایراد عدم صلاحیت محلی]. مکتبة صباح.
النداوی، آدم وهیب. (۱۹۸۳). أحکام قانون التنفیذ [احکام قانون اجرای احکام]. مطبعة جامعة بغداد.
النداوی، آدم وهیب. (۱۹۸۴). شرح قانون الإثبات العراقی رقم (۱۰۷) لسنة ۱۹۷۹ [شرح قانون اثبات عراق شماره ۱۰۷ مصوب ۱۹۷۹] (چاپ ۱). مطبعة المعارف.
الهداوی، حسن. (۱۹۷۲). تنازع القوانین وأحکامه فی القانون الدولی الخاص العراقی [تعارض قوانین و احکام آن در حقوق بین‌الملل خصوصی عراق]. مطبعة الإرشاد.
افشار، حسن. (۱۳۹۵). مسئولیت مدنی: جبران خسارت معنوی در حقوق ایران (چاپ ۲). انتشارات مجد.
حیاتی، علی‌عباس. (۱۴۰۳). اجرای احکام مدنی در نظام حقوقی کنونی (چاپ ۸). نشر میزان.
خطاب، ضیاء شیت. (۱۹۷۰). بحوث ودراسات فی قانون المرافعات المدنیة العراقی رقم (۸۳) لسنة ۱۹۶۹ [پژوهش‌ها و مطالعاتی در قانون آیین دادرسی مدنی عراق شماره ۸۳ مصوب ۱۹۶۹]. معهد البحوث والدراسات العربیة.
دادگاه تمییز فدرال عراق. (۲۰۲۱، ۸ فوریه). رأی شماره ۶۷/هیئت موسع مدنی/۲۰۲۱.
دادگاه تمییز فدرال عراق. (۲۰۲۵الف، ۲۰ مارس). رأی شماره ۳۳۸۵/هیئت مدنی/۲۰۲۵.
دادگاه تمییز فدرال عراق. (۲۰۲۵ب، ۲۴ مارس). رأی شماره ۳۴۹۴/هیئت مدنی/۲۰۲۵.
دادگاه تمییز فدرال عراق. (۲۰۲۵ج، ۳ ژوئیه). رأی شماره ۲۶۴۱/هیئت استینافی منقول/۲۰۲۵.
زراعت، حسن. (۱۳۹۹). شرح قانون آیین دادرسی مدنی (چاپ ۲، ج. ۱). نشر میزان.
سلامة، أحمد عبدالکریم. (۲۰۰۸). الأصول فی التنازع الدولی للقوانین [اصول تعارض بین‌المللی قوانین]. دار النهضة العربیة.
شمس، عبدالله. (۱۳۹۹). آیین دادرسی مدنی (چاپ ۱۹، ج. ۲). انتشارات دراک.
شهبازی‌نیا، مرتضی، و عبداللهی، محبوبه. (۱۳۸۹). دلیل الکترونیک در نظام ادله اثبات دعوا. فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی. ۴۰(۴).
صفایی، سید حسین، و رحیمی، حبیب‌الله. (۱۳۹۴). مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد) (چاپ ۱۰). انتشارات سمت.
ضیائی، سید یاسر، و ضیائی مطلق، محمد. (۱۳۵۳). ورود پهپادهای جاسوسی به حریم هوایی ایران. فصلنامه مطالعات راهبردی. ۶۹(۱).
طباطبائی‌نژاد، سید محمد، و ایرانپور، فرهاد. (۱۳۹۶). تعارض قوانین در مسئولیت مدنی (چاپ ۱). نشر میزان.
عادل، مرتضی. (۱۳۹۸). مجموعه حقوق هوانوردی: حقوق هوایی ایران و اسناد بین‌المللی آن (چاپ ۱، ج. ۱). انتشارات میزان.
عاشوری، مهدی. (۱۴۰۳). تعارض قوانین در مسئولیت مدنی ناشی از رقابت نامشروع در حقوق فرانسه، مقررات روم ۲ و حقوق ایران. فصلنامه مطالعات حقوقی. ۱۶(۲).
غمامی، مجید، و محسنی، حسن. (۱۳۹۴). آیین دادرسی مدنی فراملی. شرکت سهامی انتشار.
فرج پور، رضا و گانکل، دیوید جی. (1405). هوش مصنوعی در ترازوی قانون، مطالعة تطبیقی الگوهای جهانی تنظیم‌گری و الزامات حقوقی ایران. پژوهشهای حقوقی، e250394، https://doi.org/10.48300/jlr.2026.593103.3242
فرج پور، رضا، محمودی مقدم، سید مصطفی، بابایی، داریوش، رستمی، حمیدرضا و کیانی، محمدجواد. (1404). آثار و پیامدهای حقوقی اعطای شخصیت حقوقی به سیستم‌های هوش مصنوعی در حقوق ایران و اتحادیه اروپا. پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی، 4(ویژه نامه)، 1–28. https://doi.org/10.22034/api.2026.2087166.1696
قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی. (۱۳۷۹). مجلس شورای اسلامی، جمهوری اسلامی ایران.
قانون آیین دادرسی مدنی عراق شماره ۸۳. (۱۹۶۹، با اصلاحات بعدی). جمهوری عراق.
قانون اثبات عراق شماره ۱۰۷. (۱۹۷۹، با اصلاحات بعدی). جمهوری عراق.
قانون اجرای احکام مدنی. (۱۳۵۶). مجلس شورای ملی، ایران.
قانون امضای الکترونیکی و معاملات الکترونیکی عراق شماره ۷۸. (۲۰۱۲). جمهوری عراق.
قانون تجارت الکترونیکی. (۱۳۸۲). مجلس شورای اسلامی، جمهوری اسلامی ایران.
قانون ساماندهی پرنده‌های هدایت‌پذیر از دور (پهپاد) غیرنظامی. (۱۴۰۴). مجلس شورای اسلامی، جمهوری اسلامی ایران.
قانون مدنی ایران. (۱۳۰۷). مجلس شورای ملی، ایران.
قانون مدنی عراق شماره ۴۰. (۱۹۵۱، با اصلاحات بعدی). جمهوری عراق.
قانون مسئولیت مدنی. (۱۳۳۹). مجلس شورای ملی، ایران.
قانون هواپیمایی کشوری عراق شماره ۱۴۸. (۱۹۷۴، با اصلاحات بعدی). جمهوری عراق.
محسن، عباس نعمة. (۲۰۲۵). النظام القانونی للطائرات بدون طیار [نظام حقوقی هواپیماهای بدون سرنشین] [رساله دکتری، دانشگاه بغداد، دانشکده حقوق].
محمود، أحمد سید. (۲۰۰۷). النظام الإجرائی للخبرة القضائیة فی المواد المدنیة والتجاریة وفقاً للقانونین المصری والکویتی [نظام شکلی کارشناسی قضایی در امور مدنی و تجاری بر پایه حقوق مصر و کویت]. دار الکتب القانونیة.
مطر، رعد محمد. (۲۰۲۳). التنظیم القانونی للمسؤولیة المدنیة الناشئة عن أضرار الطائرات دون طیار: دراسة مقارنة [تنظیم حقوقی مسئولیت مدنی ناشی از خسارات هواپیماهای بدون سرنشین: مطالعه تطبیقی] [رساله دکتری، دانشگاه تکریت، دانشکده حقوق].
 
 
 
Adil, M. (2019). Majmuahi huquqi havanavardi: Huquqi havayiyi Iran wa asnadi beynolmelaliyi an (1st ed., Vol. 1). Intisharati Mizan. [Persian]
Afshar, H. (2016). Masuliyyati madani: Jibrani khusarati manavi dar huquqi Iran (2nd ed.). Intisharati Majd. [Persian]
Al-Abbudi, A. (2014a). Tanazu al-qawanin wa al-ikhtisas al-qadai wa tanfidh al-ahkam al-ajnabiyyah: Dirasah muqaranah tibqan li-ahkam al-qanun al-duwali al-khass al-muqaran wa ahkam al-qanun al-Iraqi (1st ed.). Maktabat al-Sanhuri. [Arabic]
Al-Abbudi, A. (2014b). Sharh ahkam qanun al-tawqi al-iliktruni wa al-muamalat al-iliktruniyyah al-Iraqi raqm (78) lisanat 2012. Maktabat al-Sisban. [Arabic]
Al-Allam, A. R. (1970). Sharh qanun al-murafaat al-madaniyyah raqm (83) lisanat 1969 maa al-mabadi al-qanuniyyah li-qararat mahkamat tamyiz al-Iraq murattabah ala mawadd al-qanun (Vol. 1). Matbaat al-Ani. [Arabic]
Al-Asadi, A. R. A. R. (2013). Al-Qanun al-duwali al-khass: Al-jinsiyyah wa al-mawtin wa markaz al-ajanib wa al-tanazu al-duwali lilqawanin wa tanazu al-ikhtisas al-qadai al-duwali (1st ed.). Maktabat al-Sanhuri. [Arabic]
Al-Dhanun, H. A. (1991). Al-Mabsut fi al-masuliyyah al-madaniyyah (Vol. 1). Sharikat al-Taymis lil Tab wa al-Nashr. [Arabic]
Al-Hadawi, H. (1972). Tanazu al-qawanin wa ahkamuhu fi al-qanun al-duwali al-khass al-Iraqi. Matbaat al-Irshad. [Arabic]
Al-Hakim, A. M., Al-Bakri, A. B., & Al-Bashir, M. T. (1980). Al-Wajiz fi nazariyyat al-iltizam fi al-qanun al-madani al-Iraqi (Vol. 1). Wizarat al-Talim al-Ali wa al-Bahth al-Ilmi. [Arabic]
Al-Kilani, J. Z. (2002). Al-Ithbat bilmuayanah wa al-khibrah fi al-fiqh wa al-qanun. Majallat Jamiat al-Najah lilAbhath (Al-'Ulum al-Insaniyyah), 16(1), 265–305. [Arabic]
Al-Mahmud, M. (2009). Sharh qanun al-tanfidh raqm (45) lisanat 1980 wa tatbiqatuhu al-amaliyyah (4th ed.). Al-Maktabah al-Qanuniyyah. [Arabic]
Al-Mayahi, F. K. (2010). Al-Daf bi-adam al-ikhtisas al-makani. Maktabat Sabah. [Arabic]
Al-Nadawi, A. W. (1983). Ahkam qanun al-tanfidh. Matbaat Jamiat Baghdad. [Arabic]
Al-Nadawi, A. W. (1984). Sharh qanun al-ithbat al-Iraqi raqm (107) lisanat 1979 (1st ed.). Matbaat al-Maarif. [Arabic]
Al-Sanhuri, A. R. A. (1964). Al-Wasit fi sharh al-qanun al-madani (2nd ed., Vol. 1). Dar al-Nahdah al-Arabiyyah. [Arabic]
Ashuri, M. (2024). Taarudi qawanin dar masuliyyati madaniyi nashi az riqabati namashru dar huquqi Faransah, muqarrarati Rum 2 wa huquqi Iran. Faslnamahi Mutalaat-i Huquqi, 16(2). [Persian]
Dadgahi Tamyizi Fidirali Iraq. (2021, February 8). Ray shumarah 67/Hayati Mawsui Madani/2021. [Arabic]
Dadgahi Tamyizi Fidirali Iraq. (2025a, March 20). Ray shumarah 3385/Hayati Madani/2025. [Arabic]
Dadgahi Tamyizi Fidirali Iraq. (2025b, March 24). Ray shumarah 3494/Hayati Madani/2025. [Arabic]
Dadgahi Tamyizi Fidirali Iraq. (2025c, July 3). Ray shumarah 2641/Hayati Istinafi Manqul/2025. [Arabic]
Farajpour, R. & GUNKEL, D. J. (2026). AI on the Legal Balance, A Comparative Study of Global Regulatory Models and Legal Requirements in Iran. (e250394). Journal of Legal Research, e250394. https://doi.org/10.48300/jlr.2026.593103.3242
Farajpour, R., Mahmoudi Moghadam, S. M., Babaei, D., Rostami, H. & Kiani, M. J. (2025). The Legal Effects and Implications of Granting Legal Personality to Artificial Intelligence Systems in Iranian Law and the Law of the European Union. New researches in Islamic Humanities Studies, 4(Special Issue), 1–28. https://doi.org/10.22034/api.2026.2087166.1696
Ghammami, M., & Muhsini, H. (2016). Aini dadasiyi madaniyi firamillali. Shirikati Sahamiyi Intishar. [Persian]
Hayati, A. A. (2025). Ijrayi ahkami madani dar nizami huquqiyi kununi (8th ed.). Nashri Mizan. [Persian]
Kharrat, D. S. (1970). Buhuth wa dirasat fi qanun al-murafaat al-madaniyyah al-Iraqi raqm (83) lisanat 1969. Mahad al-Buhuth wa al-Dirasat al-Arabiyyah. [Arabic]
Mahmud, A. S. (2007). Al-Nizam al-ijrai lilkhibrah al-qadaiyyah fi al-mawadd al-madaniyyah wa altijariyyah wifqan lilqanunayn al-Misri wa al-Kuwayti. Dar al-Kutub al-Qanuniyyah. [Arabic]
Matar, R. M. (2023). Al-Tanzim al-qanuni lilmasuliyyah al-madaniyyah al-nashiah an adrar al-tairat dun tayyar: Dirasah muqaranah [Doctoral dissertation, University of Tikrit, College of Law]. [Arabic]
Muhsin, A. N. (2025). Al-Nizam al-qanuni lilta'irat bidun tayyar [Doctoral dissertation, University of Baghdad, College of Law]. [Arabic]
Qanuni Aini Dadasiyi Dadgahhayi Umumi wa Inqilab dar Umuri Madani. (2000). Majlisi Shurayi Islami, Jumhuriyi Islamiyi Iran. [Persian]
Qanuni Aini Dadasiyi Madaniyi Iraq Shumarah 83. (1969, with subsequent amendments). Jumhuriyi Iraq. [Arabic]
Qanuni  Ithbati Iraq Shumarah 107. (1979, with subsequent amendments). Jumhuriyi Iraq. [Arabic]
Qanuni  Ijrayi Ahkami Madani. (1977). Majlisi Shurayi Milli, Iran. [Persian]
Qanuni Imdayi Iliktruniki wa Muamalati Iliktrunikiyi Iraq Shumarah 78. (2012). Jumhuriyi Iraq. [Arabic]
Qanuni  Tijarati Iliktruniki. (2003). Majlisi Shurayi Islami, Jumhuriyi Islamiyi Iran. [Persian]
Qanuni  Samandehiyi Parandehayi Hidayat-padhir az Dur (Pahpad)i Ghayri Nizami. (2025). Majlisi Shurayi Islami, Jumhuriyi Islamiyi Iran. [Persian]
Qanuni  Madaniyi Iran. (1928). Majlisi Shurayi Milli, Iran. [Persian]
Qanuni  Madaniyi Iraq Shumarah 40. (1951, with subsequent amendments). Jumhuriyi Iraq. [Arabic]
Qanuni  Masuliyyati Madani. (1960). Majlisi Shurayi Milli, Iran. [Persian]
Qanuni Havapimayiyi Kishvariyi Iraq Shumarah 148. (1974, with subsequent amendments). Jumhuriyi Iraq. [Arabic]
Safai, S. H., & Rahimi, H. (2015). Masuliyyati madani (Iltizamati kharij az qarardad) (10th ed.). Intisharati Samt. [Persian]
Salamah, A. A. K. (2008). Al-Usul fi al-tanazu al-duwali lilqawanin. Dar al-Nahdah al-Arabiyyah. [Arabic]
Shahbazi niya, M., & Abdullahi, M. (2010). Dalili iliktrunik dar nizami adilleyi ithbati dava. Faslnamahi Mutalaati Huqui Khususi, 40(4). [Persian]
Shams, A. (2020). Aii dadasiyi madani (19th ed., Vol. 2). Intisharati Darak. [Persian]
Tabatabai nizhad, S. M., & Iranpur, F. (2017). Taarudi qawanin dar masuliyyati madani (1st ed.). Nashri Mizan. [Persian]
Zari, H. (2020). Sharhi Qanuni aini dadasiyi madani (2nd ed., Vol. 1). Nashri Mizan. [Persian]
Ziyai, S. Y., & Ziyai Mutlaq, M. (1974). Vurudi pahpadhayi jasusi bih harimi havayiyi Iran. Faslnamahi Mutalaai Rahbordi, 69(1). [Persian]