پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

فراخواندن آنچه فراخوانده نمی‌شود: ساختار دستوری فعل منادایی و تأثیر آن بر تغییر مرجع در شعر عبدالمهدی مطر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
2 استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
3 دانشیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
10.22034/api.2026.2109691.2017
چکیده
هدف: این مطالعه بر این فرض استوار است که ندا در شعر شاعر نجفی، عبدالمهدی مطر (۱۹۰۰–۱۹۷۵)، به کارکرد اصلی خود که توسط نحویان تعیین شده است یعنی درخواست توجه مخاطب با حرفی که جایگزین «من می‌خوانم» می‌شود محدود نمی‌شود، بلکه فراتر از آن به کارکرد دیگری می‌رود که همان آفرینش خود مخاطب است: بنابراین چیزهایی که در موقعیت اصلی برای خطاب مناسب نیستند اشیاء بی‌جان، مکان‌ها و معانی انتزاعی به جایگاه مخاطب عقلانی منتقل می‌شوند.
روش پژوهش: این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر آمار انجام شده است. این مطالعه جایگاه‌های فعل منادی را در چهار شعر، یعنی «درب طلایی»، «درود بر هیئت آکادمی زبان عربی»، «در خدمت شما، روح ابوالجواد» و «ای ابوذر» بررسی کرده و به پانزده جایگاه رسیده است که بر اساس نوع فعل منادی، مرجع آن و آنچه از جملات پس از آن می‌آید، طبقه‌بندی شده‌اند.
یافته‌ها: این مطالعه به این نتیجه رسید که فعل ندا در حالت ساخت (یعنی فعل ملکی) دو سوم موارد (۶۶/۷٪) را اشغال می‌کند، اسم خاص مفرد هرگز ظاهر نمی‌شود، با وجود فراوانی اسم‌های خاص مناسب برای استفادة ندا، دو سوم فعل‌های ندا به اشیاء بی‌جان، مفاهیم انتزاعی یا موجودات عقلانی اشاره دارند که فقط می‌توان آنها را به صورت استعاری خطاب کرد، و دو سوم بندهای پس از فعل ندا امری یا شرطی هستند و نیاز به یک شرکت‌کنندة فعال در مخاطب دارند.
نتیجه‌گیری: این مطالعه به این نتیجه رسید که فعل ندا در رابطه با حذف، تحدید و ساخت مجهول به عنوان همتای آن در رویة جمله و مکمل آن در هدف قرار می‌گیرد و پیشنهادهایی برای تدریس فصل مربوط به فعل ندا به شیوه‌ای کاربردی ارائه داد.

چکیده تصویری

فراخواندن آنچه فراخوانده نمی‌شود: ساختار دستوری فعل منادایی و تأثیر آن بر تغییر مرجع در شعر عبدالمهدی مطر
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Calling the Uncallable: The Syntactic Structure of the Vocative and Its Role in Referent Transformation in the Poetry of Abd al-Mahdi Matar

نویسندگان English

Moayad Khalid Kashash 1
Abolfazl Rezaei 2
Abdolali Feizollahzadeh 3
1 PhD Student, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Human Sciences, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Arabic Language and Literature, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

Objective: This study rests upon the hypothesis that the vocative (nida) in the poetry of the Najafi poet Abd al-Mahdi Matar (1900–1975) is not confined to its primary function as determined by the grammarians namely, the speakers request for the addressees attention by means of a particle substituting for "I call" but rather transcends it to another function, which is the very creation of the addressee: thus, entities that are unsuitable for address in the original situation inanimate objects, places, and abstract meanings are transferred to the station of the rational addressee.
Method: This study was conducted employing a descriptive-analytical method, with reliance upon statistical analysis. It examined the instances of the vocative verb in four poems namely, "The Golden Door," "Greetings to the Arabic Language Academy," "At Your Service, Spirit of Abu al-Jawad," and "O Abu Dharr" and arrived at fifteen instances, classified according to the type of vocative verb, its referent, and what follows it in terms of sentences.
Results: The study concluded that the vocative verb in the construct state (that is, the possessive construction) occupies two-thirds of the instances (66.7%); the proper singular noun never appears, despite the abundance of proper nouns suitable for vocative use; two-thirds of the vocative verbs refer to inanimate objects, abstract concepts, or rational beings that can only be addressed metaphorically; and two-thirds of the clauses following the vocative verb are imperative or conditional and require an active participant in the addressee.
Conclusions: The study concluded that the vocative verb, in relation to omission, restriction, and the passive construction, is positioned as their counterpart in sentence procedure and their complement in purpose, and it offered recommendations for teaching the chapter on the vocative verb in an applied manner.

کلیدواژه‌ها English

Monada
Monada Noun
Monada Of Irrational Beings
Statistical Stylistics
Abdul Mahdi Matar
Answer Test
قرآن کریم.
ابن جنی، ابوالفتح عثمان (د)، الخصائص ، تصحیح محمد علی النجار، چاپ چهارم، قاهره، مرجع کتاب عمومی مصر.
ابن السراج، ابوبکر محمد بن السری (1996)، الاصول فی النحو ، تصحیح عبد الحسین الفتلی، چاپ سوم، بیروت، مؤسسه الرساله.
ابن عقیل، بهاءالدین عبدالله (1980)، شرح ابن عقیل بر الفیه ابن مالک ، تصحیح محمد محی الدین عبدالحمید، چاپ بیستم، قاهره، دارالتراث.
ابن هشام انصاری، جمال الدین (1985م)، مغنی اللبیب عن کتب العارب ، تصحیح مازن المبارک و محمد علی حمدالله، چاپ ششم، دمشق، دارالفکر.
ابن هشام انصاری، جمال الدین (بی تا)، الواضح ترین مسالک الی الالفیه ابن مالک ، تصحیح یوسف الشیخ محمد البقاعی، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
ابن یایش، موفق الدین یایش بن علی (1380)، شرح المفصل للزمخشری ، ارائه شده توسط امیل بدیع یعقوب، بیروت، دارالکتب العلمیه.
الاسترآبادی، رضی الدین محمد بن الحسن (1996)، تفسیر الراضی بر الکافیه ، تصحیح و حاشیه نویسی یوسف حسن عمر، چاپ دوم، بنغازی، انتشارات دانشگاه گاریونیس.
الجرجانی، عبدالقاهر (1992)، نشانه‌های اعجاز ، قرائت و شرح محمود محمد شاکر، چاپ سوم، قاهره، مطبعة المدنی.
الزوزانی، اباعبدالله الحسین بن احمد (1381)، شرح هفت معلقات ، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
السکاکی، ابویعقوب یوسف بن ابی بکر (1987م)، مفتاح العلوم ، تصحیح و تحریر نعیم زرزور، چاپ دوم، بیروت، دارالکتب العلمیه.
السلمان، اسراء محمود (۲۰۱۴)، «ترجمه سبک خطاب در قرآن کریم به انگلیسی»، مجله هنرهای بصره ، بصره، دانشکده هنر - دانشگاه بصره، شماره ۷۱، صفحات ۳۱-۶۸.
السیوطی، جلال الدین عبدالرحمن (د)، حمع الحوامی فی شرح جام الجوامی ، تصحیح عبدالحمید هنداوی، قاهره، مکتبة التوفیقیه.
الصفار، محمد طاهر (دسترسی 14/10/2026 ساعت 10 صبح)، «عبدالمهدی مطر الخفاجی (1318–1395ق / 1900–1975 م.)»، سایت حرم مطهر امام حسین (ع).
العمیره، حلیمه احمد محمد (۲۰۱۱)، «به‌کارگیری زبان‌شناسی مدرن در توسعه آموزش زبان عربی: سبک خطابی در نمونه‌ای از کتاب‌های آموزش زبان عربی برای گویشوران بومی و غیربومی به عنوان یک مدل»، مجله شیوه‌های زبانی، تیزی اوزو، دانشگاه مولود مامری، شماره ۴، صفحات ۹-۴۴.
القزوینی، الخطیب جلال الدین محمد بن عبدالرحمن (ع)، الایده فی علوم البلاغه ، بیروت، دار احیاء العلوم.
المبرّد، ابوالعباس محمدبن یزید (ع)، المقتداب ، تصحیح محمد عبدالخالق عدهمه، بیروت، علم الکتوب.
المخزومی، مهدی (1986)، درباره دستور زبان عربی: نقد و راهنمایی ، چاپ دوم، بیروت، دار الرائد العربی.
زوئیکی، آرنولد ام. (۱۹۷۴)، «هی، اسمت چیه!»، مقالاتی از دهمین نشست منطقه‌ای انجمن زبان‌شناسی شیکاگو ، شیکاگو، انجمن زبان‌شناسی شیکاگو، صفحات ۷۸۷-۸۰۱.
سیبویه، ابوبشر عمرو بن عثمان (1988م)، کتاب ، تصحیح عبدالسلام محمد هارون، چاپ سوم، قاهره، مکتبة الخنجی.
کالر، جاناتان (۱۹۷۷)، «آپاستروف»، دیاکریتیک ، بالتیمور، انتشارات دانشگاه جانز هاپکینز، جلد ۷، شماره ۴، صفحات ۵۹-۶۹.
لوینسون، استیون سی. (1983)، پراگماتیک ، کمبریج، انتشارات دانشگاه کمبریج.
متقی زاده، عیسی; حاجی خانی، علی; مدیری، سمیه (1398ش)، «مقایسه نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه بر اساس سبک‌شناسی آماری بر اساس نظریات بوزمن و جانسون» (نامه 74 و دعای 38 به عنوان الگوها)، افق‌های تهران و پژوهش‌های تمدن اسلامی . 22، شماره 2، صص 193-217.
مطر، عبدالمهدی (1957)، یادنامه دو عالم از خاندان مطر ، نجف، انتشارات بزرگ نجف.
مطر، عبدالمهدی (1393)، دیوان ، نجف الاشراف.
یاکوبسون، رومن (۱۹۶۰)، «بیانیه پایانی: زبان‌شناسی و شعرشناسی»، در توماس ای. سبئوک (ویراستار)، سبک در زبان ، کمبریج (کارشناسی ارشد)، انتشارات MIT، صفحات ۳۵۰-۳۷۷.
یوسف، زید عبدالحسین (2025)، «شعر درب طلایی اثر شیخ عبدالمهدی مطر: مطالعه‌ای از منظر نظام فرهنگی»، مجله مرکز مطالعات انسانی بابل، بابل، دانشگاه بابل، جلد 15، شماره 3، منتشر شده به صورت الکترونیکی در تاریخ 31/7/2025،
 
 
Al-Astarabadi, R. A. D. M. B. A. H. (1996). Tafsir al-Radi ala al-Kafiyah (Y. H. Umar, Ed.) (2nd ed.). Benghazi: Publications of Garyounis University. [Arabic]
Al-Jurjani, A. A. Q. (1992). Dalail al-ijaz (M. M. Shakir, Ed.) (3rd ed.). Cairo: Matbaat al-Madani. [Arabic]
Al-Mubarrad, A. A. A. M. B. Y. (n.d.). Al-Muqtadab (M. A. A. Kh. Udaymah, Ed.). Beirut: Ilm al-Kutub. [Arabic]
Al-Makhzumi, M. (1986). Fi Qawaid al-Lughah al-Arabiyyah: Naqd wa Irshad (2nd ed.). Beirut: Dar al-Raid al-Arabi. [Arabic]
Al-Qazwini, A. KH. J. A. D. M. B. A. A. R. (n.d.). Al-Idah fi Ulum al-Balaghah. Beirut: Dar Ihya al-Ulum. [Arabic]
Al-Sakkaki, A. Y. Y. B. A. B. (1987). Miftah al-Ulum (N. Zarzur, Ed.) (2nd ed.). Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [Arabic]
Al-Salman, I. M. (2014). Tarjamat uslub al-khitab fi al-Quran al-Karim ila al-Injiliziyyah. Majallat Funun al-Basrah, University of Basrah, College of Arts, (71), 31–68. [Arabic]
Al-Suyuti, J. A. D. A. A. R. (n.d.). Jam al-Jawami fi Sharh Jam al-Jawami (A. a.-H. Hindawi, Ed.). Cairo: Maktabat al-Tawfiqiyyah. [Arabic]
Al-Umairah, H. A. M. (2011). Tawzif al-lisaniyyat al-hadithah fi tatwir talim al-Arabiyyah: Uslub al-nida fi ayyinah min kutub talim al-Arabiyyah li-l-natiqin biha wa lilnatiqin bighayriha unmudhajan. Majallat al-Mumarasat al-Lughawiyyah, Jamiat Mulud Mamari Tizi Wuzu, (4), 9–44. https://doi.org/10.35269/1452-000-004-001 [Arabic]
Al-Zawzani, A. A. A. H. B. A. (2002). Sharh al-Muallaqat al-Sab. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi. [Arabic]
Culler, J. (1977). Apostrophe. Diacritics, 7(4), 59–69. https://doi.org/10.2307/464857
Ibn Aqil, B. A. D. A. (1980). Sharh Ibn Aqil ala Alfiyyat Ibn Malik (M. M. A. D. A. A. H., Ed.) (20th ed.). Cairo: Dar al-Turath. [Arabic]
Ibn Hisham al-Ansari, J. A. D. (1985). Mughni al-Labib an Kutub al-Aarib (M. A. M. & M. A. Hamdallah, Eds.) (6th ed.). Damascus: Dar al-Fikr. [Arabic]
Ibn Hisham al-Ansari, J. A. D. (n.d.). Awdah al-Masalik ila Alfiyyat Ibn Malik (Y. A. Sh. M. A. B., Ed.). Beirut: Dar al-Fikr li-l-Tibaah wa al-Nashr wa al-Tawzi. [Arabic]
Ibn Jinni, A. A. F. U. (n.d.). Al-Khasais (M. A. a.-N., Ed.) (4th ed.). Cairo: Marja al-Kitab al-Ammi Misr. [Arabic]
Ibn al-Sarraj, A. B. M. B. A. S. (1996). Al-Usul fi al-Nahw (A. a.-H. a.-F., Ed.) (3rd ed.). Beirut: Muassasat al-Risalah. [Arabic]
Ibn Yaish, M. A.-D. Y. B. A. (2001). Sharh al-Mufassal lil Zamakhshari (E. B. Y., Ed.). Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [Arabic]
Jakobson, R. (1960). Closing statement: Linguistics and poetics. In T. A. Sebeok (Ed.), Style in Language (pp. 350–377). Cambridge, MA: MIT Press.
Levinson, S. C. (1983). Pragmatics. Cambridge: Cambridge University Press.
Matar, A. A.-M. (1957). Yadnamah-i Du Alim az Khandan-i Matar. Najaf: Intisharati Buzurgi Najaf. [Arabic]
Matar, A. A.-M. (2014). Diwan. Najaf al-Ashraf. [Arabic]
Mutqizadah, I., Haji Khani, A., & Mudiri, S. (2019). Muqayisahi Nahj al-Balaghah wa Sahifahi Sajjadiyyah bar asasi sabk shinasiyi amari bar payah-i nazariyyati Buziman wa Jansun (Risalah 74 wa Duayi 38 bih unwan-i numunah). Afaq al-Hadarah al-Islamiyyah, 22(2), 193–217. [Persian]
Quran.
Sibawayh, A. B. A. B. U. (1988). Al-Kitab (A. A. S. M. Harun, Ed.) (3rd ed.). Cairo: Maktabat al-Khanji. [Arabic]
Yusuf, Z. A. A.H. (2025). Qasidat Al-Bab al-Dhahabi lil Shaykh Abd al-Mahdi Matar: Dirasah min manzur al-nasaq al-thaqafi. Majallat Markaz Dirasat al-Insaniyyah Babil, University of Babylon, 15(3). Retrieved from https://bcchj.uobabylon.edu.iq/index.php/bcchj/article/view/3150 [Arabic]
Zwicky, A. M. (1974). Hey, whats your name. In Papers from the Tenth Regional Meeting of the Chicago Linguistic Society (pp. 787–801). Chicago: Chicago Linguistic Society.