پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

از دایره تا پایه: تغییر در روش‌شناسی عروضی پس از الخلیل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
منتصر محمد الخالوی 1
علی اصغر قهرمانی مقبل 2
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
2 استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
10.22034/api.2026.2109681.2014
چکیده
هدف: در مطالعات مدرن عروض، این تصور رایج پدید آمده است که گذار از دایره‌های وزنی به پایه وزنی، نشان‌دهندة یک گسست روش‌شناختی است، گویی پایه وزنی، سیستم جدیدی است که جایگزین سیستم خلیل شده است. این تحقیق بر اساس فرضی متضاد بنا شده است: اینکه پایه وزنی، عنصری از خود سیستم خلیل است و آنچه تغییر کرده، عملکرد ابزار است، نه جوهر آن. دایره ابزاری برای تولید و تجزیه است که جدایی یک وزن از وزن دیگر را آشکار می‌کند و پایه وزنی را از هجا متمایز می‌سازد، در حالی که پایه وزنی ابزاری برای توصیف خطی است که برای اندازه‌گیری شکل متن به شکلی که به نظر می‌رسد، استفاده می‌شود.
روش پژوهش: این تحقیق با رویکردی توصیفی-تحلیلی، ساختار دایره وزنی و کارکردهای اولیه و ثانویة آن را تحلیل می‌کند. برای این منظور، متون کهن عروضی و آرای خلیل و پیروان او در کنار مطالعات مدرن عروضی بررسی و مقایسه شده‌اند.
یافته‌ها: سپس دلایل کاهش استفاده از آن، از جمله شمول وزن‌های نظری و ظهور شرایطی مانند حذف، آشکار شدن و کاربرد جزئی این وزن‌ها در واقعیت شعری را بررسی می‌کند. این تحقیق سپس به بررسی تحول عروض از یک علم توصیفی به یک علم هنجاری در میان پیروان خلیل می‌پردازد که با کاربرد تقطیع در نمونه‌هایی از شعر عربی و بررسی موضع پیشگامان شعر آزاد در مورد وزن به اوج خود می‌رسد.
نتیجه‌گیری: این تحقیق نتیجه می‌گیرد که جنبش شعر آزاد از مطالب خلیل منحرف نشده است، زیرا پیشگامان آن نظریه خود را بر اساس همان واحد وزنی خلیلی بنا نهادند، بلکه از چرخه کامل وزنی که دایره پیش‌فرض آن است، فاصله گرفته است. رابطه بین این دو ابزار، رابطه‌ای از نوع ادغام عملکردی است، نه جایگزینی.

چکیده تصویری

از دایره تا پایه: تغییر در روش‌شناسی عروضی پس از الخلیل
کلیدواژه‌ها
دوایر عروضی
پایه وزنی
فصل
میخ
شعر آزاد
موضوعات

عنوان مقاله English

From Circle to Base: A Shift in Prosodic Methodology After al-Khalīl

نویسندگان English

Muntasar Muhammad Al-Khalawi 1
Ali Asghar Ghahramani Moghbel 2
1 PhD Student, Department of Arabic Language and Literature, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran .
2 Professor, Department of Arabic Language and Literature, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

Objective: In modern studies of prosody ('arud), a prevailing notion has emerged that the transition from metrical circles (dawa'ir-i wazni) to the metrical foot (payah-yi wazni) represents a methodological rupture, as though the metrical foot were a new system replacing al-Khalil's system. This research is founded upon a contrary hypothesis: that the metrical foot is an element of al-Khalil's system itself, and what has changed is the function of the instrument, not its essence. The circle is an instrument for generation and analysis that reveals the separation of one meter from another and distinguishes the metrical foot from the syllable, whereas the metrical foot is an instrument for describing the line used to measure the form of the text as it appears.
Method: This research, employing a descriptive-analytical approach, analyzes the structure of the metrical circle and its primary and secondary functions. To this end, classical prosodic texts and the views of al-Khalil and his followers, alongside modern prosodic studies, have been examined and compared.
Results: It then examines the reasons for the decline in the use of the circle, including the inclusion of theoretical meters and the emergence of conditions such as omission (hadhf), disclosure (ishhar), and the partial application of these meters in poetic reality. The research subsequently addresses the transformation of prosody from a descriptive science to a normative science among the followers of al-Khalil, culminating in the application of taqti (scansion) to examples of Arabic poetry and the examination of the position of the pioneers of free verse regarding meter.
Conclusion: This research concludes that the free verse movement has not deviated from al-Khalil's materials, inasmuch as its pioneers founded their theory upon the very same Khalilian metrical unit; rather, it has distanced itself from the complete metrical cycle of which the circle is the presupposition. The relationship between these two instruments is one of functional integration, not substitution.

کلیدواژه‌ها English

Prosodic Circles
Metrical base
Season
Nail
Free Verse
ابن جنی، ابوالفتح عثمان. (۳۹۲ ق). کتاب عروض (احمد فوزی الحیب، مصحح) (چاپ اول). کویت: دارالقلم. [عربی]
ابن راشق قیروانی، ابوعلی الحسن. (۴۵۶ ق/۱۰۶۴ م). العمده فی محاسن الشعر و آدابه و نقده. [عربی]
ابن سراج شنترینی، ابوبکر محمد. (۵۵۰ ق/۱۱۵۵ م). المیار فی اوزان الاشعار و الکافی فی علم القوافی (محمد رضوان الدیاح، مصحح) (چاپ اول). بیروت: دارالأنوار. [عربی]
ابن عبد ربه، ابوعمر احمد بن محمد. (۳۲۸ ق/۹۴۰ م). العقد الفرید (اجزای چهارم و پنجم؛ احمد امین، احمد الزین و ابراهیم الابیاری، شارحان و مصححان). قاهره: مطبعه لجنه التألیف و الترجمه و النشر. [عربی]
ابونواس، الحسن بن هانی. (۱۹۸ ق/۸۱۳ م). المجموعه الاشعار (چاپ اول). بیروت: دار صادر. [عربی]
آدونیس، علی احمد سعید. (۱۹۷۹ م). مقدمه‌ای بر شعر عربی (چاپ سوم). بیروت: دارالعوده. [عربی]
اخفش اوسط، ابوالحسن سعید بن مسعده. (۲۱۵ ق/۸۳۰ م). کتاب العروض (احمد محمد عبد الدیم عبد الله، مصحح و حاشیه‌نویس). مکه: مکتبة المتبایه. [عربی]
اسنوی، جمال الدین عبدالرحیم شافعی. (۷۷۲ ق). نظم الراغب فی شرح عروض ابن الحاجب (شعبان صلاح، مصحح) (چاپ اول). بیروت: دارالجیل. [عربی]
بوهاس، جورج. (۱۹۹۵ م). نظریه الخلیل: مزایا و معایب آن. مجله پژوهشی (دانشگاه آمریکایی بیروت)، ۴۳(۴۳)، ۳۱-۴۶. [عربی]
سکاکی، ابویعقوب یوسف بن محمد. (۶۲۶ ق/۱۲۲۹ م). مفتاح العلوم (عبدالحمید هنداوی، مصحح و نمایه‌ساز) (چاپ اول). بیروت: دارالکتب العلمیه. [عربی]
صاحب بن عباد، ابوالقاسم اسماعیل. (۳۸۵ ق). الاقناع فی العروض و تخریج القوافی (محمد حسن آل یاسین، مصحح) (چاپ اول). بغداد: مطبعه المعارف (انتشارات المکتبه العلمیه). [عربی]
طیب، عبدالله. (۱۹۷۰ م). راهنمای فهم و فن شعر عربی (چاپ دوم). بیروت: دار الفکر. [عربی]
عیاد، شکری محمد. (۱۹۶۸ م). موسیقی شعر عربی: یک پروژه مطالعاتی علمی (چاپ اول). قاهره: دارالمعرفه. [عربی]
عالمی، محمد. (۱۴۰۴ ق/۱۹۸۳ م). عروض و قافیه: پژوهشی در بنیاد و تصحیح (چاپ اول). کازابلانکا: دارالثقافه. [عربی]
قهرمانی مقبل، علی اصغر. (۲۰۱۵ م). نظام شعری بین عربی و فارسی (چاپ اول). بیروت: دانشگاه سنت جوزف، موسسه ادبیات شرقی؛ بوشهر: دانشگاه خلیج فارس. [عربی/فارسی]
متنبی، ابوالطیب احمد بن الحسین. (۳۴۵ ق/۹۶۵ م). دیوان (مصطفی السبیطی، شارح) (چاپ اول). بیروت: دارالکتب العلمیه. [عربی]
مهمان، شوقی. (بی‌تا). عصر جاهلی (تاریخ ادبیات عرب). [عربی]
نعیمی، میخائیل. (بی‌تا). اشکالات و نقص‌ها. در الغربال (مجموعه کامل، جلد سوم، صص ۴۱۹–۴۳۲). [عربی]
نازک الملائکه. (۱۹۸۱ م). مسائل شعر معاصر (چاپ ششم). بیروت: دارالعلم لیل الملاین. [عربی]
هاشمی، سید احمد. (۱۴۲۶ ق/۲۰۰۵ م). المیزان الذهبی فی فن الشعر العربی (سعید محمود عقیل، شارح و تأییدکننده) (چاپ اول). بیروت: دار الجیل. [عربی]
 
 
Abu Nuwas, A. b. H. (2001). Al-Majmuah al-ashar (1st ed.). Beirut: Dar Sadir. [Arabic]
Adunis, A. A. S. (1979). Muqaddimah lilshir al-Arabi (3rd ed.). Beirut: Dar al-Awdah. [Arabic]
Al-Akhfash al-Awsat, A. A.H. S. b. M. (1985). Kitab al-Arud (A. M. Abd al-Dayim Abd Allah, Ed.). Mecca: Maktabat al-Mutabayah. [Arabic]
Al-Alami, M. (1983). Arud wa qafiyah: Dirasah fi al-tasis walistidrak (1st ed.). Casablanca: Dar al-Thaqafah. [Arabic]
Al-Asnawi, J. A.D. A. A.R. A.SH. (1989). Nazm al-raghib fi sharh arud Ibn al-Hajib (Sh. Salah, Ed.) (1st ed.). Beirut: Dar al-Jil. [Arabic]
Al-Hashimi, S. A. (2005). Al-Mizan al-dhahabi fi fann al-shir al-Arabi (1st ed.). Beirut: Dar al-Jil. [Arabic]
Al-Mutanabbi, A. A.T. A. B. A.H. (1986). Diwan (M. al-Sibiti, Ed.) (1st ed.). Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [Arabic]
Al-Sakkaki, A. Y. Y. b. M. (2000). Miftah al-'ulum ('A. Hindawi, Ed.) (1st ed.). Beirut: Dar al-Kutub al-'Ilmiyyah. [Arabic]
Al-Sahib ibn Abbad, A. A.Q. I. (1960). Al-Iqna fi al-arud wa takhrij al-qawafi (M. H. Al Yasin, Ed.) (1st ed.). Baghdad: Matbaat al-Maarif. [Arabic]
Al-Tayyib, A. (1970). Dalil fahm al-shir al-Arabi (2nd ed.). Beirut: Dar al-Fikr. [Arabic]
Buhas, J. (1995). Nazariyyat al-Khalil: Mahasinuha wa masawiha. Majallat al-Abhath (American University of Beirut), 43(43), 31-46. [Arabic]
Ibn Abd Rabbih, A. U. A. b. M. (1965). Al-Iqd al-farid (Vols. 4-5; A. Amin, A. al-Zayn, & I. al-Abyari, Eds.). Cairo: Matba'at Lajnat al-Talif wa al-Tarjamah wa al-Nashr. [Arabic]
Ibn Jinni, A. A. F. U. (1987). Kitab al-Arud (A. F. al-Hayb, Ed.) (1st ed.). Kuwait: Dar al-Qalam. [Arabic]
Ibn Rashiq al-Qayrawani, A. A. A. H. (n.d.). Al-Umdah fi mahasin al-shir wa adabih. [Arabic]
Ibn al-Sarraj al-Shantarini, A. B. M. (1968). Al-Miyar fi awzan al-ashar wa al-kafi fi 'ilm al-qawafi (M. R. al-Dayah, Ed.) (1st ed.). Beirut: Dar al-Anwar. [Arabic]
Iyad, Sh. M. (1968). Musiqa al-shir al-Arabi: Mashru dirasah ilmiyyah (1st ed.). Cairo: Dar al-Marifah. [Arabic]
Mahman, Sh. (n.d.). Al-Asr al-jahili (Tarikh adab al-Arab). [Arabic]
Nazik al-Malaikah. (1981). Qadaya al-shir al-muasir (6th ed.). Beirut: Dar al-Ilm lil Malayin. [Arabic]
Nuaymah, M. (n.d.). Ashkal wa nuqus. In Al-Ghirbal (Vol. 3, pp. 419–432). [Arabic]
Qahramani Muqbil, A. A. (2015). Nizam shiri bayn Arabi wa Farsi (1st ed.). Beirut: Universite Saint-Joseph, Institut de Lettres Orientales; Bushehr: Persian Gulf University. [Arabic/Persian].