پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

تحلیل فضای معنایی – ارزشی و ارتباطی -هویتی گفتگوهای پیامبران با کافران در قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
معصومه رحیمی 1
نرگس انصاری 2
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین
10.22034/api.2026.2075819.1529
چکیده
هدف: تحلیل گفتمان به‌عنوان یکی از رویکردهای نوین در علوم انسانی، با تمرکز بر نشانه‌های زبانی و فرازبانی، در پی کشف لایه‌های آشکار و پنهان معنا در متن است. پژوهش حاضر با رویکردی معناکاوانه، در پی آن است که روابط گفتمانی میان پیامبران و اقوامشان در قرآن کریم را واکاوی کند تا سازوکارهای زبانی تقویت یا تضعیف گفتمان‌های رقیب را آشکار سازد.
روش پژوهش: این پژوهش در چارچوب «روش عملیاتی پدام» انجام گرفته است؛ روشی که با در نظر داشتن ویژگی‌های خاص متون دینی، زمینه‌ای برای تحلیلی نظام‌مند، فرآیندی و هدفمند فراهم می‌آورد. تحقیق حاضر با بهره‌گیری از دو فضای تحلیلیِ «معنایی–ارزشی» و «ارتباطی–هویتی» و با روش توصیفی–تحلیلی، گفت‌وگوهای پیامبران با اقوامشان را بررسی کرده است.
یافته‌ها: در تحلیل معنایی- ارزشی، مشخص شد که هر یک از طرفین گفت‌وگو (پیامبران و اقوام کافر) به‌صورت هدفمند در پی تقویت هویت و اعتبار گفتمان «خودی» و تضعیف گفتمان «دیگری» هستند. در سطح ارتباطی–هویتی نیز، تقابل‌های گفتمانی میان دو سوی گفت‌وگو نه‌تنها در لایه‌های ساختاری و معنایی بلکه در سطح بینامتنیت خرد با روایت دیگر انبیاء بازتاب یافته است.
نتیجه‌گیری: تحلیل نتایج حاکی از آن است که ساختار گفتمان پیامبران در قرآن کریم، نظامی زنجیره‌وار و به‌هم‌پیوسته دارد که در آن گفتمان توحیدی، از طریق الگوهای مشترک زبانی و معنایی، به تقویت هویت ایمانی و فروپاشی گفتمان شرک و انکار می‌انجامد. بنابراین، روش پدام توانسته است ابزاری کارآمد برای تحلیل دقیق و عینی گفتمان‌های دینی فراهم سازد.
کلیدواژه‌ها
قرآن کریم
تحلیل گفتمان
روش پدام
پیامبران
کافران
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the semantic-value and identity-related space of the prophets' conversations with the infidels in the Quran

نویسندگان English

MASOMEH RAHIMI 1
narges ansari 2
1 PhD Student in Arabic Language and Literature, Imam Khomeini International University-, Qazvin
2 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Imam Khomeini International University-, Qazvin
چکیده English

Objective: Discourse analysis, as one of the new approaches in the humanities, focuses on linguistic and meta-linguistic signs and seeks to discover the overt and covert layers of meaning in the text. The present study, with a semantic approach, seeks to explore the discursive relationships between the prophets and their people in the Holy Quran in order to reveal the linguistic mechanisms that strengthen or weaken competing discourses.
Method: This study was conducted within the framework of the “PADAM Operational Method”; a method that, by considering the specific characteristics of religious texts, provides a basis for a systematic, process-based, and purposeful analysis. The present study, using two analytical spaces of “semantic-value” and “communication-identity” and with a descriptive-analytical method, has examined the conversations of the prophets with their people.
Results: In the semantic-value analysis, it was found that each of the parties to the dialogue (prophets and infidel tribes) purposefully seeks to strengthen the identity and credibility of the "own" discourse and weaken the "other" discourse. At the communication-identity level, the discursive confrontations between the two sides of the dialogue are reflected not only in the structural and semantic layers but also at the level of micro-intertextuality with other narratives of the prophets.
Conclusion: The analysis of the results indicates that the structure of the prophets' discourse in the Holy Quran has a chain and interconnected system in which the monotheistic discourse, through common linguistic and semantic patterns, leads to the strengthening of faith identity and the collapse of the discourse of polytheism and denial. Therefore, the PEDAM method has been able to provide an efficient tool for the accurate and objective analysis of religious discourses.

کلیدواژه‌ها English

Holy Quran
Discourse analysis
Padam method
Prophets
Infidels
آقا گل‏زاده، فردوس و مریم السادات غیاثیان. (۱۳۸۶). رویکردهای غالب در تحلیل گفتمان انتقادی. مجله زبان و زبانشناسی. (5)، بهار و تابستان، 54-39.
آلوسی، سید محمود. (1415). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. ج 6. چاپ اول بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن عاشور، محمد طاهر بن شاذلی. (1420ه). التحریر و التنویر من التفسیر. بیروت: موسسة التاریخ العربی.
بشیر، حسن. (1397). تحلیل گفتمان دینی: مبانی نظری. قم: نشر لوگوس.
بشیر، حسن. (1390). رسانه‏های بیگانه: قرایتی با تحلیل گفتمان. تهران: سیمای شرق.
بشیر، حسن. (1399). روش عملیاتی تحلیل گفتمان. تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، انتشارات سروش.
بشیر، حسن. (1395). کاربرد تحلیل گفتمان در فهم منابع دینی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
بشیر، حسن؛ محسن رجبی و مرضیه تالسی. (۱۳۹۹). تحلیل گفتمان آیه تبلیغ به روش عملیاتی تحلیل گفتمان پدام. مطالعات قرآن و حدیث. (2). فروردین، 128-107.
خیامی، عبدالکریم. (1394). ترسیم صورت بندی گفتمانی گفت و گوهای قرآنی جهت أخذ مدرک دکتری. دانشگاه باقرالعلوم.
صانعی پور، محمد حسن. (1390). مبانی تحلیل کارگفتی در قرآن کریم. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
طباطبایی، محمد حسین. (1352). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه العلمی للمطبوعات.
کشک، عبد الحمید. (د.ت). فی رحاب التفسیر. القاهره: المکتب المصری.
محمدی، فاطمه.(1401). «بررسی گفتمان قرآن در نقد جامعه جاهلی براساس الگوی پدام» رساله دکتری، دانشگاه کاشان.
محمدی، فاطمه؛ اقبالی، عباس؛ مریم جلائی و حسین ایمانیان. (۱۴۰۲). گفتمانکاوی سه داستان قرآن براساس الگوی عملیاتی پدام. مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، ۱، ۹۹-۱۲۲.
محمدی سارمی، سیده مینا. (1395ش)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد: بررسی سبک‌شناسی گفتگوهای قرآنی یکتاپرستی و مسائل مربوط به آن، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
میرزائی، زهرا. (1400) «تحلیل گفتمان حوزه اراده بشری با رویکرد پدام». پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اراک..
 
The Holy Quran
Agha Golzadeh, F, and Sadat Ghiathian M. Dominant Approaches in Critical Discourse Analysis. Journal of Language and Linguistics. Issue 5, Spring-Summer 2007, pp. 39-54. (In Persian)
Alusi, S. M. (1415). The Spirit of the Meaning in the Interpretation of the Great Quran and the Seven Seconds. Vol. 6. First edition Beirut: Dar al-Kutb al-Ilmiyah.
Ibn Ashur, Muhammad Tahir ibn Shadli. (1420 AH). Al-Tahrir and Al-Tanwir from Tafsir. Beirut: Al-Tarikh Al-Arabi Institute.
Bashir, H. (2018). Religious Discourse Analysis: Theoretical Foundations. Qom: Logos Publishing. (in Persian)
Bashir, H. (2011). Foreign Media: A Comparison with Discourse Analysis. Tehran: Simay Shargh. (in Persian)
Bashir, H. (2019). Operational Method of Discourse Analysis. Tehran: Islamic Republic of Iran Broadcasting, Soroush Publications. (In Persian)
Bashir, H. (2016). Application of Discourse Analysis in Understanding Religious Sources. Tehran: Islamic Culture Publishing Office. (In Persian)
Bashir, H, Rajabi, M, and Talsi, M. (2019). Discourse Analysis of the Propagation Verse Using the Operational Method of Discourse Analysis of Padam. Quran and Hadith Studies. Issue 2. April 2019, 107-128. (In Persian)
Khayami, A. K. (2015). Describing the Discursive Formulation of Quranic Dialogues for the Purpose of Obtaining a Doctorate Degree. Baqir-ul-Ulum University. (In Persian)
Saneipour, M. H. (2011). Fundamentals of Discourse Analysis in the Holy Quran. Tehran: Imam Sadiq University (AS). (In Persian)
Tabatabaei, M. H. (1973). Al-Mizan in the Interpretation of the Quran. Beirut: Al-Ilmi Press.
Kashka, A. H. (D.n). Fi Rihab al-Tafsir. Cairo: Al-Muktab al-Masri.
Mohammadi, F. (2023). “A Study of the Discourse of the Quran in Criticizing Ignorant Society Based on the Pedham Model” PhD Thesis, Kashan University. (In Persian)
Mohammadi, F, Iqbali, A, Jalaei M, and Imanian, H. (2024). Discourse Analysis of Three Quranic Stories Based on the Pedham Operational Model. Quranic Studies and Islamic Culture. Issue 1. Farvardin, 99-122. (In Persian)
Mohammadi Sarmi, S.M. (2016), Master's thesis: A stylistic study of monotheistic Quranic dialogues and related issues, Tehran: Allameh Tabataba'i University. (In Persian)
Mirzaei, Z. (1400) "Discourse analysis of the field of human will with a PEDAM approach". Master's thesis, Arak University. (In Persian).