پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

تبیین مبانی و ماهیت حبس ناشی از محکومیتهای مالی در حقوق ایران با توجه به میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
احسان الیاسی زواره 1
محمود اشرافی 2
مسعود حیدری 2
1 گروه حقوق، دانشکده تمدن و مطالعات جهانی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
2 گروه حقوق، دانشکده حکمرانی اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
10.22034/api.2025.2064055.1354
چکیده
هدف: تحولات نظام عدالت کیفری در قبال سلب آزادی محکومان مالی، ناشی از تغییر نگرش مقنن نسبت به منشأ بدهی و همچنین ماهیت این نوع حبس است؛ با این وجود لزوم انطباق قوانین داخلی هر کشور در این زمینه با تعهدات بین‌المللی، اصلی اساسی است که از ذات نظام حقوق بین‌الملل منبعث می‌شود. ماده ۱۱ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی مقرر می‌دارد: «هیچ‌کس را نمی‌توان صرفاً به علت ناتوانی در ایفای تعهدات قراردادی خود زندانی نمود». همچنین اصل ۴۰ قانون اساسی نیز مقرر نموده است: «هیچ‌کس نمی‌تواند اعمال حق خویش را وسیله اضرار به غیر یا تجاوز به منافع عمومی قرار دهد». نگارنده در اثر حاضر به دنبال تبیین ماهیت حبس ناشی از محکومیت‌های مالی در حقوق ایران با توجه به مقررات مندرج در میثاق حقوق مدنی و سیاسی است.
روش پژوهش: روش تحقیق توصیفی - تحلیلی است و برای گردآوری ادبیات موضوع از روش کتابخانه‌ای و به طریقه فیش‌برداری از مطالب و تجزیه و تحلیل مطالب استفاده شده است.
یافته‌ها: با این وجود مقررات فعلی ایران در خصوص نحوه برخورد با محکومان مالی اگر چه نسبت به سابق در مسیر میثاق قرار گرفته است، اما همچنان در تعارض با این ماده از میثاق می‌باشد. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد، اگر چه ایرادات سابق با تصویب قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی در سال ۱۳۹۴ تا حدود زیادی برطرف شده، اما مقنن سازوکار جدیدی را برای این منظور مشخص نکرده است.
نتیجه‌گیری: اما این حبس منافاتی با مقررات میثاق ندارد. بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که نظام عدالت کیفری ایران در قبال محکومان مالی، در مسیری تدریجی به سمت انطباق با تعهدات بین‌المللی حرکت کرده است، هرچند هنوز تا انطباق کامل با ماده ۱۱ میثاق فاصله دارد.
کلیدواژه‌ها
سلب آزادی
محکومیت مالی
اجرای احکام
بدهی
میثاق حقوق مدنی و سیاسی
محکوم‌له
موضوعات

عنوان مقاله English

Explaining the basics and nature of imprisonment resulting from financial convictions in Iranian law with regard to the International Covenant on Civil and Political Rights

نویسندگان English

Ehsan Elyasi Zavareh 1
mahmood ashrafy 2
masoud heidari 2
1 Phd Student in Criminal Law and Criminology Department of Law, Institute of Civilization and Global Studies, Isf.C., Islamic Azad University, Isfahan, Iran
2 Department of law, Institute of Islamic governance, Isf.C., Islamic Azad University, Isfahan, Iran.
چکیده English

Objective: The transformations in the criminal justice system regarding the deprivation of liberty of financial debtors stem from a shift in the legislator's attitude toward the origin of debt as well as the nature of this type of imprisonment. Nevertheless, the necessity of aligning each state's domestic laws in this regard with international obligations is a fundamental principle emanating from the very essence of the international legal system. Article 11 of the International Covenant on Civil and Political Rights stipulates: "No one shall be imprisoned merely on the ground of inability to fulfill a contractual obligation." Likewise, Article 40 of the Iranian Constitution provides: "No one may exercise their rights as a means of causing harm to others or infringing upon the public interest." The present author, in this study, seeks to elucidate the nature of imprisonment arising from financial convictions in Iranian law with due regard to the provisions enshrined in the International Covenant on Civil and Political Rights.
Method: The research method is descriptive analytical, and for the collection of the subject literature, the library based method was employed, utilizing note-taking from relevant materials and the analysis thereof.
Results: Nevertheless, the current regulations of Iran concerning the treatment of financial debtors, although having moved closer to the trajectory of the Covenant compared to the past, remain in conflict with this article of the Covenant. The findings of this research indicate that although the previous deficiencies have been largely rectified with the enactment of the Law on the Enforcement of Financial Convictions in 2015 (1394 SH), the legislator has not specified a new mechanism for this purpose.
Conclusions: However, this imprisonment does not contravene the provisions of the Covenant. Therefore, it may be concluded that Iran's criminal justice system regarding financial debtors has moved gradually toward alignment with international obligations, although it still falls short of full compliance with Article 11 of the Covenant.

کلیدواژه‌ها English

deprivation of liberty
financial conviction
execution of sentences
debt
Covenant on Civil and Political Rights
اباذری فومشی، منصور. (1392). ترمینولوژی حقوق نوین، چاپ اول، جلد دوم، تهران، انتشارات کیهان.
اسدی، لیلا. (1388). «آیا بدهکار مجرم است؟!»، فصلنامه فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، شماره 27-26.
آقایی طوق، مسلم و محمدرضا دولت رفتار حقیقی. (1391). «نگرشی نو به امضای قوانین در حقوق اساسی ایران»، فصلنامۀ علمی-پژوهشی دیدگاههای حقوق قضایی، دوره17، شماره58 .
الیاسی زواره، احسان. ( 1393). حبس ناشی از محکومیت های مالی در حقوق ایران و اسناد بین المللی، پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم شناسی، یزد: دانشکده حقوق دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد.
بهرامی، بهرام. (1392).  آیین دادرسی مدنی کاربردی، چاپ پنجم، تهران، انتشارات نگاه بینه.
بذّار، حید . (1398). «محدودۀ اعمال ماده 9 قانون مدنی نسبت به تعهدات بین‌المللی دولت ایران»، فصلنامه علمی تخصصی قضاوت، دوره 19، شماره 97.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1388). ترمینولوژی حقوق، چاپ هفتم، تهران، انتشارات گنج دانش.
حر عاملی، محمدبن الحسن. ( 1403). وسائل الشیعه، جلد13 ،بیروت، دارالاح یا اثرات العربیه.
دیانی، عبدالرسول و معصومه براهیم باستانی. (1396). « جبران خسارت ناشی از صدمات بدنی در حقوق ایران و انگلیس»، فصلنامه تحقیقات حقوقی آزاد، دوره 10، شماره 36.
رفعت‌خو، فرید و  محمود خان‌میرزایی. (1389). صد مقاله از صد وکیل، جلد 1، تهران، نشر روان ویرایش ارسباران.
رفیعی، محمدتقی. ( 1402). فرهنگ حقوقی مجد، چاپ چهارم، تهران، انتشارات مجد.
زمانی، سید قاسم. (1385). «موازین بین المللی حقوق بشر و بازداشت محکومین مالی» ، حقوق بین المللی، دوره23، شماره 35 .
سرخسی، محمد بن أحمد بن أبی سهل شمس الأئمة.(1414). المبسوط، جلد3 ، بیروت، دار المعرفة .
شیخ مفید، محمد بن النعمان .(1413). المقنعه، جلد 3،  قم، انتشارات دارالکتب الاسلامی.
صدوق، ابوجعفر محمد بن علی. (1404). من لایحضره الفقیه، چاپ دوم، جلد ۳، قم، انتشارات جامعه مدرسین.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1416). الوافی، جلد2، اصفهان: مکتبه الامام امیرالمومنین علی (علیه السلام) العالمه.
طبرسی، ابوعلی. ( 1384). مجمع البیان، جلد 3، چاپ هشتم، تهران، انتشارات ناصر خسرو.
طریحی، فخرالدین. (1416). مجمع البحرین و مطلع النیرین، جلد6، تهران، مکتب المرتضویه.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن. (1376). تهذیب الاحکام، چاپ چهارم، جلد 2، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامی.
طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن. (1417). الخلاف، چاپ اول، جلد 3، قم، انتشارات جامعه مدرسین.
عربیان، بهمن. ( 1393). ضرر و زیان ناشی از جرم در حقوق ایران و انگلیس، پایان‌نامه  برای دریافت درجه کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم شناسی، شاهرود: دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شاهرود.
عوده، عبدالقادر. ( 1379). حقوق جنایی اسلامی، جلد اول، چاپ دوم، ترجمه اکبر غفوری، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
فخر،حسین. ( 1384) .«حبس گرایی در قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی»، مجله علامه، دوره16 ،شماره7.
فلسفی، هدایت الله. (1375). جایگاه بشر در حقوق بین الملل معاصر، مجله تحقیقات حقوق، شماره 18.
-فیض کاشانی،محمد بن شاه مرتضی. (1416). الوافی ، جلد2، اصفهان، مکتبه الامام امیرالمونین علی (علیه السلام).
کاتوزیان، امیرناصر. (1401 ). الزامات خارج از قرارداد - ضمان قهری، چاپ چهاردهم، تهران، نشر میزان.
لوین، لیا. (1387). پرسش و پاسخ درباره حقوق بشر، مترجم: محمد جعفر پوینده، تهران،نشر قطره.
میرزایی،علیرضا. (1394).محشی قانون آیین دادرسی کیفری، چاپ پنجم،تهران، انتشارات بهنامی.
میرمحمدصادقی، سیدحسین. ( 1403). جرایم علیه اشخاص، چاپ بیستم، تهران، نشر میزان.
نجفی، محمدحسن. (1392). جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام، جلد 9، چاپ سوم ،تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامی.
 
 
Abazari Fumashi, M. (2013). Modern legal terminology (1st ed., Vol. 2). Keyhan Publications.
Asadi, L. (2009). Is a debtor a criminal?! Family Jurisprudence and Law Quarterly (Nedaye Sadeq), (26–27).
Aqai Tuq, M., & Dowlatbehari Haqiqi, M.-R. (2012). A new perspective on the enactment of laws in Iranian constitutional law. Judicial Legal Perspectives: A Scientific-Research Quarterly, 17(58).
Arabian, B. (2014). Damages resulting from crime in Iranian and English law [Master’s thesis, Shahroud University].
Audah, A. (2000). Islamic criminal law (Vol. 1; A. Ghaffouri, Trans.; 2nd ed.). Astan Quds Razavi Publications.
Bahrami, B. (2013). Applied civil procedure (5th ed.). Negah Bineh Publications.
Bank of England. (2004). British household indebtedness and financial stress: A household-level picture. Quarterly Bulletin: Personal Sector Articles.
Bazzar, H. (2019). The scope of applying Article 9 of the Civil Code to the international obligations of the Iranian government. Specialized Scientific Quarterly of Judiciary, 19(97).
Chisholm, H. (Ed.). (1911). Attachment. In Encyclopaedia Britannica (12th ed., Vol. 30). Encyclopaedia Britannica.
Diyani, A., & Ebrahim Bastani, M. (2017). Compensation for bodily injuries in Iranian and English law. Azad Legal Research Quarterly, 10(36).
Fakhr, H. (2005). The tendency toward imprisonment in the Law on the Procedure for Enforcing Financial Judgments. Allameh Journal, 16(7).
Fayz Kashani, M. ibn Shah Murtada. (1995). Al-Wafi (Vol. 2). Imam Amir al-Muminin Ali Library.
Fayz Kashani, M. ibn Shah Murtada. (2017). Al-Wafi (Vol. 2). Imam Amir al-Muminin Ali Library.
Grier, W. S. N. (2014). Bankruptcy in Scotland: Past, present, and future. Scottish Parliamentary Review, 1(2). Blacked Avenue Press.
Hurr al-Amili, M. ibn al-Hasan. (2024). Wasail al-Shia (Vol. 13). Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Insolvency Act 1986, c. 45, 122(1)(f) (UK).
Jafari Langarudi, M.-J. (2009). Legal terminology (7th ed.). Ganj-e Danesh Publications.
Katouzian, A.-N. (2022). Noncontractual obligations: Tort liability (14th ed.). Mizan Publishing.
Levin, L. (2008). Questions and answers about human rights (M. J. Pouyandeh, Trans.). Qatreh Publishing.
Lines, L. (2017). Debtors and creditors explained. Accounts and Legal. https://www.accountsandlegal.co.uk
Mir-Mohammadi Sadeqi, S.-H. (2024). Crimes against persons (20th ed.). Mizan Publishing.
Mirzaei, A. (2015). Annotated Code of Criminal Procedure (5th ed.). Behnami Publications.
Najafi, M. H. (2013). Jawahir al-kalam fi sharh sharai al-Islam (3rd ed., Vol. 9). Dar al-Kutub al-Islamiyya Publications.
Oxford Advanced Learner’s Dictionary. (2015). Oxford advanced learner’s dictionary (9th ed.). Oxford University Press.
Oxford English Dictionary. (2005). The Oxford English Dictionary (3rd ed.). Oxford University Press.
Raf at-Khu, F., & Khan-Mirzaei, M. (2010). One hundred articles by one hundred lawyers (Vol. 1). Ravan Publishing, Arasbaran Edition.
Rafiei, M.-T. (2023). Majd legal dictionary (4th ed.). Majd Publications.
Saduq, Abu Jafar M. ibn Ali. (2025). Man la yahduruhu al-faqih (2nd ed., Vol. 3). Society of Seminary Scholars Publications.
Sarakhsi, M. ibn Ahmad ibn Abi Sahl Shams al-Aimma. (2014). Al-Mabsut (Vol. 3). Dar al-Marifa.
Shaykh al-Mufid, M. ibn al-Numan. (2013). Al-Muqnia (Vol. 3). Dar al-Kutub al-Islamiyya Publications.
Step Change. (n.d.). Can I go to prison for debt? Retrieved September 25, 2026, from https://www.stepchange.org/debt-info/your-rights/can-you-go-to-prison-for-debt.aspx
Tabarsi, Abu Ali. (2005). Majma al-bayan (8th ed., Vol. 3). Naser Khosrow Publications.
Tarihi, Fakhr al-Din. (2017). Majma al-bahrayn wa-matla al-nayyirayn (Vol. 6). Maktab al-Murtadawiyya.
Tusi, Abu Jafar M. ibn al-Hasan. (1997). Al-Khilaf (1st ed., Vol. 3). Society of Seminary Scholars Publications.
Tusi, Abu Jafar M. ibn al-Hasan. (1997). Tahdhib al-ahkam (4th ed., Vol. 2). Dar al-Kutub al-Islamiyya Publications.
UK Government. (2015). Insolvency proceedings: Debt relief orders and the bankruptcy petition limit [PDF]. GOV.UK.
UK Government. (2017, December 6). Rescue deal saves jobs at debt management firm. Insider Media.
UK Government. (2018). Guide to bankruptcy. GOV.UK. (Original work archived February 17, 2018.)
Wikipedia contributors. (n.d.). Attachment (law). In Wikipedia. Retrieved September 25, 2026, from https://en.wikipedia.org/wiki/Attachment (law)
Zamani, S. Q. (2006). International human rights standards and the detention of persons convicted of financial offenses. International Law, 23(35).