پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

سیر تطور تحلیلی-تاریخی تأویل قرآن؛ از تحقق عینی تا رهیافت وجودشناختی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مژده نوروزی راهکانی 1
حمید ملک مکان 2
سید مجتبی میردامادی 3
سید محمدرضا موسوی فراز 2
1 دانشجوی دکتری مدرسی مبانی نظری اسلام، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار گروه مبانی نظری اسلام، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 دانشیار گروه مبانی نظری اسلام، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/api.2026.2091489.1804
چکیده
هدف: این پژوهش با هدف واکاوی سیر تحول «تأویل» در اندیشه اسلامی، می‌کوشد گذار این مفهوم را از «تحقق عینی» در صدر اسلام به «رهیافت وجودشناختی» تبیین کند تا نشان دهد تأویل فراتر از ابزار معناشناختی، نظریه‌ای جامع برای پیوند متن وحی با هستی است. ضرورت این پژوهش از آن جهت است که فهم دقیق سیر تحول تأویل، می‌تواند به بازتعریف نسبت میان متن مقدس و جهان هستی در گفتمان دینی معاصر کمک کند و زمینه‌ساز ارائه خوانش‌های نوین از وحی گردد.
روش پژوهش: مقاله با رویکرد توصیفی‌ـ‌تحلیلی و مطالعه منابع تفسیری، کلامی، فلسفی و عرفانی، سیر تحول هفت‌گانه تأویل را واکاوی می‌کند و ضمن پایبندی به قواعد اصولی، از رهگذر تحلیل اندیشمندان، بسترهای تاریخی تغییر رویکرد تأویلی را بازشناسی می‌نماید.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد تأویل قرآن پس از «شکل‌گیری عینی در بستر تفسیر نقلی» (قرون ۱-۲)، در قرن سوم ماهیتی «کلامی‌ـ‌معناشناختی» یافت. متعاقب آن، دوره «بسط و گسترش رویکرد عرفانی‌ـ‌فلسفی» (قرون ۴-۷) و سپس «کاهش کمّی آثار تأویلی» (قرون ۷-۱۰) پدید آمد. نقطه عطف این مسیر، «گسترش تأویل وجودشناختی» در حکمت متعالیه (قرن ۱۱) است که پس از تغییر در پویایی و برآمدن سنت‌های رقیب، در نهایت (قرون ۱۲-۱۵) با رویکرد صدرایی «بازخوانی و استمرار» یافت.
نتیجه‌گیری: پژوهش نتیجه می‌گیرد که تأویل قرآن در طول تاریخ از حاشیه به متنِ هستی‌شناسی منتقل شده است. این گذار، ظرفیت‌های نوینی برای فهم متون دینی فراهم آورده که ضمن حفظ حجیت ظواهر و التزام فقهی، بستری برای قرائت‌های وجودشناختی از وحی ایجاد می‌کند.
کلیدواژه‌ها
تأویل وجودشناختی قرآن
تطور ‌تاریخی تأویل
مراتب وجودی وحی
تحقق عینی کلام الهی
فهم باطنی
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analytical-Historical Transformation of Quranic Tawil; From Objec-tive Realization to an Ontological Approach

نویسندگان English

Mozhdeh noruzi rahkani 1
Hamid Malekmakan 2
Seyed Mojtaba Mirdamadi 3
Seyed Mohammad Reza Mousavifaraz 2
1 PhD Student Teacher of Education Theoretical Foundations of Islam, Faculty of Islamic Studies and Thoughts, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Theoretical Foundations of Islam Group Faculty of Islamic Studies and Thoughts, University of Tehran, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Theoretical Foundations of Islam Group Faculty of Islamic Studies and Thoughts, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Objective: This study aims to examine the trajectory of the evolution of "tawīl" (hermeneutic interpretation) in Islamic thought, seeking to elucidate the transition of this concept from "objective realization" in early Islam to an "ontological approach," thereby demonstrating that tawīl transcends being a mere semantic tool and constitutes a comprehensive theory for linking the revealed text to existence. The necessity of this research stems from the fact that a precise understanding of the evolution of tawīl can contribute to redefining the relationship between the sacred text and the cosmos in contemporary religious discourse, thereby paving the way for novel readings of revelation.
Method: With a descriptive-analytical approach and the study of exegetical, theological, philosophical, and mystical sources, the article investigates the sevenfold trajectory of the transformation of Tawil and, while adhering to foundational principles, identifies the historical contexts of the shift in the interpretive approach through the analysis of thinkers.
Results: The findings indicate that Quranic Tawil, after its “objective formation within the context of transmitted exegesis” (1st-2nd centuries), acquired a “theological-semantic” nature in the third century. Subsequently, the period of the “expansion and development of the mystical-philosophical approach” (4th-7th centuries) and then a “quantitative decline of interpretive works” (7th-10th centuries) emerged. The turning point of this trajectory is the “expansion of ontological Tawil” in Transcendent Philosophy (11th century), which, following a change in dynamics and the rise of rival traditions, ultimately found “re-reading and continuation” (12th-15th centuries) through the Sadraean approach.
Conclusion: The research concludes that Quranic Tawil throughout history has shifted from the margins to the core of ontology. This transition has provided novel capacities for understanding religious texts, which, while preserving the authority of literal appearances and jurisprudential commitment, creates a context for ontological readings of revelation.

کلیدواژه‌ها English

Quranic ontological Tawil
Historical transformation of Tawil
Ontological levels of revelation
Objective realization of the Divine Word
Esoteric understanding
قرآن کریم
ابن‌­ تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (1416ق). مجموع الفتاوى. مدینه منوره: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (بی‌تا). الإکلیل فی المتشابه و التأویل، اسکندریه، دار الإیمان.
ابن حنبل، احمد. (1416ق).  مسند الإمام أحمد بن حنبل، قاهره، دار الحدیث.
ابن رشد، محمد بن احمد. (بی­تا). فصل المقال فیما بین الحکمة و الشریعة من الاتصال، قاهره، دار المعارف.
ابن‌ عربی، محمد بن علی. (۱۴۱۰ق). رحمة من الرحمن فی تفسیر و إشارات القرآن، به‌کوشش محمود محمود غراب، بی‌جا، بی‌نا.
ابن ‌عربی، محمد بن علی. (بی­تا). الفتوحات المکیه، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
ابن ‌عربی، محمد بن علی و خواجوی، محمد. (1429ق). متن و ترجمه فصوص الحکم، تهران، انتشارات مولی.
ابن فارس، أحمد. (1399ق). معجم مقاییس اللغة، بیروت، دار الفکر.
ابن کثیر، اسماعیل. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت، دار الکتب العلمیة.
ابن مزاحم، ضحاک. (1419ق). تفسیر الضحاک، قاهره: مرکز التراث و البحوث الیمنی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۴الف). الشفاء – الإلهیات، قم، مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1404ب). التعلیقات. قم، مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، ملک‌شاهی، حسن. (۱۳۹۲ش). شرح و ترجمه الإشارات و التنبیهات. تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران؛ انتشارات سروش.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله؛ سهروردی، یحیی بن حبش و ابن‌طفیل، محمد بن عبدالملک. (1387ش). حیّ بن یقظان، قاهره، دارالمعارف.
ابن‌عباس، عبدالله بن عباس. (1425ق). تنویر المقباس من تفسیر ابن عباس، بیروت، دار الکتب العلمیة.
ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم. (۱۳۹۸ق). تفسیر غریب القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیة.
اخوان‌الصفا. (۱۴۱۲ق). رسائل إخوان الصفاء و خلان الوفاء، بیروت، الدار الإسلامیة.
امام خمینی، روح‌الله. (۱۳۷۸ش). آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
-------. ‏(1381ش). تقریرات فلسفه امام خمینى قدس سره، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س).
-------. (۱۳۸۲ش). شرح حدیث «جنود عقل و جهل»، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
اهل سرمدی، نفیسه. (۱۳۹۶ش). «روش شناسی تاویل در اندیشه فیض کاشانی با تاکید بر نقش وجودشناسی در آن»، خردنامه صدرا، ۲۳ (ش۱)، ۳۸-۲۷.
آشتیانی، جلال‌الدین. (۱۳۷۸ش). منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران از عصر میر داماد و میر فندرسکی تا زمان حاضر، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
آملی، حیدر بن علی. (1428ق). تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب الله العزیز المحکم، قم، انتشارات نور علی نور.
بخشنده بالی، عباس. (1397ش). «جایگاه قرآن کریم در سرچشمه‌های مکتب شیخ شهاب‌الدین سهروردی»، فصلنامه مطالعات قرآنی، 9(34)، 67-81.    
بقلی، روزبهان. (1429ق). عرائس البیان فی حقائق القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیة.
بلخاری­ قهی، حسن و شفیعی، فاطمه. (1390ش). «تخیل هنری در حکمت اشراقی سهروردی»، متافیزیک، 3(9)، 19-32.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20088086.1390.3.9.2.2  
بیهقی، احمد بن حسین. (1424ق). السنن الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة.   
تامر، عارف. (بی‌تا). جامعة الجامعة، بیروت، دار مکتبة الحیاة.
ترمذی، محمد بن عیسی. (1395ق). سنن الترمذی، مصر، شرکة مکتبة ومطبعة مصطفی البابی الحلبی.
ثعلبی، احمد بن محمد. (1422ق). الکشف و البیان المعروف بتفسیر الثعلبی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
جناتی، محمدابراهیم (1368ش). «سیر تاریخی تفسیر و علوم قرآن»، کیهان اندیشه، 5(28)، 197-209.
جوادی آملی، عبدالله. (1389ش). تسنیم:‏ ‏تفسیر قرآن کریم، ج13، قم، اسراء.
-------. (1392ش). تسنیم:‏ ‏تفسیر قرآن کریم، ج28، قم، اسراء.
-------. (1394ب). تسنیم:‏ ‏تفسیر قرآن کریم، ج37، قم، اسراء.
-------. (1394الف)، تحریر ایقاظ النائمین، ج۱، قم، اسراء.
-------. (1371ش). تأویل و تفسیر. کیهان اندیشه، ش۴۲.
جیلانی، عبدالقادر. (1430ق). تفسیر الجیلانی، استانبول، مرکز الجیلانی للبحوث العلمیة.
حلو، محمد علی. (1430ق). تفسیر الإمام الحسین علیه­ السلام، کربلا، العتبة الحسینیة المقدسة، قسم الشؤون الفکریة والثقافیة.
رشیدرضا، محمد رشید بن علی. (1990م). تفسیر القرآن الحکیم(تفسیر المنار)، القاهرة، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
رضائی، پروین. (1400ش). «کشف‏الحقایق عزیزالدین نسفی؛ نقش‏دهی به تمثیل، تشبیه و تشبیهات تمثیلی»، پژوهش­های ادب عرفانی، 15(1)، 1-18. https://doi.org/10.22108/jpll.2021.129982.1635  
زبیدی، مرتضى. (بی‌تا). تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دار الهدایة. 
زجاج، ابراهیم بن سری. (1427ق). تهذیب معانی القرآن و إعرابه، بیروت، المکتبة العصریة.
زرنوشه فراهانی، حسن. (۱۳۹۹ش). رویکردهای کلامی مختلف در مواجهه با مسئله‌ی تأویل، پژوهش‌نامه تاویلات قرآنی، ۳(۵)، ۷۸-۹۸
زنوزی، عبد الله بن بیرم‌قلی باباخان. (1381ش). لمعات الهیه، تهران، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1427ق). بحوث فی الملل و النحل، قم، ایران، مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام.
سدی، اسماعیل بن عبدالرحمن. (1414ق). تفسیر السدی الکبیر، المنصوره، دار الوفاء.
سلمی، محمد بن حسین. (1421ق). حقائق التفسیر: تفسیر القرآن العزیز، بیروت، دار الکتب العلمیة.
سمرقندی، نصر بن محمد. (1416ق). تفسیر السمرقندی: بحر العلوم، بیروت، دار الفکر.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی. (1375ش). رسائل شیخ اشراق، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی. (۱۳۸۸ش). مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر. (1404ق). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی(ره).
شمس، مرادعلی. (1384ش). با علامه در المیزان،  قم، اسوه.
شیخ، عبدالستار. (1420ق). عبدالله بن مسعود، دمشق، دار القلم.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1386ش). شرح رسالة المشاعر، قم، مؤسسه بوستان کتاب.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1363ش). مفاتیح الغیب، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1387ش). سه رسائل فلسفى، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
صفار، محمد بن حسن. (1404ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد(ص)، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی (ره).
صنعانی، عبدالرزاق بن همام. (1411ق). تفسیر عبدالرزاق الصنعانی، بیروت، دار المعرفة.
طباطبایی، محمدحسین. (1393ق). المیزان فی تفسیر القرآن، ج3، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرانی، سلیمان بن احمد. (2008م). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم، اربد، دارالکتاب الثقافی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1408ق). مجمع البیان، بیروت، دارالمعرفة.
طبری، محمد بن جریر. (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة.
طریحی، فخرالدین بن محمد. (1985م). مجمع البحرین، بیروت، دار و مکتبة الهلال.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
عاشور، علی. (1429ق). تفسیر أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام، بیروت، مرکز الشرق الأوسط الثقافی.
عروسی حویزی، عبد علی بن جمعة. (1415ق). نور الثقلین، قم، اسماعیلیان.
عقیلی، سید احمد؛ نجفی برزگر، کریم و عامری برکی، محمدرضا. (۱۴۰۲ش). «حیات تاریخی حکمت متعالیه پس از ملاصدرا»، خردنامه صدرا، ۱۱(۲)، ۱۹-۲۸.                 https://doi.org/10.30473/pms.2023.10208  
علوی، احمد. (۱۳۹۳ش). «روش تاویل قرآن از منظر ابن سینا»، چشم‌انداز ایران، 16(88) ، 131-134.
عیاشی، محمد بن مسعود (1380 ق). تفسیر العیاشی، تهران، المطبعة العلمیة.
فارابی، محمد بن محمد. (۱۹۹۶م). احصاء العلوم، بیروت، دار و مکتبة الهلال.
فراء، یحیی بن زیاد. (۱۳۵۹ش). معانی القرآن، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۳۶۷ش). العین، قم، هجرت.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (۱۴۲۸ق). عین‌الیقین فی أصول الدین، بیروت، دارالحوراء.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1418ق). الأصفی فی تفسیر القرآن، قم، مرکز النشر التابع لمکتبه الاعلام الاسلامی.
قرشی بنابی، علی‌اکبر. (1412ق). قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیة.
قمی، علی بن ابراهیم. (1404ق). تفسیر القمی، قم، دار الکتاب.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة.
کمالی‌زاده، طاهره. (1401ش). «تأویلات حِکمی حکیم سبزواری از مطهرات(مطالعه موردی آب)»، تأملات فلسفی، 12(28)، 107-129.
https://doi.org/10.30470/phm.2022.535961.2043
کمالی‌زاده، طاهره؛ کاوندی، سحر و بیگدلی، سمیرا. (1394ش). «تأویل اشراقی سهروردی از آیات پیرامون حقیقت نفس»، پژوهش های هستی شناختی، 4(8)، 57-72.  https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23453761.1394.4.8.4.6
کوفی، فرات بن إبراهیم. (1410ق). تفسیر فرات الکوفی، تهران، مؤسسة الطبع و النشر فی وزارة الإرشاد الإسلامی.
لاهیجی، عبدالرزاق بن علی. (1383ش). گوهر مراد، تهران، سایه.
لاهیجی، عبدالرزاق بن علی. (۱۳۹۱ش). الکلمة الطیبه، تحقیق حمید عطائی نظری، تهران، مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه.
مجلسی، محمّد باقر بن محمّد تقی. (1403ق). بحار الأنوار، بیروت: مؤسسة الوفاء.
مصطفوی، حسن. (1368ش). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
معرفت، محمدهادی. (1427ق). التأویل فی مختلف المذاهب و الآراء، تهران، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة.
مقاتل بن سلیمان. (1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
نحاس، احمد بن محمد. (1421ق). إعراب القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیة.
نسفی، عمر بن محمد. (1440ق). التیسیر فی التفسیر، استانبول، دار اللباب للدراسات و تحقیق التراث.
نوری مازندرانی، علی بن جمشید. (1385ش). «تفسیر سوره الاخلاص»، آفاق نور، 2(4)، 21-43.
نهاوندی، محمد. (1386ش). نفحات الرحمن فی تفسیر القرآن، قم، بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر.
واحدی، علی بن احمد. (1430ق). التفسیر البسیط، ریاض، وزارة التعلیم العالی.
هوّاری، هود بن محکم. (1426ق).  تفسیر کتاب الله العزیز‏، الجزایر ، دار البصائر.
هوشنگی، مجید؛ نیکمنش، مهدی . محمدی‌ مزرعی، فاطمه. (1402ش). «بررسی صورت و محتوای شرح مثنوی اسرار ملاهادی سبزواری»، پژوهش­های ادب عرفانی، 17(2). 21-40.    https://doi.org/10.22108/jpll.2024.139394.1795      
یوسفی، محمدرضا و حیدری، الهه. (1391ش). «نوآوری‌های نسفی در تأویلات آیه نور»، متن شناسی ادب فارسی، 4(2)، 125-140.
https://rpll.ui.ac.ir/article_19330.html
 
 
Ahli Sarmadi, N. (2017). Methodology of tawil in Fayḍ Kashani’s thought with emphasis on the role of ontology. Khiradnamahyi Sadra, 23(1), 27–38.
Alavi, A. (2014). The method of Quranic tawil from Ibn Sina’s perspective. Chashmandazi Iran, 16(88), 131–134.
Ashtiyani, J. (1999). Muntakhabati az asari hukamayi ilahiyi Iran az asri Mir Damad va Mir Fandarski ta zamani haḍir [Selections from the works of Iran’s divine philosophers from the era of Mir Damad and Mir Fandarski to the present]. Qom: Daftari Tablighati Islami, Hawzahyi Ilmiyyahyi Qom.
Aqili, S. A., Najafi Barzgar, K., & Amiri Barki, M. R. (2023). The historical vitality of Transcendent Wisdom after Mulla Sadra. Khiradnamahyi Sadra, 11(2), 19–28.
        https://doi.org/10.30473/pms.2023.10208
Arusi Huwayzi, A. A. ibn J. (1994). Nur al-thaqalayn [The light of the two weights]. Qom: Ismailiyan.
Ayyashi, M. ibn M. (1960). Tafsir al-Ayyashi [The exegesis of al-Ayyashi]. Tehran: Al-Matbaah al-Ilmiyyah.
Bakhshandah Bali, A. (2018). The place of the Holy Quran in the sources of the school of Shaykh Shihab al-Din Suhrawardi. Faslnamahyi Mutalaati Qurani, 9(34), 67–81.
Bayhaqi, A. ibn H. (2003). Al-Sunan al-kubra [The greater Sunan]. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Baqalli, R. (2008). Arais al-bayan fi haqaiq al-Quran [The brides of exposition on the realities of the Quran]. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Belkhari Qahi, H., & Shafii, F. (2011). Artistic imagination in Suhrawardi’s Illuminationist wisdom. Metaphysics, 3(9), 19–32. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20088086.1390.3.9.2.2
Farabi, M. ibn M. (1996). Ihsa al-ulum [The enumeration of the sciences]. Beirut: Dar wa Maktabat al-Hilal.
Fara, Y. ibn Z. (1980). Maani al-Quran [The meanings of the Quran]. Cairo: Al-Hayah al-Misriyyah al-Ammah lil-Kitab.
Farahidi, K. ibn A. (1988). Al-Ayn [Al-Ayn]. Qom: Hijrat.
Fayḍ Kashani, M. ibn Sh. M. (1997). Al-Asfa fi tafsir al-Quran [The purified in the exegesis of the Quran]. Qom: Markaz al-Nashr al-Tabi li-Maktabat al-Ilam al-Islami.
Fayḍ Kashani, M. ibn Sh. M. (2007). Ayn al-yaqin fi usul al-din [The eye of certainty in the fundamentals of religion]. Beirut: Dar al-Hawra.
Halwu, M. A. (2009). Tafsir al-Imam al-Husayn alayhi al-salam [The exegesis of Imam Husayn, peace be upon him]. Karbala: Al-Atabah al-Husayniyyah al-Muqaddasah, Qism al-Shuun al-Fikriyyah wa al-Thaqafiyyah.
Hawwari, H. ibn M. (2005). Tafsir kitab Allah al-aziz [Exegesis of the Book of God, the Mighty]. Algiers: Dar al-Basair.
Hushangi, M., Nikmanesh, M., & Muhammadi Mazrai, F. (2023). Examining the form and content of Mulla Hadi Sabzavari’s commentary on the Mathnawiyi Asrar. Pajuhishhayi Adabi Irfani, 17(2), 21–40. https://doi.org/10.22108/jpll.2024.139394.1795
Ibn Abbas, A. A. ibn A. (2004). Tanwir al-miqbas min tafsir Ibn Abbas [The illumination of the borrowed light from the exegesis of Ibn Abbas]. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Ibn Arabi, M. ibn A. (n.d.). Al-Futuhat al-Makkiyyah [The Meccan Revelations]. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
-------. (1989). Rahmat min al-Rahman fi tafsir wa isharat al-Quran [Mercy from the Merciful in the exegesis and allusions of the Quran] (M. M. Gharrab, Ed.).
Ibn Arabi, M. ibn A., & Khwaju, M. (2008). Fusus al-hikam: Text and translation [The Bezels of Wisdom: Text and translation]. Tehran: Mawla Publications.
Ibn Faris, A. (1979). Mujam maqayis al-lughah [Dictionary of the standards of language]. Beirut: Dar al-Fikr.
Ibn Hanbal, A. (1995). Musnad al-Imam Ahmad ibn Hanbal [The Musnad of Imam Ahmad ibn Hanbal]. Cairo: Dar al-Hadith.
Ibn Kathir, I. (1998). Tafsir al-Quran al-Azim [The exegesis of the Great Quran]. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Ibn Muzahim, Ḍ. (1998). Tafsir al-Ḍahhak [The exegesis of al-Ḍahhak]. Cairo: Markaz al-Turath wa al-Buhuth al-Yamaniyyah.
Ibn Qutaybah, A. A. ibn M. (1978). Tafsir Gharib al-Quran [Exegesis of the uncommon expressions of the Quran]. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Ibn Rushd, M. ibn A. (n.d.). Fasl al-maqal fima bayna al-hikmah wa al-shariah min al-ittisal [The decisive treatise on the connection between wisdom and the Law]. Cairo: Dar al-Maarif.
Ibn Sina, H. ibn A. A. (1983a). Al-Shifa: Al-Ilahiyyat [The Healing: Metaphysics]. Qom: Maktabat Ayat Allah al-Uzma al-Marashi al-Najafi.
-------. (1983b). Al-Taliqat [The Notes]. Qom: Islamic Information Office.
Ibn Sina, H. ibn A. A., & Malekshahi, H. (2013). Sharh wa tarjamah-yi al-Isharat wa al-Tanbihat [Commentary and translation of the Pointers and Reminders]. Tehran: Sada va Simayi Jumhuriyi Islamiyi Iran; Sorush Publications. (Original work published 1983)
Ibn Sina, H. ibn A. A., Suhrawardi, Y. ibn H., & Ibn Tufayl, M. ibn A. A. M. (2008). Hayy ibn Yaqzan [Hayy ibn Yaqzan]. Cairo: Dar al-Maarif.
Ibn Taymiyyah, A. ibn A. A. (n.d.). Al-Iklil fi al-mutashabih wa al-tawil [The crown on the ambiguous and interpretation]. Alexandria: Dar al-Iman.
Ibn Taymiyyah, A. ibn A. A. (1995). Majmu al-fatawa [Collection of fatwas]. Medina: King Fahd Complex for the Printing of the Holy Quran.
Ikhwan al-Safa. (1991). Rasail Ikhwan al-Safa wa khillan al-wafa [Epistles of the Brethren of Purity and Loyal Friends]. Beirut: Al-Dar al-Islamiyyah.
Imam Khomeini, R. A. (1999). Adab al-salah [The disciplines of prayer]. Tehran: Muassasahyi Tanzim va Nashri Asari Imam Khomeyni (s).
Imam Khomeini, R. A. (2002). Taqrirati falsafahyi Imam Khomeyni quddisa sirruh [Philosophical reports of Imam Khomeini, may his secret be sanctified]. Tehran: Muassasahyi Tanzim va Nashri Asari Imam Khomeyni (s).
Imam Khomeini, R. A. (2003). Sharhi hadithi “Junud al-aql wa jahl” [Commentary on the hadith “The hosts of intellect and ignorance”]. Qom: Muassasahyi Tanzim va Nashri Asari Imam Khomeyni.
Jannati, M. I. (1989). Historical trajectory of exegesis and Quranic sciences. Kayhani Andishah, 5(28), 197–209.
Javadi Amuli, A. A. (1992). Tawil va tafsir [Interpretation and exegesis]. Kayhani Andishah, (42).
-------. (2010). Tasnim: Tafsiri Qurani Karim [Tasnim: Exegesis of the Noble Quran] (Vol. 13). Qom: Isra.
-------. (2013). Tasnim: Tafsiri Qurani Karim [Tasnim: Exegesis of the Noble Quran] (Vol. 28). Qom: Isra.
-------. (2015a). Tahrir iqaz al-naimin [Editing the awakening of the sleepers] (Vol. 1). Qom: Isra.
-------. (2015b). Tasnim: Tafsiri Qurani Karim [Tasnim: Exegesis of the Noble Quran] (Vol. 37). Qom: Isra.
Jaylani, A. A. (2009). Tafsir al-Jaylani [The exegesis of al-Jaylani]. Istanbul: Markaz al-Jaylani lil Buhuth al-Ilmiyyah.
Kamalizadah, T. (2022). Philosophical tawilat of Hakim Sabzavari on purifications (case study: water). Taammulati Falsafi, 12(28), 107–129. https://doi.org/10.30470/phm.2022.535961.2043
Kamalizadah, T., Kavandi, S., & Bigdali, S. (2015). Suhrawardi’s Illuminationist tawil of verses on the reality of the soul. Pajuhishhayi Hasti shinakhti, 4(8), 57–72. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23453761.1394.4.8.4.6
Kulayni, M. ibn Y. (1986). Al-Kafi [The sufficient]. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Kufi, F. ibn I. (1989). Tafsir Furat al-Kufi [The exegesis of Furat al-Kufi]. Tehran: Muassasat al-Tab wa al-Nashr fi Wizarat al-Irshad al-Islami.
Lahiji, A. A. ibn A. (2004). Gawhar-i Murad [The jewel of desire]. Tehran: Sayah.
Lahiji, A. A. ibn A. (2012). Al-Kalimah al-tayyibah [The good word] (H. Atai Nazari, Ed.). Tehran: Institute for Research on Wisdom and Philosophy.
Majlisi, M. B. ibn M. T. (1983). Bihar al-anwar [Seas of lights]. Beirut: Muassasat al-Wafa.
Marifat, M. H. (2006). Al-Tawil fi mukhtalaf al-madhahib wa al-ara [Interpretation in various schools and opinions]. Tehran: The World Assembly for Approximation among Islamic Schools of Thought.
Muqatil ibn Sulayman. (2002). Tafsir Muqatil ibn Sulayman [The exegesis of Muqatil ibn Sulayman]. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Mustafawi, H. (1989). Al-Tahqiq fi kalimat al-Quran al-karim [Verification of the words of the Noble Quran]. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance.
Nahhas, A. ibn M. (2000). Irab al-Quran [The grammatical analysis of the Quran]. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Nasafi, U. ibn M. (2018). Al-Taysir fi al-tafsir [Facilitation in exegesis]. Istanbul: Dar al-Lubab lil Dirasat wa Tahqiq al-Turath.
Nahavandi, M. (2007). Nafahat al-Rahman fi tafsir al-Quran [Breaths of the Merciful in the exegesis of the Quran]. Qom: Bunyadi Bithat, Markazi Chap va Nashr.
Nuri Mazandarani, A. ibn J. (2006). Exegesis of Surat al-Ikhlas. Afaqi Nur, 2(4), 21–43.
Quran. (n.d.). Al-Quran al-Karim [The Noble Quran].
Qurashi Banabi, A. A. (1991). Qamus al-Quran [Dictionary of the Quran]. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Qummi, A. ibn I. (1983). Tafsir al-Qummi [The exegesis of al-Qummi]. Qom: Dar al-Kitab.
Rashid Riḍa, M. R. ibn A. (1990). Tafsir al-Quran al-Hakim (Tafsir al-Manar) [The exegesis of the Wise Quran (al-Manar Exegesis)]. Cairo: Al-Hayah al-Misriyyah al-Ammah lilKitab.
Reżai, P. (2021). Kashf al-haqaiq by Aziz al-Din Nasafi: The role of parable, simile, and allegorical similes. Pajuhishhayi Adabi Irfani, 15(1), 1–18. https://doi.org/10.22108/jpll.2021.129982.1635
Sadr al-Din Shirazi, M. ibn I. (1984). Mafatih al-ghayb [Keys to the unseen]. Tehran: Institute for Cultural Studies and Research.
Sadr al-Din Shirazi, M. ibn I. (2007). Sharh Risalat al-mashair [Commentary on the Treatise on Feelings]. Qom: Bustani Kitab.
Sadr al-Din Shirazi, M. ibn I. (2008). Se rasalahyi falsafi [Three philosophical treatises]. Qom: Daftari Tablighat-i Islami, Hawzahyi Ilmiyyahyi Qom.
Saffar, M. ibn H. (1983). Basair al-darajat fi faḍail Al Muhammad (s) [Insights into the degrees regarding the virtues of the Family of Muhammad]. Qom: Maktabat Ayat Allah al-Uzma al-Marashi al-Najafi.
Sanani, A. A. ibn H. (1990). Tafsir Abd al-Razzaq al-Sanani [The exegesis of Abd al-Razzaq al-Sanani]. Beirut: Dar al-Marifah.
Shams, M. A. (2005). Ba Allamah dar al-Mizan [With the Allamah in al-Mizan]. Qom: Uswah.
Shaykh, A. A. (1999). Abd Allah ibn Masud [Abd Allah ibn Masud]. Damascus: Dar al-Qalam.
Subhani Tabrizi, J. (2006). Buhuth fi al-milal wa al-nihal [Studies on religions and sects]. Qom, Iran: Muassasat al-Imam al-Sadiq alayhi al-salam.
Suddi, I. ibn A. A. (1993). Tafsir al-Suddi al-kabir [The major exegesis of al-Suddi]. Al-Mansurah: Dar al-Wafa.
Sulami, M. ibn H. (2000). Haqaiq al-tafsir: Tafsir al-Quran al-aziz [Realities of exegesis: Exegesis of the Mighty Quran]. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Samarqandi, N. ibn M. (1995). Tafsir al-Samarqandi: Bahr al-ulum [The exegesis of al-Samarqandi: The sea of sciences]. Beirut: Dar al-Fikr.
Suhrawardi, Sh. A. D. Y. (1996). Rasaili Shaykhi Ishraq [Epistles of the Shaykh of Illumination]. Tehran: Institute for Cultural Studies and Research.
Suhrawardi, Sh. A. D. Y. (2009). Majmuahyi musannafati Shaykhi Ishraq [Collected works of the Shaykh of Illumination]. Tehran: Research Institute for Humanities and Cultural Studies.
Suyuti, A. A. ibn A. B. (1983). Al-Durr al-manthur fi al-tafsir bil-mathur [The scattered pearl in transmitted exegesis]. Qom: Maktabat Ayat Allah al-Uzma al-Marashi al-Najafi.
Tamir, A. (n.d.). Jamiat al-jamiah [The university of the university]. Beirut: Dar Maktabat al-Hayah.
Thalabi, A. ibn M. (2001). Al-Kashf wa al-bayan al-maruf bi-tafsir al-Thalabi [Unveiling and clarification, known as the exegesis of al-Thalabi]. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Tirmidhi, M. ibn I. (1975). Sunan al-Tirmidhi [The Sunan of al-Tirmidhi]. Egypt: Sharikat Maktabah wa Matbaat Mustafa al-Babi al-Halabi.
Tabarani, S. ibn A. (2008). Al-Tafsir al-kabir: Tafsir al-Quran al-azim [The great exegesis: Exegesis of the Mighty Quran]. Irbid: Dar al-Kitab al-Thaqafi.
Tabarsi, F. ibn H. (1988). Majma al-bayan [The gathering of exposition]. Beirut: Dar al-Marifah.
Tabari, M. ibn J. (1991). Jami al-bayan fi tafsir al-Quran [The comprehensive exposition on the exegesis of the Quran]. Beirut: Dar al-Marifah.
Tabatabai, M. H. (1973). Al-Mizan fi tafsir al-Quran [The balance in the exegesis of the Quran] (Vol. 3). Beirut: Muassasat al-Alami lilMatbuat.
Tarihi, F. A. D. ibn M. (1985). Majma al-bahrayn [The confluence of the two seas]. Beirut: Dar wa Maktabat al-Hilal.
Tusi, M. ibn H. (n.d.). Al-Tibyan fi tafsir al-Quran [The clarification in the exegesis of the Quran]. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Wahidi, A. ibn A. (2009). Al-Tafsir al-basit [The simple exegesis]. Riyadh: Ministry of Higher Education.
Yusufi, M. R., & Haydari, E. (2012). Nasafi’s innovations in the tawil of the Light Verse. Matnshinasiyi Adabi Farsi, 4(2), 125–140. https://rpll.ui.ac.ir/article_19330.html
Zabidi, M. (n.d.). Taj al-arus min jawahir al-qamus [The bride’s crown from the jewels of the dictionary]. Beirut: Dar al-Hidayah.
Zajjaj, I. ibn S. (2006). Tahdhib maani al-Quran wa irabihi [Refinement of the meanings of the Quran and its grammatical analysis]. Beirut: Al-Maktabah al-Asriyyah.
Zanuzi, A. A. ibn B. Q. B. (2002). Lamaati ilahiyyah [Divine glimmers]. Tehran: Institute for Research on Wisdom and Philosophy in Iran.
Zarnushah Farahani, H. (2020). Different theological approaches to the issue of tawil. Pajuhishnamahyi Tawilati Qurani, 3(5), 78–98.
پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 04 مهر 1405