پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

تحلیل تربیتی شخصیت‌پردازی قرآن از ابراهیم (ع) بر اساس ترتیب نزول

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد مهدوی 1
پریسا جوادی 2
سیدحسین علیانسب 1
1 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
2 کارشناسی ارشد دانشکده الهیات دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
10.22034/api.2026.2090840.1787
چکیده
هدف: قرآن کریم در سیر نزول تدریجی خود، شخصیت حضرت ابراهیم (ع) را نه به‌صورت دفعی و یکباره، بلکه در قالب مراحل تربیتی و تکاملی به تصویر کشیده است. این تصویرگری بازتاب یک طراحی تربیتیِ هدفمند است که هماهنگ با توالی زمانیِ نزول وحی گشوده می‌شود.
روش پژوهش: این مقاله با رویکرد «تفسیر تنزیلی» و روش «تحلیل کیفی ـ تربیتی» و با بهره‌گیری از ترتیب نزول آیات، فرآیند شخصیت‌پردازی قرآن از حضرت ابراهیم را از آغاز دعوت تا مقام امامت امت بررسی می‌کند. این چارچوب روش‌شناختی امکان خوانشی همزمان‌نگر از روایت ابراهیمی فراهم می‌آورد که سیر تربیتی نهفته در توالی وحی را لحاظ می‌کند.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که الگوی قرآنی در سوره‌های مکی نخستین، ابراهیم (ع) را در نقش «جستجوگر حقیقت» معرفی می‌کند؛ انسانی که با تفکر در آفاق و انفس از شرک به توحید می‌رسد. در مراحل میانی نزول، مؤلفه‌هایی چون «آزمون‌های سخت» و «هجرت» برجسته می‌شوند و ابراهیم (ع) به‌عنوان الگوی تسلیم و صبر معرفی می‌گردد. در آیات مدنی و متأخر مکی، شخصیت وی به «امامت امت» و «اسوه امت اسلامی» تکامل می‌یابد. این سیر نزولی نشان می‌دهد که قرآن، تربیت دینی را از مرحله پرسشگری و جستجوی درونی آغاز، سپس با آزمایش و هجرت تثبیت و نهایتاً به جایگاه اجتماعی رهبری امامت ختم می‌کند. این مسیر بر رویکرد تدریجی و مرحله‌محور قرآن در شکل‌گیری اخلاقی و معنوی تأکید می‌ورزد.
نتیجه‌گیری: نتایج تحقیق نشان می‌دهد که الگوی ابراهیمی در قرآن، یک الگوی جامع تربیتی است که برای هر سالک الی الله از «شک» سازنده تا «یقین» امامت‌بخش، قابل تطبیق می‌باشد. این الگو چارچوبی انعطاف‌پذیر ارائه می‌دهد که قابلیت انطباق با بافت‌های تربیتی و گروه‌های سنی گوناگون را داراست و از این‌رو، جهان‌شمولی سفر تکاملی ابراهیم را تأیید می‌کند.
کلیدواژه‌ها
شخصیت‌پردازی قرآنی
تربیت توحیدی
سیر نزول
حضرت ابراهیم
موضوعات

عنوان مقاله English

A Pedagogical Analysis of the Qur'anic Portrayal of Abraham (AS) According to the Chronological Order of Revelation

نویسندگان English

mohammad mahdavi 1
parisa javadi 2
Seyyed Hosein Olyanasab 1
1 Associate Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran
2 Master's Degree, Faculty of Theology, University of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده English

Objective: The Holy Qur'an, in its gradual process of revelation, has portrayed the personality of Prophet Abrahim (peace be upon him) not instantaneously and all at once, but in the form of developmental and educational stages. This portrayal reflects a deliberate pedagogical design that unfolds in harmony with the temporal sequence of divine revelation.
Method: This article employs the approach of "chronological exegesis" (tafsir tanzili) and the method of "qualitative-educational analysis," drawing upon the order of revelation of the verses, to examine the Qur'anic process of character formation of Prophet Abrahim from the beginning of his call to the station of the Imamate of the community. This methodological framework enables a diachronic reading of the Abrahimic narrative that accounts for the pedagogical progression embedded within the revelatory sequence.
Results: The findings indicate that the Qur'anic paradigm in the earliest Meccan surahs introduces Abrahim as a "seeker of truth"-a human being who, through contemplation of the horizons and the self, transitions from polytheism to monotheism. In the intermediate stages of revelation, components such as "severe trials" and "migration" come to the fore, and Abrahim is presented as a paradigm of submission and patience. In the Medinan and later Meccan verses, his personality evolves toward "Imamate of the community" and "exemplar of the Islamic community." This chronological sequence demonstrates that the Qur'an initiates religious education from the stage of questioning and inner seeking, then consolidates it through trial and migration, and ultimately culminates in the social station of Imamate leadership. This trajectory underscores the Qur'an's gradual and stage-based approach to moral and spiritual formation.
Conclusions: The results of the research indicate that the Abrahimic paradigm in the Qur'an is a comprehensive educational model that is applicable to every seeker on the path to God from constructive "doubt" to Imamate-bestowing "certainty." This model offers a flexible framework capable of adaptation to diverse educational contexts and age groups, thereby affirming the universal relevance of Abrahim's developmental journey.

کلیدواژه‌ها English

Quranic characterization
monotheistic education
order of revelation
Prophet Abraham
قرآن کریم، ترجمه فولادوند
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، (1419ق). البدایة و النهایة. (ج 3) . بیروت: دار الفکر.
 اشرفی، بتول و تاکی، گیتی، (1397). الگوی شخصیت‌پردازی داستان‌های پیامبران الهی در قرآن کریم، پژوهشهای ادبی قرآنی،  دوره 6 ، ش 3، 1-28. DOR: 20.1001.1.23452234.1397.6.3.1.6
بحرانی، سید هاشم، (۱۳۷۳). البرهان فی تفسیر القرآن. تهران: بنیاد بعثت.
بهجت پور، عبدالکریم، ( 1403) . ماهیت و قواعد تفسیر تنزیلی موضوعی. چاپ اول، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
بهجت پور، عبدالکریم، (۱۳99). تفسیر تنزیلی( به ترتیب نزول) مبانی، اصول، قواعد و فواید. چاپ چهارم، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
بهجت پور، عبدالکریم، (1390) . همگام با وحی: تمهید. چاپ اول، قم: بوستان کتاب.
دروزه، محمد عزه، (1383). التفسیر الحدیث.. تهران: دار إحیاء الکتب العربیة - القاهرة.
رشید رضا، محمد، (۱۴۱۴ق). تفسیر المنار. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
رضایی اصفهانی، محمدعلی، (1387). تفسیر قرآن مهر. قم: پژوهش های تفسیر و علوم قرآن.
زرکشی، محمد بن بهادر، (۱۴۱۰ق). البرهان فی علوم القرآن. دار المعرفة - بیروت - لبنان.
زمخشری، محمود بن عمر، (1407ق). الکشاف. بیروت: دارالکتاب العربی.
 سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، (1404ق). الدر المنثور. قم: کتابخانه مرعشی نجفی.
شاه‌عبدالعظیمی، حسین، (۱۳۳۴). تفسیر اثنی‌عشری. تهران: انتشارات میقات.
صادقی تهرانی، محمد، (1406ق). تفسیرالفرقان. قم: فرهنگ اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین، (1374) . ترجمه المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین، (1417ق) . المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
 طبرسی، فضل بن حسن، (1372) . مجمع البیان. تهران: ناصر خسرو.
 طبری، محمد بن جریر، (۱۹۶۷). تاریخ الرسل و الملوک (تاریخ الطبری). تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. قاهره: دارالمعارف.
طنطاوی، محمد. (1997) . التفسیر الوسیط. قاهره: نهضة مصر.
طوسی، محمد بن حسن، (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی - بیروت – لبنان.
فخررازی، محمد بن عمر، (1420ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
قرائتی، محسن، (۱۳۸۸). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن.
قرشی، سید علی‌اکبر، (۱۳۷۷). قاموس قرآن. (چاپ یازدهم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
قرطبی، محمد بن احمد، (1364) . الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
قطب، سید، (142۵ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق.
معرفت، محمدهادی، (۱۳۸۰). التمهید فی علوم القرآن. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
مغنیه، محمدجواد، (۱۴۲۴ق). التفسیر الکاشف، ج ۷. قم: دار الکتاب الاسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر، (1371) . تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسالمیة.
 میرصادقی، جمال. (۱۳۶۷). عناصر داستان. چاپ سوم، تهران: انتشارات شفا.
هزارخوانی، مریم، اشرفی، عباس، (1403ش). گونه شناسی داستانک های تک آیه ای قرآن، فصلنامه پژوهش نامه معارف قرآنی،  دوره 15، ش  58. https://doi.org/10.22054/rjqk.2024.72966.2795
 
Ashrafi, B., & Taki, G. (2018). The Characterization Pattern of the Stories of Prophets in the Holy Qur' an Based on Rimmon-Kenan's Approach. Literary Quranic Researches, 6(3), 1-28.
     DOR: 20.1001.1.23452234.1397.6.3.1.6
Bahrani, S. H. (1373 SH). Al-Burhan fi tafsir al-Quran [Al-Burhan in the interpretation of the Quran]. Bunyad-e Besat.
Behjatpour, A. (1390 SH). In step with revelation: Introduction (1st ed.). Bustan-e Ketab.
Behjatpour, A. (1399 SH). Sequential (tanzili) interpretation (in the order of revelation): Foundations, principles, rules, and benefits (4th ed.). Research Institute for Islamic Culture and Thought Publications.
Behjatpour, A. (1403 SH). The nature and rules of thematic sequential (tanzili) interpretation (1st ed.). Research Institute for Islamic Culture and Thought Publications.
Darwaza, M. I. (1383 SH). Al-Tafsir al-hadith [The modern interpretation]. Dar Ihya al-Kutub al-Arabiyya.
Fakhr al-Razi, M. ibn U. (1420 AH). Al-Tafsir al-kabir [The great commentary]. Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Hezarkhani, M., & Ashrafi, A. (1403 SH). Typology of single-verse short stories in the Quran. Quarterly Journal of Quranic Knowledge Research, 15(58), 35–72.  https://doi.org/10.22054/rjqk.2024.72966.2795
Ibn Kathir, I. ibn U. (1419 AH). Al-Bidaya wa al-nihaya [The beginning and the end] (Vol. 3). Dar al-Fikr.
Makarem Shirazi, N. (1371 SH). Tafsir-e nemuneh [The exemplary commentary]. Dar al-Kutub al-Islamiyya.
Marefat, M. H. (1380 SH). Al-Tamhid fi ulum al-Quran [Introduction to the sciences of the Quran]. Islamic Publishing Institute.
Mirsadeghi, J. (1367 SH). Anasir-e dastan [Elements of the story] (3rd ed.). Shafa Publications.
Mughniya, M. J. (1424 AH). Al-Tafsir al-kashif [The revealing commentary] (Vol. 7). Dar al-Kitab al-Islami.
Qaraati, M. (1388 SH). Tafsir-e nur [The light commentary]. Cultural Center of Lessons from the Quran.
Qorashi, S. A. A. (1377 SH). Qamus-e Quran [Quranic dictionary] (11th ed.). Dar al-Kutub al-Islamiyya.
Qurtubi, M. ibn A. (1364 SH). Al-Jami li ahkam al-Quran [The comprehensive collection of the rulings of the Quran]. Naser Khosrow.
Qutb, S. (1425 AH). Fi zilal al-Quran [In the shade of the Quran]. Dar al-Shuruq.
Rashid Riza, M. (1414 AH). Tafsir al-Manar [The Manar commentary]. Al-Haya al-Misriyya al-Amma lil-Kitab.
Rezaei Isfahani, M. A. (1387 SH). Tafsir-e Quran-e Mehr [Mehr Quran commentary]. Quranic Interpretation and Sciences Research Center.
Sadeqi Tehrani, M. (1406 AH). Tafsir al-Furqan [The Furqan commentary]. Farhang-e Islami.
Shah Abdolazimi, H. (1334 SH). Tafsir-e ithna ashari [The Twelver commentary]. Miqat Publications.
Suyuti, A. ibn A. B. (1404 AH). Al-Durr al-manthur [The scattered pearls]. Marashi Najafi Library.
Tabari, M. ibn J. (1967). Tarikh al-rusul wa al-muluk (Tarikh al-Tabari) [History of the messengers and kings (The history of al-Tabari)] (M. A. Ibrahim, Ed.). Dar al-Maarif.
Tabarsi, F. ibn H. (1372 SH). Majma al-bayan [The collection of clarifications]. Naser Khosrow.
Tabatabai, M. H. (1374 SH). Translation of Al-Mizan. Islamic Publications Office.
Tabatabai, M. H. (1417 AH). Al-Mizan fi tafsir al-Quran [Al-Mizan in the interpretation of the Quran]. Society of Seminary Teachers of Qom.
Tantawi, M. (1997). Al-Tafsir al-wasit [The intermediate commentary]. Nahdat Misr.
The Holy Quran. (n.d.). (Fouladvand, Trans.).
Tusi, M. ibn H. (n.d.). Al-Tibyan fi tafsir al-Quran [Al-Tibyan in the interpretation of the Quran]. Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Zamakhshari, M. ibn U. (1407 AH). Al-Kashshaf [The revealer]. Dar al-Kitab al-Arabi.
Zarkashi, M. ibn B. (1410 AH). Al-Burhan fi ulum al-Quran [Al-Burhan in the sciences of the Quran]. Dar al-Marifa