پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

تأثیر بسترهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی منطقه دیلمان بر توفیق نهضت علویان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
زینب قدمی 1
علی بحرانی پور 2
1 دانشجوی دکتری گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
2 دانشیار گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
10.22034/api.2026.2051327.1147
چکیده
هدف: این پژوهش با هدف تبیین نقش اوضاع اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی منطقه دیلمان در شکل‌گیری و توفیق نهضت علویان انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که ویژگی‌های ساختاری جامعه دیلمان و شرایط حاکم بر آن در آستانه تأسیس حکومت علویان، چگونه زمینه‌های پذیرش و استقرار این حکومت را فراهم ساخته است. از این رو، پژوهش حاضر می‌کوشد با بررسی پیوند میان وضعیت معیشتی، روابط طبقاتی، بافت فرهنگی و نارضایتی‌های اجتماعی، علل موفقیت علویان در این منطقه را روشن سازد.
روش پژوهش: پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. در این راستا، داده‌های تاریخی مرتبط با اوضاع اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی دیلمان گردآوری و تحلیل شده تا نقش این عوامل در ظهور و استقرار حکومت علویان تبیین شود.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که منطقه دیلمان از نظر اقتصادی، به سبب شرایط اقلیمی مناسب، بارندگی فراوان و خاک حاصلخیز، از ظرفیت قابل توجهی در کشاورزی، آبادانی و گسترش سکونتگاه‌های روستایی برخوردار بوده است. از نظر اجتماعی، جامعه دیلمان دارای ساختاری طبقاتی شامل نجبا و اشراف، دهقانان و رعایا بود که در آن، طبقات ممتاز از امتیازات بیشتری برخوردار بودند. در کنار این وضعیت، تحمیل مالیات‌های سنگین بر کشاورزان و رعایا و بی‌توجهی به طبقات فرودست، موجب تعمیق شکاف‌های اجتماعی و افزایش نارضایتی عمومی شده بود.
نتیجه‌گیری: بر پایه یافته‌های پژوهش، می‌توان نتیجه گرفت که موفقیت نهضت علویان در دیلمان تنها محصول یک دعوت سیاسی یا مذهبی نبود، بلکه ریشه در بسترهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی این منطقه داشت. نابرابری‌های طبقاتی، فشارهای مالیاتی، محرومیت طبقات فرودست و ضعف مشروعیت حاکمان محلی، زمینه گسترش نارضایتی و آمادگی جامعه برای پذیرش یک نیروی سیاسی جدید را فراهم کرده بود. در چنین فضایی، علویان توانستند با بهره‌گیری از این نارضایتی‌ها و اتکا به ظرفیت‌های موجود در منطقه، حمایت بخشی از جامعه را به دست آورند و زمینه تأسیس حکومت علویان طبرستان را فراهم سازند.
کلیدواژه‌ها
علویان
اوضاع اجتماعی
اوضاع فرهنگی
اوضاع اقتصادی
منطقه دیلمان
موضوعات

عنوان مقاله English

The influence of the economic, social and cultural contexts of the Dillman region on the success of the Alevi movement

نویسندگان English

Zeinab ghadami 1
Ali bahranipour 2
1 Doctoral student of History Department, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
2 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
چکیده English

Objective: This study was conducted to elucidate the role of the social, cultural, and economic conditions of the Daylam region in the emergence and success of the Alavid movement. The principal question of the research is how the structural characteristics of Daylamite society and the conditions prevailing there on the eve of the establishment of Alavid rule created the necessary grounds for the acceptance and consolidation of this government. Accordingly, the present study seeks to clarify the causes of the Alavids’ success in this region by examining the relationship among livelihood conditions, class relations, the cultural context, and social discontent.
Method: The present research was carried out using a descriptive-analytical method and relying on library-based sources. In this regard, historical data related to the social, cultural, and economic conditions of Daylam were collected and analyzed in order to explain the role of these factors in the rise and establishment of Alavid rule.
Results: The findings of the study indicate that, economically, the Daylam region possessed considerable potential for agriculture, development, and the expansion of rural settlements due to its favorable climate, abundant rainfall, and fertile soil. Socially, Daylamite society had a stratified structure consisting of nobles and aristocrats, dehqans, and commoners, in which the privileged classes enjoyed greater advantages. Alongside this situation, the imposition of heavy taxes on peasants and commoners, together with the neglect of the lower strata, contributed to the deepening of social divisions and the growth of public dissatisfaction.
Conclusion: Based on the findings of the study, it may be concluded that the success of the Alavid movement in Daylam was not merely the result of a political or religious call; rather, it was rooted in the social, economic, and cultural context of the region. Class inequality, fiscal pressures, the deprivation of the lower strata, and the weak legitimacy of local rulers created conditions conducive to the spread of discontent and to society’s readiness to accept a new political force. In such a context, the Alavids were able to capitalize on these grievances and draw upon the existing capacities of the region to gain the support of part of the population and thereby pave the way for the establishment of the Alavid government in Tabaristan.

کلیدواژه‌ها English

Social
Cultural and Economic Conditions of Dilaman Region
آملی، اولیاءالله. (1348). تاریخ رویان (منوچهر ستوده، محقق). تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابن اثیر، عزالدین. (1371). تاریخ الکامل (ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، مترجمان، ج. 8). تهران: مؤسسه مطبوعاتی علمی.
ابن اسفندیار، بهاءالدین محمد بن حسن. (1389). تاریخ طبرستان (عباس اقبال آشتیانی، مصحح؛ محمدرضا رمضانی، به اهتمام؛ ج. 1). تهران: انتشارات اساطیر.
ابن حوقل، ابوالقاسم محمد بن حوقل. (1345). صوره الارض (جعفر شعار، مترجم). تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابن خرداذبه، ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله. (1889). المسالک و الممالک. لیدن: چاپ دخویه.
ابن رسته، احمد بن عمر. (1380). الاعلاق النفیسه (حسین قرچانلو، مترجم و شارح). تهران: انتشارات امیرکبیر.
ابن فقیه، ابوعبدالله احمد بن محمد بن اسحاق الهمدانی. (1416). البلدان (یوسف الهادی، محقق). بیروت: عالم الکتب.
اشپولر، برتولد. (1373). تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی (جواد فلاطوری، مترجم). تهران: مؤسسه علمی و فرهنگی.
اصطخری، ابواسحاق ابراهیم. (1368). المسالک و الممالک (ایرج افشار، به اهتمام). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
بخشی استاد، موسی‌الرضا. (1394). علویان طبرستان. رشد آموزش تاریخ، (۵۸).
بهنیافر، محمدحسین. (1389). نقش شرایط داخلی ایران در شکل‌گیری حکومت علویان طبرستان. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 7(۱۴).
پیرنیا، حسن و اقبال آشتیانی، عباس. (1380). تاریخ ایران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاریه. تهران: انتشارات خیام.
ترکمنی آذر، پروین و پرگاری، صالح. (1378). تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره صفاریان و علویان. تهران: انتشارات سمت.
جعفریان، رسول. (1375). از طلوع طاهریان تا غروب خوارزمشاهیان. تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
جیهانی، ابوالقاسم احمد بن. (1368). اشکال العالم (علی بن عبدالسلام، مترجم). مشهد: چاپ فیروز منصوری.
حکیمیان، ابوالفتح. (1368). علویان طبرستان. تهران: انتشارات الهام.
حمزه بن حسن اصفهانی. (1367). تاریخ پیامبران و شاهان (جعفر شعار، مترجم؛ چاپ دوم). تهران: امیرکبیر.
خضری، احمدرضا. (1383). تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه. تهران: سمت.
دمشقی، محمد بن ابی طالب. (1382). نخبه الدهر فی عجائب البر و البحر (سیدحمید طبیبیان، مترجم). تهران: انتشارات اساطیر.
رضوی، ابوالفضل و آذر، سعیده. (1395). عوامل اقتدار و مشروعیت حکومت علویان طبرستان. پژوهشنامه تاریخ اسلام، 6(۳۲).
DOR: https://dorl.net/dor/20.1001.1.22519726.1395.1.23.2.4
روحی پرکوهی، فاطمه، بهروزی، مهرناز و سپهری، محمد. (1401). تبیین جامعه‌شناختی دلایل پیوستن طبقات اجتماعی به جنبش علویان طبرستان با تأکید بر نظریه محرومیت نسبی رابرت گر. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(11)، 1294-1306.
DOI: https://doi.org/10.30510/psi.2022.320056.2813
زیدان، جرجی. (1372). تاریخ تمدن اسلام (علی جواهرکلام، مترجم). تهران: امیرکبیر.
سهراب. (بی‌تا). عجایب الاقالیم السبعه الی نهایه العماره. تهران: بی‌جا.
شورمیج، محمد. (1387). علل ورود علویان به طبرستان تا تشکیل دولت علوی. تاریخ در آیینه پژوهش، (۱۷).
طبری، محمد بن جریر. (1375). تاریخ طبری (ابوالقاسم پاینده، مترجم، ج. 2 و 14). تهران: اساطیر.
عقیلی، عبدالله. (1380). دارالضرب‌های گیلان. رشت: گیلان‌نامه.
قزوینی، زکریا محمد بن محمود. (1366). آثارالبلاد و اخبارالعباد (عبدالرحمن شرفکندی، مترجم). تهران: اندیشه جوان.
قمی، حسن بن محمد بن حسن. (1361). کتاب تاریخ قم (حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی، مترجم). تهران: چاپ سیدجلال‌الدین طهرانی.
کسروی، احمد. (1335). شهریاران گمنام. تهران: امیرکبیر.
گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود. (1363). زین الاخبار (ج. 1، عبدالحی حبیبی، محقق). تهران: [ناشر نامشخص].
مجد، مصطفی. (1386). ظهور و سقوط علویان طبرستان (تاریخ سیاسی-اجتماعی علویان طبرستان 250-316ق). تهران: رسانش.
مرعشی، ظهیرالدین بن سیدنصیرالدین. (1345). تاریخ طبرستان، رویان و مازندران. تهران: مؤسسه مطبوعاتی شرق.
مسعودی، ابوالحسن علی بن الحسین. (1374). مروج الذهب و معادن الجوهر (ج. 2، ابوالقاسم پاینده، مترجم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مقدسی، محمد بن احمد شمس‌الدین. (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم (ج. 2، علینقی منزوی، مترجم). تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
نامعلوم. (1340). حدود العالم من المشرق الی المغرب (منوچهر ستوده، به کوشش). تهران: دانشگاه تهران.
یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله. (1995). معجم البلدان (چاپ دوم). بیروت: دارصادر.
 
Amoli, O. (1969). Tarikh-e Ruyan [History of Ruyan] (M. Sotudeh, Ed.). Bonyad-e Farhang-e Iran.
Aqili, A. (2001). Dar al-Zarb-ha-ye Gilan [The Mints of Gilan]. Gilan-Nameh.
Bakhshi Ostad, M. (2015). Alavian-e Tabarestan [The Alavids of Tabaristan]. Roshd-e Amoozesh-e Tarikh, (58), 24–31.
Behniafar, M. H. (2010). Naqsh-e sharayet-e dakheli-ye Iran dar sheklgiri-ye hokumat-e Alavian-e Tabarestan [The role of Iran's domestic conditions in the formation of the Alavid state of Tabaristan]. Pajouheshnameh-ye Enqelab-e Eslami, 7(14), 75–98.
Damashqi, M. (2003). Nokhbat al-Dahr fi Aja'ib al-Barr wa al-Bahr [Selection of the Age on the Wonders of Land and Sea] (S. H. Tabibian, Trans.). Asatir.
Gardizi, A. (1984). Zayn al-Akhbar [Adornment of Chronicles] (Vol. 1, A. Habibi, Ed.). Donyay-e Ketab.
Hakimiyan, A. (1989). Alavian-e Tabarestan [The Alavids of Tabaristan]. Elham.
Hamza al-Isfahani. (1988). Tarikh-e Payambaran va Shahan [History of Prophets and Kings] (J. Shoar, Trans., 2nd ed.). Amir Kabir.
Ibn al-Athir, I. (1992). Tarikh-e al-Kamil [The Complete History] (A. Halat & A. Khalili, Trans., Vol. 8). Moasseseh-ye Matbooati-ye Elmi.
Ibn Esfandiyar, B. M. (2010). Tarikh-e Tabarestan [History of Tabaristan] (A. Eghbal Ashtiani, Ed., M. R. Ramezani, Prep., Vol. 1). Asatir.
Ibn Hawqal, A. (1966). Surat al-Ard [The Face of the Earth] (J. Shoar, Trans.). Bonyad-e Farhang-e Iran.
Ibn Khordadbeh, A. (1889). Al-Masalik wa al-Mamalik [The Book of Roads and Kingdoms]. Brill.
Ibn al-Faqih, A. (1996). Al-Buldan [The Book of Lands] (Y. Al-Hadi, Ed.). Alam al-Kutub.
Ibn Rusta, A. (2001). Al-A'laq al-Nafisa [The Precious Records] (H. Qarchanlu, Trans. & Notes). Amir Kabir.
Istakhri, A. I. (1989). Al-Masalik wa al-Mamalik [The Book of Roads and Kingdoms] (I. Afshar, Ed.). Elmi va Farhangi.
Ja'farian, R. (1996). Az Tolou-e Taherian ta Ghoroub-e Kharazmshahian [From the Rise of the Tahirids to the Fall of the Khwarazmshahis]. Moasseseh-ye Farhangi-ye Danesh va Andisheh-ye Moaser.
Jihani, A. (1989). Ashkal al-Alam [Shapes of the World] (A. Abd al-Salam, Trans., F. Mansouri, Ed.). Astan-e Qods-e Razavi.
Kasravi, A. (1956). Shahriyaran-e Gomnam [The Forgotten Rulers]. Amir Kabir.
Khazri, A. (2004). Tarikh-e Khilafat-e Abbasi az Aghaz ta Payan-e Al-e Bouyeh [History of the Abbasid Caliphate from the Beginning to the End of the Buyids]. Samt.
Mar'ashi, Z. (1966). Tarikh-e Tabarestan va Ruyan va Mazandaran [History of Tabaristan, Ruyan, and Mazandaran]. Sharq.
Mas'udi, A. (1995). Muruj al-Dhahab wa Ma'adin al-Jawhar [The Meadows of Gold and Mines of Gems] (Vol. 2, A. Payandeh, Trans.). Elmi va Farhangi.
Moqaddasi, M. (1982). Ahsan al-Taqasim fi Ma'rifat al-Aqalim [The Best Divisions for the Knowledge of the Regions] (Vol. 2, A. Monzavi, Trans.). Sherkat-e Moallefan va Motarjemani-ye Iran.
Pirnia, H., & Eghbal Ashtiani, A. (2001). Tarikh-e Iran az Aghaz ta Enqeraz-e Selseleh-ye Qajar [History of Iran from the Beginning to the Extinction of the Qajar Dynasty]. Khayyam.
Qazvini, Z. M. (1987). Athar al-Bilad wa Akhbar al-Ibad [Monuments of the Lands and Historical Memorials of Mankind] (A. Sharafkandi, Trans.). Andisheh-ye Javan.
Qumi, H. M. (1982). Tarikh-e Qom [History of Qom] (H. A. Qumi, Trans., S. J. Tehrani, Ed.). Toos.
Razavi, A., & Azar, S. (2016). Avamel-e eqtedar va mashrouiyyat-e hokumat-e Alavian-e Tabarestan [Factors of power and legitimacy in the Alavid government of Tabaristan]. Pajouheshnameh-ye Tarikh-e Eslam, 6(23), 27–47. DOR: https://dorl.net/dor/20.1001.1.22519726.1395.1.23.2.4
Ruhi Parkouhi, F., Behroozi, M., & Sepehri, M. (2023). Sociological explanation of the reasons for joining the Alawite movement of Tabarestan emphasizing Robert Gurr's theory of relative deprivation. Journal of Iranian Political Sociology, 5(11), 1294–1306.
      DOI: https://doi.org/10.30510/psi.2022.320056.2813
Shurmij, M. (2008). Elal-e voroud-e Alavian be Tabarestan ta tashkil-e dowlat-e Alavi [Reasons for the entry of Alavids into Tabaristan until the formation of the Alavid state]. Tarikh dar Ayeneh-ye Pajouhesh, (17), 135–158.
Sohrab. (n.d.). Aja'ib al-Aqalim al-Sab'ah ila Nihayat al-Imarah [Wonders of the Seven Climates to the Limit of Habitation]. n.p.
Spuler, B. (1994). Tarikh-e Iran dar Qoroun-e Nokhostin-e Eslami [History of Iran in the Early Islamic Centuries] (J. Falaturi, Trans.). Elmi va Farhangi.
Tabari, M. J. (1996). Tarikh-e Tabari [History of the Prophets and Kings] (A. Payandeh, Trans., Vols. 2 & 14). Asatir.
Torkamany Azar, P., & Pargari, S. (1999). Tarikh-e Tahavvolat-e Siyasi, Etemai, Eqtesadi va Farhangi-ye Iran dar Dowreh-ye Saffarian va Alavian [History of Political, Social, Economic, and Cultural Developments of Iran in the Saffarid and Alavid Periods]. Samt.
Unknown. (1961). Hudud al-Alam min al-Mashriq ila al-Maghrib [The Regions of the World from East to West] (M. Sotudeh, Ed.). University of Tehran.
Yaqut al-Hamawi. (1995). Mu'jam al-Buldan [Dictionary of Countries] (2nd ed.). Dar Sader.
Zaydan, J. (1993). Tarikh-e Tamaddon-e Eslam [History of Islamic Civilization] (A. Javaher Kalam, Trans.). Amir Kabir.
پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی
دوره 5، شماره 10
تابستان 1405
صفحه 1-25