پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

نقش مفهوم «خود» در تربیت دینی و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی در میان جوانان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
2 استادیار .گروه زبان و ادبیات عرب واحد ایرانشهر. دانشگاه آزاداسلامی . ایرانشهر.ایران
3 کارشناسی ارشد، واحد گرمسار، دانشگاه آزاد اسلامی، گرمسار، ایران
10.22034/api.2026.2092889.1838
چکیده
هدف: فرایند تربیت دینی بر چهار رکن مربی، متربی، محتوای تربیتی و زمینه استوار است که بسته به میزان تأکید بر هر یک، رویکرد تربیتی به دو صورت «مربی‌محور» یا «متربی‌محور» شکل می‌گیرد. هدف اصلی این پژوهش، تبیین جایگاه و نقش متربی (خود) در فرایند تربیت دینی و بررسی چگونگی تأثیرگذاری این نقش بر پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی در میان جوانان است.
روش پژوهش: این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، تلاش می‌کند تا به این پرسش بنیادین پاسخ دهد که نقش «خودِ متربی» (جوان) در سازوکار تربیت دینی چگونه تبیین شده و این نقش در مواجهه با آسیب‌های اجتماعی چه کارکردی دارد.
یافته‌ها: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در الگوی تربیت دینی، مؤثرترین نقش بر عهده خودِ متربی است که با بهره‌گیری از خودکنترلی و تقویت تقوا، در برابر آسیب‌های اجتماعی مصونیت می‌یابد. همچنین مهم‌ترین شاخص‌های تربیت متربی‌محور شامل تأکید بر آزادی و اختیار متربی، تکیه بر مسئولیت و تکلیف‌مداری، پرورش تفکر و تدبّر و بهره‌گیری از پند و تشویق شناسایی شدند.
نتیجه‌گیری: ارتقای خودکنترلی جهت پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی جوانان، مستلزم تقویت جامعه‌پذیری، توسعه فرهنگ دینی «صله‌رحم» و تقویت مهار درونی قوای شهوت و غضب است. با پیاده‌سازی این راهکارها، جوانان قادر خواهند بود آموزه‌های دینی را از سطح مفاهیم ذهنی به مرحله عمل درآورده و با اتکا به خویشتن‌داری، در برابر چالش‌های اخلاقی و اجتماعی مقاوم‌تر شوند. در واقع، این رویکرد با تغییر کانون تمرکز از فشارهای بیرونی به توانمندسازیِ درونیِ متربی، بستری را فراهم می‌کند که در آن فرد نه تنها از آسیب‌ها فاصله می‌گیرد، بلکه به عاملی فعال در حفظ سلامت روانی و اخلاقی جامعه تبدیل می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of the Concept of the “Self” in Religious Education and the Prevention of Social Harms among Youth

نویسندگان English

Zahra Saeidi 1
Seyedeh Roghayeh Mehrinejad 2
Leyla Saeidi 3
1 Department of Arabic Language and Literature, Farhangian University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Iranshahr Branch, Islamic Azad University, Iranshahr, Iran
3 Master’s Degree, Islamic Azad University, Garmsar Branch, Garmsar, Iran
چکیده English

Objective: The process of religious education is based on four pillars: the educator, the learner (educatee), educational content, and context. Depending on the emphasis placed on either the educator or the learner, the pedagogical approach is categorized as either "educator-centered" or "learner-centered." This study aims to delineate the position and role of the learner (the "self") within the process of religious education and to examine how this role influences the prevention of social harms among youth.
Method: Employing a descriptive-analytical research method, this study seeks to address the fundamental question of how the role of the "learner’s self" (the youth) is conceptualized within the framework of religious education, and what function this role serves in addressing social harms.
Results: The findings indicate that within the model of religious education, the most pivotal role is held by the learner themselves, who achieves immunity against social harms through self-control and the strengthening of taqwa (piety). Furthermore, the key indicators of a learner-centered approach were identified as: an emphasis on the learner’s freedom and agency, a focus on responsibility and duty-orientation, the cultivation of critical thinking and contemplation, and the strategic use of admonition and encouragement.
Conclusion: Enhancing self-control for the prevention of social harms among youth requires strengthening socialization, promoting the religious culture of silat al-rahm (maintaining kinship ties), and reinforcing the internal regulation of the faculties of lust and anger. By implementing these strategies, youth can translate religious teachings from abstract concepts into practical actions, thereby becoming more resilient against moral and social challenges through self-restraint. Ultimately, by shifting the focus from external pressures to the internal empowerment of the learner, this approach creates a framework in which the individual not only distances themselves from social harms but also becomes an active agent in preserving the psychological and moral health of society.

کلیدواژه‌ها English

Self-Control
Religious Education
Social Harms
Youth
1.    ابن بابویه، محمد بن على، شیخ صدوق، الخصال، مترجم،یعقوب جعفری، قم، نسیم کوثر،1382.
2.    ابن­عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، مؤسسة التاریخ العربی - بیروت لبنان، 1421.
3.    آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم ، مصحح رجایی، سید مهدی، دار الکتاب الإسلامی، قم ، 1410 ق یا 1990م،
4.    تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم - ایران ؛ قم، چاپ: اول، 1366ش.
5.    خالقیان، آرزو؛ سجادیان، ایلناز؛ فاتحیزاده، مریم؛ منشئی، غلامرضا، 1398 ش، بررسی نقش میانجی نگرش به هرزه­نگاری و خودکنترلی در رابطه بین پایبندی،  فصلنامۀ پژوهش­های روانشناسی اجتماعی ،1398، ش 36، ص 55  
6.    دفتر همکارى حوزه و دانشگاه.، فلسفه تعلیم و تربیت، .۱۳۸۴
7.   دهخدا ، علی اکبر، ، لغت نامه، تهران، چاپ دانشگاه تهران، ،1373.
8.    راغب اصفهانى، حسین بن محمد، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، مرتضوی - تهران، چاپ: دوم، 1374.
9.    ژان ژاک؛ امیل، ترجمه: غلامحسین زیرک زاده، تهران، انتشارات ناهید، 1380ش.
10. سبزواری، هادی، شرح منظومة، به کوشش حسن زاده آملی، تهران، نشر ناب، ۱۴۱۷ ق.
11. سهراب زاده، مهران، فرهنگنامه آسیب های اجتماعی، تهران: جامعه شناسان،. 1389.
12. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح) - قم، چاپ: اول، 1414 ق.
13. صدرالدین شیرازی، محمّد بن ابراهیم، المبدأ و المعاد، تصحیح سید جلالالدین آشتیانی، تهران، انجمن حکمت و فلسفة ایران، 1354 ش.
14. طباطبایی، سید محمد حسین؛ المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1417ق.
15. طباطبایی، سیدمحمدحسین، ش، نهایه الحکمه، تحقیق: مسلم قلیپور، قم، مرکز مدیریت حوزه­های علمیه،1392.
16. طریحی، فخر الدین؛ مجمع البحرین، تهران، کتاب فروشی مرتضوی، 1375ش.
17. عبد الباقی؛ محمد فؤاد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، دار الکتب المصریة القسم، 2016م،
18. عبداللّه جوادی آملی، تسنیم (تفسیر قرآن کریم)، تنظیم و ویرایش: علی اسلامی، قم، مرکز نشر اسراء، 1378،
19. علیوردی­نیا، اکبر؛ معمار، رحمتالله؛ نصرتزهی، سیمین،  بررسی تجربی رابطۀ دینداری، خودکنترلی و رفتار انحرافی، فصلنامۀ راهبرد اجتماعی فرهنگی، 1394.
20. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، انتشارات هجرت، چاپ دوم، ۱۴۱۰ ق.
21. فیروزآبادی، محمدبن یعقوب، القاموس المحیط، چاپ اول، بیروت، دارالکتب العلمیه،1415 ق.
22. فیض کاشانی، ملامحسن، المحجّه البیضا فی تهذیب الاحیاء، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1383.
23. قوسیان مقدم، محمد حسن و مرادی، محمد ، تأثیر مصرف مشروبات الکلی بر سالمت انسان از دیدگاه قرآن کریم و طب نوین، قرآن و طب1390.؛( 3).53-61:1 شناسه ثابت مقاله.8162:quranmed1
24. کلینى، محمد بن یعقوب، کافی ، (ط - دار الحدیث) - قم، چاپ: اول، ق‏1429.
25. کوی، لوتان؛ آموزش وپرورش: فرهنگ‌ها و جوامع، ترجمه: دکتر محمد یمنی دوزی سخابی، تهران، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1378.
26. لیثى واسطى، على بن محمد، عیون الحکم و المواعظ (للیثی) - قم، چاپ: اول، 1376 .
27. مارش ، یان، والکینگتن، زئو،  نظریه­های جرم، مترجم: حمیدرضا ملک­محمدی، تهران، میزان،1389.
28. مایر، فردریک؛ تاریخ اندیشه‌های تربیتی، ترجمه: علی اصغر فیاض، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1374.
29. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الانوار، دار إحیاء التراث العربی - بیروت لبنان، 8136،
30. مرعشی، سیدعلی، رابطه مصرف غذای غیرحلال با خودکنترلی، جایگاه مهار درونی، هوش اخلاقی و وجدانی بودن، در کارکنان ادارات اهواز، فصلنامه علمی تربیت اسلامی، دوره 15، شماره 33، مهر 1399، صفحه 57-77
31. مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360.
32. مصطفی، ابراهیم، نجار، محمد علی، المعجم الوسیط،زیات، احمد حسن، عبدالقادر، حامد، دار الدعوة، 1989م.
33. مطهرى، مرتضی، مجموعه آثار (حکمتها و اندرزها(1 و 2)، 1389.
34. مطهرى، مرتضی،. مجموعه آثار (تقوا(ده گفتار)، 1389، 
35. مطهرى، مرتضی،. مجموعه آثار (سیرى در نهج البلاغه)، 1389،
36. مطهری، مرتضى ، تعلیم و تربیت در اسلام، .۱۳۸۲
37. مطهری، مرتضی. یادداشتهای استاد مطهری. ۱۷ ج. تهران  ایران: صدرا. ۱۳۷۸. 
38. معین، محمد، فرهگ فارسی(متوسط)، چاپ هفتم، تهران: چاپخانه سپهر، 1364. 
39. مگوایر، مایک، مورگان، راد، رینر، رابرت، دانشنامۀ جرم­شناسی آکسفورد، مترجم: حمیدرضا ملک­محمدی، تهران، میزان،1393.
40. ملک، فاطمه، اخوان مقدم، زهره، قطبی، ثریا، مؤلفه های شناختی خودکنترلی در روایات امام رضا(ع) با روش تحلیل محتوا، فرهنگ رضوی، سال هشتم، زمستان 1399، شماره 32 صص ۱۷۵ ۲۰۸
41. موحدی ‌لنکرانی، محمد فاضل، کریمی، حسین، آئین کشورداری امام علی(ع) ، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی،1393.
42. موسوی خمینی، سیدروح­الله، چهل حدیث، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388 : 134 135
43. نراقی، ملااحمد، معراج السعاده، قم، نشر جمال، 1388.
44. ویلیامز، فرانک، مکشین، ماریلیندی ، نظریه­های جرمشناسی، مترجم: حمیدرضا ملک محمدی، تهران، میزان، 1383.