پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

رهیافت جدید در تحلیل ماده ۱۲۱۶ قانون مدنی با نگاهی به فقه شیعه و حقوق انگلیس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
اصغر دوستی
داریوش بابایی
محمد باقر عامری نیا
گروه حقوق خصوصی، دانشکده علوم انسانی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران
10.22034/api.2026.2088928.1746
چکیده
هدف: هدف از این پژوهش، واکاوی چالش‌های فقهی، حقوقی و عملی ماده ۱۲۱۶ قانون مدنی ایران در خصوص مسئولیت مدنی محجورین است. این مطالعه در پی آن است تا با بررسی ابهاماتی نظیر مفهوم ضامن بودن، چگونگی جبران خسارت در صورت عدم تمکن مالی و نقش ولی قهری، راهکارهای بهبود اجرای این ماده را شناسایی کند.
روش پژوهش: این تحقیق با رویکردی تحلیلی - تطبیقی انجام شده است. پژوهش حاضر ضمن بررسی عمیق مبانی فقهی و حقوقی ماده ۱۲۱۶ در نظام حقوقی ایران، به مطالعه تطبیقی موضوع در نظام حقوقی انگلیس پرداخته است تا از طریق مقایسه مبانی مسئولیت (تقصیر در برابر خطر)، نقاط قوت و ضعف هر دو سیستم را استخراج نماید.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که در حقوق ایران، مسئولیت عمدتاً بر عهده ولی قهری بوده و بر قواعد ضمان قهری و نظریه خطر استوار است، اما محدودیت‌های قانونی و اجرایی، کارآمدی آن را کاهش داده است. در مقابل، نظام حقوقی انگلیس بر مبنای تقصیر و معیارهای نوعی (رفتار معقول) عمل کرده و حتی محجورین را در صورت انحراف از این معیارها مسئول می‌شناسد. همچنین مشخص شد که نظام انگلیس با بهره‌گیری از معیارهای تعدیل‌شده و سازوکارهای بیمه‌ای، در جبران خسارت موفق‌تر عمل می‌کند.
نتیجه‌گیری: نتیجه‌گیری پژوهش نشان می‌دهد که برای کارآمدسازی ماده ۱۲۱۶ قانون مدنی، ضرورت دارد تفسیر این ماده با تلفیق نظریه خطر و معیارهای نوعی متناسب با شرایط محجورین بازنگری شود. همچنین پیشنهاد می‌گردد از الگوهای موفق نظام‌های دیگر، مانند توسعه سازوکارهای بیمه‌ای، برای تضمین جبران خسارت زیان‌دیدگان استفاده شود.

چکیده تصویری

رهیافت جدید در تحلیل ماده ۱۲۱۶ قانون مدنی با نگاهی به فقه شیعه و حقوق انگلیس
کلیدواژه‌ها
مسئولیت مدنی
محجورین
حقوق تطبیقی
ضمان قهری
حقوق انگلیس
موضوعات

عنوان مقاله English

A"A New Approach to the Analysis of Article 1216 of the Civil Code: A Comparative Study of Shia Jurisprudence and English Law"

نویسندگان English

Asghar Doosti
Dariush Babaei
Mohmmadbagher amerinia,,
Department of Law, Yasuj Branch, Islamic Azad University, Yasuj, Iran
چکیده English

Objective: The objective of this research is to critically analyze the jurisprudential, legal, and practical challenges surrounding Article 1216 of the Iranian Civil Code regarding the civil liability of incompetent persons. This study seeks to identify pathways for enhancing the implementation of this article by examining key ambiguities, such as the concept of the guarantor, the modalities of compensation in cases of insolvency, and the role of the natural guardian.
Method: This research adopts an analytical comparative approach. By conducting an in depth examination of the jurisprudential and legal foundations of Article 1216 within the Iranian legal system, the study undertakes a comparative analysis with the English legal system. This comparison aims to evaluate the distinct bases of liability specifically fault based versus strict liability to extract the strengths and weaknesses of both systems.
Results: The findings indicate that in Iranian law, civil liability is primarily attributed to the natural guardian and is grounded in the principles of involuntary liability and strict liability theory; however, legal and operational limitations have undermined its efficacy. Conversely, the English legal system operates based on fault and objective standards, holding even incompetent individuals liable if they deviate from such standards. Furthermore, the study reveals that the English system is more successful in compensating victims by employing adjusted standards and utilizing insurance mechanisms.
Conclusion: The research concludes that to enhance the efficacy of Article 1216 of the Civil Code, it is necessary to revise the interpretation of this article by synthesizing strict liability theory with objective standards tailored to the specific circumstances of incompetent persons. Additionally, it is recommended that successful models from other jurisdictions, such as the development of insurance mechanisms, be adopted to ensure the guarantee of compensation for victims.

کلیدواژه‌ها English

Civil Liability
Incapacitated Persons
Comparative Law
Strict Liability
English Law
آبین، علیرضا. (1399). "نقدی بر ماده 1216 قانون مدنی و پیشنهاد نظریه منصفانه در مورد صغار و مجانین(مطالعه تطبیقی)"، فصلنامه تخصصی دانشنامه­های حقوقی، دوره 3 شماره 8.
بادینی، حسن. فلسفه مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران، شرکت سهامی انتشار.
خادم رضوی، قاسم و نوعی، الیاس. (1394). "بررسی تطبیقی مسئولیت مدنی مبتنی بر تقصیر و بدون تقصیر در حقوق مسئولیت مدنی ایران و انگلستان"، مجله آموزه های حقوقی گواه، شماره 1، ص 104-81
داراب پور. (1387). " اصول کلی مسئ.لیت مدنی در سیستم حقوق انگلستان"، فصلنامه دیدگاههای حقوقی، شماره 45و44، صص 99-67
شهیدی، مهدی. (1391). حقوق مدنی(تشکیل قراردادها و تعهدات)، ج اول، چاپ دوم، تهران، انتشارات مجد.
صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب اله. (1397). مسئولیت مدنی تطبیقی، چاپ اول، تهران، موسسه مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش.
صفایی، سید حسین و قاسم زاده، سید مرتضی. (1389). حقوق مدنی (اشخاص و محجورین)،تهران، انتشارات سمت، چاپ بیست و سوم.
قاسم زاده، سید مرتضی. (1394). مبانی مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران، نشر دانشگر.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۵). حقوق مدنی: مسئولیت مدنی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کاتوزیان،ناصر. (1372). حقوق مدنی خانواده، ج دوم، چ سوم، شرکت انتشارات بهمن برنا.
محقق حلی، ابوالقاسم نجم الدین. (1374). شرایع الاسلام. تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
خویی، ابوالقاسم. (۱۴۱۲). مبانی تکمله المنهاج. قم: مؤسسه احیاء آثار الامام خویی.
سراج، محمد. (۱۹۹۰). الوجیز فی شرح القانون المدنی. بیروت: دارالفکر.
شیخ انصاری، مرتضی. (۱۳۷۹). مکاسب. قم: انتشارات دارالکتاب.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۰). المبسوط فی فقه الامامیه. قم: المکتبة المرتضویه.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۹۸). قواعد فقهیه. قم: انتشارات مدرسة الامام علی بن ابی‌طالب.
مهنّا، احمد. (۱۹۷۴). نظریه الضمان فی الفقه الاسلامی. بیروت: دارالعلوم.
 
Abin, A. (2020). A critique of Article 1216 of the Civil Code and a proposal for a fair theory regarding minors and the insane (A comparative study). Journal of Legal Encyclopedia, 3(8), 15-51. DOI: [10.22034/law.2020.111811](https://doi.org/10.22034/law.2020.111811)
Al-Ansari, M. (2000). Al-Makasib [The book of earnings]. Dar al-Kitab Publications.
Al-Hilli, M. (1995). Sharaya al-Islam [Laws of Islam]. University of Tehran Press.
Al-Khoei, A. (1991). Mabani Takmilat al-Minhaj [Foundations of completing the curriculum]. Institute for the Revival of Imam Khoei's Works.
Al-Tusi, M. B. H. (1980). Al-Mabsut fi Fiqh al-Imamiyyah [The extensive in Imamiyyah jurisprudence]. Al-Maktabah al-Murtadawiyyah.
Badini, H. (2003). The philosophy of civil liability. Sherkat-e Sahami-ye Enteshar.
Clerk, J. F., & Lindsell, W. H. B. (2021). Clerk & Lindsell on torts (23rd ed.). Sweet & Maxwell.
Darabpour, M. (2008). General principles of civil liability in the English legal system. Legal Perspectives Quarterly, (44 & 45), 67-99.
Deakin, S., Johnston, A., & Markesinis, B. (2020). Markesinis and Deakin’s tort law (8th ed.). Oxford University Press.
Farajpour, R., Amerinia, M., & Babaei, D. (2024). Applying the rules of competition law in Iranian automobile industry. Journal of Modern Administrative Law Research, 6(19), 87–107.  https://doi.org/10.22034/MRAL.2023.2002937.1473
Farajpour, R., Amerinia, M., & Gorjinia, M. (2024). Ethical requirements in the process of approving the EU Artificial Intelligence Act. Cyber Law, (Advance online publication).  https://doi.org/10.71488/cyberlaw.2025.1127854
Ghasemzadeh, S. M. (2015). Foundations of civil liability. Daneshgar Publication.
Giliker, P. (2020). Tort (7th ed.). Sweet & Maxwell.
Katouzian, N. (1993). Civil law: Family (Vol. 2, 3rd ed.). Bahman Borna Publishing.
Katouzian, N. (2006). Civil law: Civil liability. University of Tehran Press.
Khadem Razavi, G., & Noei, E. (2015). A comparative study of fault-based and strict civil liability in the civil liability laws of Iran and England. Gavah Journal of Legal Doctrines, (1), 81-104.
Lunney, M., & Oliphant, K. (2020). Tort law: Text and materials (6th ed.). Oxford University Press.
Makarem Shirazi, N. (2019). Al-Qawaid al-Fiqhiyyah [Jurisprudential rules]. Imam Ali ibn Abi Talib School Publications.
Miller, R. L., & Jentz, G. A. (2020). Business law today (12th ed.). Cengage Learning.
Mohanna, A. (1974). The theory of guarantee in Islamic jurisprudence. Dar al-Ulum.
Safai, S. H., & Ghasemzadeh, S. M. (2010). Civil law: Persons and the legally incompetent (23rd ed.). SAMT Publications. [In Persian].
Safai, S. H., & Rahimi, H. (2018). Comparative civil liability. Shahr-e Danesh Institute of Legal Studies and Research.
Seraj, M. (1990). Al-Wajiz fi Sharh al-Qanun al-Madani [The concise in the explanation of the Civil Law]. Dar al-Fikr.
Shahidi, M. (2012). Civil law: Formation of contracts and obligations (Vol. 1, 2nd ed.). Majd Publications.
Winfield, P. H., & Jolowicz, W. V. (2019). Winfield and Jolowicz on tort (20th ed.). Sweet & Maxwell.
پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی
دوره 5، شماره 10
تابستان 1405
صفحه 1-19