قاعده بطلان در دادرسی کیفری (تحلیلی در حقوق ایران و اسناد بین المللی)

آرامش, باقر; جانی پور, علی; جانی پور, کرم

doi:10.22034/api.2026.2078565.1573

قاعده بطلان در دادرسی کیفری (تحلیلی در حقوق ایران و اسناد بین المللی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

باقر آرامش ¹

علی جانی پور ²

کرم جانی پور ²

¹ دانشجوی دکتری حقوق، گروه حقوق، واحد یاسوج، دانشگاه ازاد اسلامی، یاسوج، ایران

² استادیار گروه حقوق، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران

10.22034/api.2026.2078565.1573

چکیده

هدف: هدف تحقیق حاضر، بررسی و شناخت جایگاه قاعده بطلان در دادرسی‌های کیفری در نظام کیفری ایران و تطبیق آن با اسناد بین‌المللی است. این پژوهش در پی آن است تا نشان دهد چگونه قاعده بطلان به عنوان یک اصل حقوقی اساسی، جهت حفظ حقوق و آزادی‌های فردی در برابر سلطه دولت و جلوگیری از سوءاستفاده قدرت قضایی و قانون‌گذاری عمل می‌کند.
روش پژوهش: روش پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی است که از طریق مطالعه منابع اسنادی و کتابخانه‌ای و بررسی قوانین داخلی و اسناد بین‌المللی نسبت به جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات اقدام نموده است.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌‌دهد که تحصیل دلیل، رکنی اساسی در نظام کیفری است که بدون آن انتساب جرم یا اعلام برائت ممکن نیست. بر این اساس، اصولی نظیر مشروعیت تحصیل دلیل و قانون‌مند بودن دلیل از مهم‌ترین قواعد حاکم بر این فرآیند هستند. عدم رعایت این اصول و تحصیل دلیل از طرق نامشروع، نه‌تنها ناقض کرامت انسانی است، بلکه در اسناد بین‌المللی صراحتاً از موجبات بطلان فرآیند دادرسی و در حقوق ایران (در موارد خاص) موجب بی‌اعتباری تحقیقات و نقض رأی در مراجع تجدیدنظر می‌گردد.
نتیجه‌گیری: نتیجه حاصله بیانگر آن است که قاعده بطلان دلیل به عنوان ضمانت اجرایِ عدم رعایت مقررات قانونی در فرآیند دادرسی، نقشی حیاتی در تضمین دادرسی عادلانه دارد. با وجود صراحت این قاعده در اسناد بین‌المللی، در حقوق کیفری ایران مقررات واضح و منسجمی در این خصوص (به صورت عام) وجود ندارد؛ لذا بازنگری در قوانین داخلی برای پذیرش گسترده‌تر این قاعده جهت صیانت از حقوق متهم و انطباق با استانداردهای بین‌المللی ضرورت دارد.

کلیدواژه‌ها

قاعده

قاعده بطلان

تحصیل دلیل

ادله نامشروع

دادرسی کیفری

موضوعات

حقوق

عنوان مقاله English

The nullity rule in criminal proceedings (an analysis of Iranian law and international documents

نویسندگان English

Bagher Aramesh ¹

Ali Janipour ²

Karam Janipour ²

¹ PhD Student in Law, Department of Law, Yas.C., Islamic Azad University, Yasuj, Iran

² Assistant Professor, Department of Law, Yas.C., Islamic Azad University, Yasuj, Iran

چکیده English

Objective: The present study aims to examine and identify the position of the "Doctrine of Nullity" within criminal proceedings in the Iranian criminal justice system and its alignment with international instruments. This research seeks to demonstrate how the nullity rule, as a fundamental legal principle, functions to safeguard individual rights and liberties against state authority and to prevent the abuse of judicial and legislative power.
Method: This research employs a descriptive-analytical method. Data collection and analysis were conducted through a library-based approach and documentary study, focusing on domestic laws and international legal instruments.
Results: The findings indicate that the "gathering of evidence" is a cornerstone of the criminal justice system, without which the attribution of crime or the declaration of acquittal is impossible. Accordingly, principles such as the "legitimacy of evidence gathering" and the "legality of evidence" are among the most critical rules governing this process. Failure to comply with these principles and obtaining evidence through unlawful means not only violates human dignity but is also explicitly recognized in international instruments as grounds for the nullity of the proceedings. In Iranian law, such violations, in specific cases, lead to the invalidity of investigations and the reversal of verdicts in appellate courts.
Conclusions: The results demonstrate that the "Rule of Nullity of Evidence," as a legal sanction for non-compliance with statutory regulations during the trial process, plays a vital role in ensuring a fair trial. Despite the explicit recognition of this rule in international instruments, Iranian criminal law lacks clear and cohesive general regulations in this regard. Therefore, a revision of domestic laws is necessary to broaden the acceptance of this doctrine, thereby protecting the rights of the accused and achieving compliance with international standards.

کلیدواژه‌ها English

Rule

Doctrine of Nullity

Gathering of Evidence

Illegitimate Evidence

Criminal Proceedings

آشوری، محمد. (1400). آیین دادرسی کیفری، تهران، سمت.

امیدی، جلیل. (1400). دادرسی کیفری و حقوق بشر. نشریه مجلس و پژوهش، دوره 10، شماره 38.

پرادل، ژان. (1395). تاریخ اندیشه های کیفری، ترجمه علی حسین نجفی ابرندآبادی، انتشارات سمت، تهران.

تدین، عباس. (1387). قانون آیین دادرسی کیفری فرانسه، چاپ اول، نشر خرسندی، تهران.

تدین، عباس. (1388). مطالعه تطبیقی اصل مشروعیت تحصیل دلیل در آیین دادرسی ایران و فرانسه، رساله دکتری، دانشگاه شهید بهشتی.

تدین، عباس. (1390). نظریه بطلان دلیل در فرایند دادرسی کیفری با تاکید بر حقوق فرانسه، فصلنامه دانشکده حقوق، شماره3.

جانی پور، علی؛ ابراهیمی، شهرام و القاصی مهر، علی. (1399). کنترل تحت نظر در حقوق کیفری ایران و فرانسه، نشریه پژوهشنامه حقوق کیفری، شماره 2.

رحمدل، منصور. (1387) حقوق کیفری، نشر میثاق عدالت، تهران.

رحمدل، منصور. (1395) قانون اساسی و بار اثبات در امور کیفری، نشریه حقوق اساسی، شماره 8.

زراعت، عباس. (1401) اصول آیین دادرسی کیفری، انتشارت مجد، تهران.

ساقیان، محمدمهدی. (1393) تقویت حقوق و آزادیهای متهم در مرحله تحقیقات مقدماتی دادرسی کیفری مصوب1392، مجله حقوقی دانشگاه علامه طباطبایی، شماره6.

ساولانی، اسماعیل. (1398) حقوق جزای عمومی، نشر میزان، تهران.

سلیمی، محمد. (1394) تحصیل دلیل در حقوق امامیه و حقوق فرانسه، مجله مبانی فقهی حقوق اسلامی، شماره 15.

صالحی وانانی، فتاح. (1400). ضمانت اجراهای غیرکیفری اقدام علیه عدالت قضایی. پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد واحد شهرکرد.

فرج پور, رضا؛ محمودی مقدم, سید مصطفی؛ بابایی, داریوش؛ رستمی, حمیدرضا و کیانی, محمدجواد. (1404). آثار و پیامدهای حقوقی اعطای شخصیت حقوقی به سیستم‌های هوش مصنوعی در حقوق ایران و اتحادیه اروپا. پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی, 4(ویژه نامه), 1-28. doi: 10.22034/api.2026.2087166.1696

16.فرج پور، رضا؛ عامری نیا، محمدباقر و گرجی نیا، معصومه. (1403)، الزامات اخلاقی در سیر تصویب قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا. http://sanad.iau.ir/journal/cyberlaw/Article/1127854

doi:10.71488/cyberlaw.2025.1127854

فدایی ده چشمه، مسعود؛ سلیمانی، امیر و طاهری، حمیرا. (1401). پیرامون نظریه بطلان تحقیقات مقدماتی در فرآیند دادرسی کیفری ایران (با توجه به قانون آئین دادرسی کیفری مصوب 1392)، فصلنامه تمدن حقوق، دوره 5، شماره 10.

گلدوست جویباری، رجبعلی. ( 1401)، آیین دادرسی کیفری، انتشارات جنگل، تهران.

مسعودی، فاطمه. (1399). اصول حقوقی حاکم بر ادله اثبات دعوا در امور کیفری. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد واحد شهرکرد

References

Amidi, J. (2021). Criminal procedure and human rights. Majles and Research Journal, 10(38).

Ashouri, M. (2021). Criminal procedure. Tehran: SAMT Publications.

Ebrahimi, S., Jani‑Pour, A., & Alghasi Mehr, A. (2020). Police custody control in Iranian and French criminal law. Criminal Law Research Journal, (2).

Fadaei Dehcheshmeh, M., Soleimani, A., & Taheri, H. (2022). On the theory of nullity of preliminary investigations in the Iranian criminal procedure process (with reference to the Criminal Procedure Code of 2013). Legal Civilization Quarterly, 5(10).

Farajpour, R., Amerinia, M. B., & Gorjiniya, M. (2025). Ethical requirements in the process of adopting the European Union Artificial Intelligence Act. Cyber Law Studies. DOI: https://doi.org/10.71488/cyberlaw.2025.1127854

Farajpour, R., Mahmoudi Moghaddam, S. M., Babaei, D., Rostami, H. R., & Kiani, M. J. (2026). Legal consequences and implications of granting legal personality to artificial intelligence systems in Iranian law and the law of the European Union. Modern Research in Islamic Humanities Studies, 4(Special Issue), 1–28. https://doi.org/10.22034/api.2026.2087166.1696

Goldoost Joybari, R. (2022). Criminal procedure. Tehran: Jangal Publications.

Masoudi, F. (2020). Legal principles governing evidence in criminal matters (Master’s thesis). Islamic Azad University, Shahrekord Branch.

Pradel, J. (2016). History of criminal law ideas (A. H. Najafi Abrandabadi, Trans.). Tehran: SAMT Publications.

Rahmdel, M. (2008). Criminal law. Tehran: Misaq e Edalat Publications.

Rahmdel, M. (2016). Constitution and burden of proof in criminal matters. Constitutional Law Journal, (8).

Sagiyan, M. M. (2014). Strengthening the rights and freedoms of the accused during the preliminary investigation stage under the Criminal Procedure Code of 2013. Allameh Tabataba’i University Law Journal, (6).

Salehi Vanani, F. (2021). Non criminal sanctions against actions undermining judicial justice (Master’s thesis). Islamic Azad University, Shahrekord Branch.

Salimi, M. (2015). Evidence gathering in Imami jurisprudence and French law. Journal of Jurisprudential Foundations of Islamic Law, (15).

Savolani, E. (2019). General criminal law. Tehran: Mizan Publications.

Tadin, A. (2008). French criminal procedure code. Tehran: Khorsandi Publications.

Tadin, A. (2009). A comparative study of the principle of legality of evidence gathering in Iranian and French criminal procedure (Doctoral dissertation). Shahid Beheshti University.

Tadin, A. (2011). The theory of nullity of evidence in criminal proceedings with emphasis on French law. Law Faculty Quarterly, (3).