پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

جریان‌شناسی نفوذ اسرائیلیات در عرفان و تصوف اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور تهران، ایران
10.22034/api.2026.2090298.1780
چکیده
هدف: بررسی و شناخت مصادر و عوامل نفوذ اسرائیلیات در عرفان اسلامی به‌منظور شناخت حقیقت اسلام و فراهم‌کردن زمینه پاک‌سازی ساحت اسلام از خرافات و افسانه‌های غیرعقلانی و غیرشرعی.
روش پژوهش: این پژوهش با تکیه بر بررسی‌های تاریخی و مطالعه مصادر اصیل عرفان اسلامی به جریان‌شناسی نفوذ اسرائیلیات در ساحت اسلام پرداخته و همچنین ردپای این نفوذ را در عرفان اسلامی پیگیری کرده است.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برخی اسلام‌آورندگان گروهی از مسلمانان ناآگاه یا مغرض و حتی دستگاه خلافت در گسترش اسرائیلیات نقش اساسی داشته‌اند. این نفوذ افزون بر نشر خرافات و داستان‌های ضدعقلی به ورود اندیشه‌هایی مانند جبر تشبیه تجسیم تقدیرگرایی ظلم‌پذیری اباحه‌گری و سلطه‌پذیری از یهود و مسیحیت انجامیده است . همچنین اسرائیلیات ابتدا از طریق احادیث موضوع و غیرمأثور وارد حوزه احادیث شده سپس به‌صورت هم‌زمان در تاریخ سیره و عقاید نفوذ کرده و از آنجا در گفتمان معرفتی اسلام به‌ویژه تصوف راه یافته است، این عناصر در قالب احادیث قدسی قصص انبیاء احادیث نبوی و روایات مشایخ وارد نظم و نثر ادبی و عرفانی شده‌اند.
نتیجه‌گیری: اسرائیلیات به‌تدریج در عرفان و ادب فارسی رواج یافته و بسیاری از آنها امروزه به‌صورت باورها و مضامین رایج درآمده‌اند به‌گونه‌ای که بدون توجه به مصادر مجعولشان بر گفتمان فکری اسلام تأثیر گذاشته‌اند. ازاین‌رو بازشناسی خاستگاه این مضامین و نقد منابع آنها برای پالایش میراث عرفانی و فکری اسلام ضرورتی جدی دارد. همچنین توجه به مصادر اصیل اسلامی می‌تواند زمینه تمایز میان آموزه‌های معتبر دینی و عناصر تحریف‌شده و نفوذی را فراهم سازد.

چکیده تصویری

جریان‌شناسی نفوذ اسرائیلیات در عرفان و تصوف اسلامی
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Flow of the Influence of Israeliism on Islamic Mysticism and Sufism

نویسندگان English

Yahya Nordini Agdam
hasan heidarzadehsardorod
Associate professor, Department of Persian language and literature, Payam e Noor University, Tehran. Iran
چکیده English

Objective: To examine and identify the sources and factors behind the infiltration of Israiliyyat into Islamic mysticism in order to better understand the true nature of Islam and to help create the conditions for purifying the Islamic tradition from irrational and non-canonical superstitions and legends.Method: Relying on historical investigations and the study of authentic sources of Islamic mysticism, this research analyzes the process through which Israiliyyat penetrated the Islamic sphere and traces the footprints of this influence within Islamic mysticism.Results: The findings indicate that certain converts to Islam, groups of uninformed or ill-intentioned Muslims, and even the caliphal establishment played a fundamental role in spreading Israiliyyat. Beyond disseminating superstitions and anti-rational narratives, this influence facilitated the entry of ideas such as determinism, anthropomorphism, corporealism, fatalism, acceptance of oppression, permissiveness, and subservience to Jewish and Christian authority. Moreover, Israiliyyat first entered the domain of hadith through fabricated and non-transmitted reports, then simultaneously infiltrated history, prophetic biography, and doctrines, and from there found their way into Islamic epistemic discourse, especially Sufism. These elements were incorporated into literary and mystical prose and poetry in forms such as divine sayings, stories of the prophets, prophetic traditions, and accounts attributed to spiritual masters.Conclusions: Over time, Israiliyyat became widespread in Islamic mysticism and Persian literature, and many of its elements have turned into common beliefs and motifs, shaping Islamic intellectual discourse without due attention to their spurious origins. Therefore, identifying the origins of these motifs and critically evaluating their sources is an urgent necessity for refining Islam’s mystical and intellectual heritage. Attention to authentic Islamic sources can also help distinguish valid religious teachings from distorted or infiltrated elements.

کلیدواژه‌ها English

Israelite
Judaism
Ka'b al-Ahbar
Hadiths
Islamic Sufism and Mysticism
قرآن کریم. (1389). ترجمه آیت الله ناصر مکارم شیرازی، انتشارات تابان، چاپ اول، تهران.
ابراهیمی جویباری، عسکر. (1389). «بازتاب اسرائیلیات در قصه‌های حضرت آدم (ع) بر اساس متون تاریخی»، فصلنامه فقه وتاریخ تمدن، 6(25)، 122 ـ 105.
ابن کثیر القرشی البصری، أبوالفداء إسماعیل. (1408ق.). البدایه والنهایه، المحقق علی شیری، الطبعه الاولی، بیروت: نشر دار إحیاء التراث العربی.
ابن کثیر القرشی البصری، أبوالفداء إسماعیل. (1419ق.). جامع المسانید والسنَن الهادی لأقوم سَنَن، المحقق عبد الملک بن عبد الله الدهیش، الطبعه الثانیه، بیروت: دار خضر للطباعة والنشر والتوزیع.
ابن کثیر، أبوالفداء إسماعیل. (1419ق.). تفسیر القرآن العظیم، المحقق محمدحسین شمس الدین، الطبعه الاولی، بیروت: نشر دار الکتب العلمیه من منشورات محمد علی بیضون.
ابن عاشور التونسی، محمد الطاهر. (1984م.). تحریر المعنى السدید وتنویر العقل الجدید من تفسیر الکتاب المجید، الطبعه الاولی، تونس: دار التونسیه للنشر.
أبوشبهه، محمد بن محمد بن سوَیلم. (1413ق.). الإسرائیلیات والموضوعات فی کتب التفسیر، الطبعه الرابعه، القاهره: نشر مکتبه السنه.
امامی، نصرالله. (1352). «منابع اسرائیلیات در ادبیات فارسی»، مجله دانشکده ادبیات وعلوم انسانی دانشگاه تبریز، 108: 568 ـ 561.
الأنجری الفاسی الصوفی، أبوالعباس. (1419ق.). البحر المَدید فی تفسیر القرآن المجید، المحقق أحمد عبدالله القرشی رسلان، الطبعه الثانیه، القاهره: من منشورات حسن عباس زکی.
باطنی، غلامرضا. (1389). «مسأله رؤیت در تصوف و کلام اسلامی»، دوفصلنامه علامه، 10 (25): 92 ـ 59.
البخاری الجعفی، ابوعبدالله. (1422ق.). الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله صلى الله علیه و سلم و سننه وأیامه = صحیح البخاری، المحقق محمد زهیر بن ناصر الناصر، الطبعه الاولی، دمشق: نشر دار طوق النجاه.
البصری، حسن. (1992م.). تفسیر الحسن البصری، تحقیق محمد عبدالرحیم، الطبعه الاولی، قاهره: نشر دار الحدیث.
جعفری، یعقوب (1386) «اسرائیلیات در کتاب‌های تفسیری و تاریخی»، فصلنامه تاریخ اسلام در آیینه پژوهش، 14: 80 ـ 43.
جعفریان، رسول. (1369). «نقش قصه پردازان در تاریخ اسلام»، مجله کیهان اندیشه، 30: 144 ـ 121.
جعفریان، رسول. (1384). حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، چاپ هشتم، قم: انتشارات مؤسسه انصاریان.
حاج منوچهری، فرامرز. (1377). «اسرائیلیات»، مدخل دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج 8، چاپ اول، تهران: انتشارات مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
الحلبی، ابوالفرج علی بن ابراهیم. (1427ق.). إنسان العیون فی سیره الأمین المأمون مشهور بالسیره الحلبیه، الطبعه الثانیه، بیروت: نشر دارالکتب العلمیه.
درویش، محیی الدین بن أحمد مصطفی. (1415ق.). إعراب القرآن و بیانه، ، الطبعه الرابعه، حمص: نشر دار الإرشاد للشئون الجامعیه السوریه.
دشتی، مهدی. (1382). «تأملی دوباره در تفسیر کشف الاسرار میبدی»، مجله سفینه، 1: 51 ـ 31.
الذهبی، محمد السید حسین. (1405ق.). الإسرائیلیات فی التفسیر والحدیث، الطبعه الثانیه، دمشق: نشر دار الایمان.
الذهبی، محمد السید حسین. (1396ق.) التفسیر والمفسرون، ، القاهره: نشر مکتبه الوهبه.
الزرکلی الدمشقی، خیرالدین بن محمود. (2002م.). الأعلام، الطبعه خامسه عشر، بیروت: نشر دار العلم للملایین.
السلامی البغدادی، زین الدین عبدالرحمن. (1424). مجموع رسائل الحافظ ابن رجب الحنبلی، المحقق أبومصعب طلعت بن فؤاد الحلوانی، الطبعه الاولی، القاهره: نشر الفاروق الحدیثه للطباعه و النشر.
السلمان، عبدالعزیز بن محمد. (1424ق.). موارد الظمآن لدروس الزمان، خطب وحکم وأحکام وقواعد ومواعظ وآداب وأخلاق حسان، الطبعه الثلاثون، ممکلة العربیه السعودیه: مجهول الناشر.
السیوطی، جلال الدین. (1377ق.). الدر المَنثور، چاپ افست، تهران: انتشارات اسلامیه.
الشبلی الدمشقی، محمد بن عبدالله. (1408ق.). آکام المَرجان فی أحکام الجان، المحقق احمد عبدالسلام، بیروت: نشر دارالکتب العلمیه.
طباطبایی، علامه سید محمدحسین. (1379). قرآن در اسلام، چاپ نهم، تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیه.
طباطبایی، سید محمدکاظم. (1379). «نقدی بر مقالۀ ابوهریره ونشر اسرائیلیات»، مجله علوم حدیث، 15: 143 ـ 134.
الطبرسی، ابومنصور احمد بن علی. (1403ق.). الإحتجاج، الطبعة الأولی، مشهد: نشر مرتضی.
الطبری، محمد بن جریر. (1971م.). تاریخ الامم والملوک، الطبعه الاولی، القاهره: نشر دار المعارف.
طرهونی الکعبی السلمی، محمد بن رزق. (1426ق.). التفسیر و المفسرون فی غرب أفریقیا، الطبعه الاولی، الریاض، المملکه العربیه السعودیه: دار ابن الجوزی للنشر والتوزیع.
عاملی، سید جعفرمرتضی. (1388). سیرت جاودانه، ترجمه محمد سپهری، چاپ پنجم، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی .
علی، جواد. (1422ق.). المفصل فى تاریخ العرب قبل الإسلام، ، الطبعه الرابعه، بیروت: نشر دار الساقی.
عمر، احمد مختار عبدالحمید. (2009م.). معجم اللغه العربیه المعاصره، الطبعه الاولی، بیروت: نشر عالم الکتب.
عین القضات همدانی، عبدالله بن محمد. (1362) نامه‌های عین القضات همدانی، تصحیح علینقی منزوی وعفیف عسیران، چاپ دوم، تهران: انتشارات منوچهری و زوار.
عین القضات همدانی، عبدالله بن محمد. (1377). تمهیدات، تصحیح عفیف عسیران، چاپ پنجم، تهران: انتشارات کتابخانه منوچهری.
الفیومی، محمدإبراهیم (1415ق.). تاریخ الفکر الدینی الجاهلی، ، الطبعه الرابعه، بیروت: نشر دارالفکر العربی.
قاسم نیا، محمود وسلطانی کوهبنانی، حسن. (1396). «تأثیر اسرائیلیات بر چگونگی انعکاس قصه آفرینش آدم در متون منثور عرفانی فارسی (از قرن پنجم تا پایان قرن هفتم)»، دوفصلنامه مطالعات عرفانی، 25: 114 ـ 85.
قدح، محمود بن عبدالرحمن. (2001م.). الأسفار المقدسه عند الیهود وأثرها فی انحرافهم، الطبعه الثالثه والثلاثون، مملکه العربیه السعودیه: نشر الجامعه الإسلامیه بالمدینه المنوره.
القشیری النیسابوری، مسلم بن الحجاج. (بی تا) المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلى رسول الله صلى الله علیه وسلم، المحقق محمدفؤاد عبدالباقی، ، الطبعة الاولی، بیروت: نشر دار إحیاء التراث العربی.
المتقی الهندی، علاءالدین علی. (1401ق.). کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، المحقق بکری حیانی وصفوه السقا، الطبعه الخامسه، القاهره: نشر مؤسسه الرساله.
محمدقاسمی، حمید. (1378). «اسرائیلیات وزمینه‌های نفوذ آن به فرهنگ اسلامی»، نشریه بینات، 24: 87 ـ 103.
المسیری، عبدالوهاب. (1999م.). موسوعه الیهود و الیهودیه و الصهیونیه، الطبعه الاولی، القاهره: نشر دارالشروق.
معرفت، محمدهادی. (1380). تفسیر و مفسران، چاپ اول، قم: انتشارات موسسه فرهنگی التمهید.
المکی الناصری، محمد. (1405ق.). التیسیر فی أحادیث التفسیر، الطبعه الاولی، بیروت: نشر دار الغرب الاسلامی.
میرنور الهی، سیدحسین. (1392). «علل و زمینه‌های گرایش به اسرائیلیات از نظر برخی اندیشمندان مسلمان»، فصلنامه صراط، شماره 10، ص 143 ـ 162.
نویا، پل. (1373) تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ترجمه اسماعیل سعادت، چاپ اول، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
واحدی، سیدتقی. (1384) در کوی صوفیان، چاپ پنجم، تهران: انتشارات نخل دانش.
 
Abu Shuhbah, M. ibn M. ibn Suwaylim. (1413 AH). Al-Israiliyyat wa al-mawdu at fi kutub al-tafsir (4th ed.). Cairo, Egypt: Maktabat al-Sunnah.
Ali, J. (1422 AH). Al-mufassal fi tarikh alArab qabl al-Islam (4th ed.). Beirut, Lebanon: Dar al-Saqi.
Ameli, S. J. M. (1388 SH). Sirat-e javdaneh (M. Sepehri, Trans.) (5th ed.). Tehran, Iran: Pajuheshgah-e Farhang va Andisheh-ye Eslami.
Bateni, G. R. (1389 SH). The issue of vision in Sufism and Islamic theology. Allameh Journal, 10(25), 59–92.
Bukhari al Ju fi, A. A. (1422 AH). Al-jami al-musnad al-sahih al-mukhtasar min umur rasul Allah wa sunanihi wa ayyamihi = Sahih al Bukhari (M. Z. ibn N. al-Nasir, Ed.; 1st ed.). Damascus, Syria: Dar Tawq al-Najah.
Darvish, M. al-D. ibn A. M. (1415 AH). I rab al-Quran wa bayanuh (4th ed.). Homs, Syria: Dar al-Irshad li al-Shu un al-Jami'iyyah al-Suriyyah.
Dashti, M. (1382 SH). A renewed reflection on Maybudi’s Kashf al-asrar commentary. Safineh, 1, 31–51.
Dhahabi, M. al-S. H. (1396 AH). Al tafsir wa al mufassirun. Cairo, Egypt: Maktabat Wahbah.
Dhahabi, M. al-S. H. (1405 AH). Al-Isra'iliyyat fi al-tafsir wa al-hadith (2nd ed.). Damascus, Syria: Dar al-Iman.
Ebrahimi Juybari, A. (1389 SH). Reflection of Israiliyyat in the story of Prophet Adam based on historical texts. Fiqh va Tarikh-e Tamaddon Quarterly, 6(25), 105–122.
Fayyumi, M. I. (1415 AH). Tarikh al fikr al dini al jahili (4th ed.). Beirut, Lebanon: Dar al Fikr al Arabi.
Haj Manuchehri, F. (1377 SH). Israiliyyat. In Dairat al-Maarif-e Bozorg e Eslami (Vol. 8, 1st ed.). Tehran, Iran: Center for the Great Islamic Encyclopedia.
Hasan al Basri. (1992). Tafsir al-Hasan al Basri (M. Abd al Rahim, Ed.; 1st ed.). Cairo, Egypt: Dar al Hadith.
Ibn Ashur al-Tunisi, M. al-T. (1984). Tahrir al ma'na al sadid wa tanwir al aql al jadid min tafsir al-kitab al majid (1st ed.). Tunis, Tunisia: al Dar al-Tunisiyyah li al Nashr.
Ibn Kathir al-Qurashi al-Basri, A. al-F. I. (1408 AH). Al-bidayah wa al-nihayah (A. Shiri, Ed.; 1st ed.). Beirut, Lebanon: Dar Ihya al Turath al Arabi.
Ibn Kathir al-Qurashi al-Basri, A. al-F. I. (1419 AH). Jami al masanid wa al sunan al-hadi li-aqwam sunan (A. al M. ibn A. al-Dahish, Ed.; 2nd ed.). Beirut, Lebanon: Dar Khadr li al-Tiba'ah wa al Nashr wa al-Tawzi.
Ibn Kathir, A. al-F. I. (1419 AH). Tafsir al-Quran al-azim (M. H. Shams al-Din, Ed.; 1st ed.). Beirut, Lebanon: Dar al Kutub al Ilmiyyah.
Jafari, Y. (1386 SH). Israiliyyat in exegetical and historical books. Tarikh-e Islam dar Ayineh-ye Pazhuhesh Quarterly, 14, 43–80.
Jafarian, R. (1369 SH). The role of storytellers in the history of Islam. Kayhan Andisheh, 30, 121–144.
Jafarian, R. (1384 SH). Hayat-e fekri va siyasi-ye emaman-e Shieh alayhim al-salam (8th ed.). Qom, Iran: Muassasah-ye Ansariyan.
Makarim Shirazi, N. (Trans.). (1389 SH). The Holy Quran (1st ed.). Tehran, Iran: Taban Publications.
Marefat, M. H. (1380 SH). Tafsir va mofassaran (1st ed.). Qom, Iran: Muassasah-ye Farhangi-ye al-Tamhid.
Maki al-Nasiri, M. (1405 AH). Al-taysir fi ahadith al tafsir (1st ed.). Beirut, Lebanon: Dar al-Gharb al-Islami.
Mirnur al-Ilahi, S. H. (1392 SH). Causes and contexts of inclination toward Israiliyyat from the perspective of some Muslim thinkers. Sirat Quarterly, 10, 143–162.
Mohammadqasemi, H. (1378 SH). Israiliyyat and the contexts of its penetration into Islamic culture. Beyyenat, 24, 87–103.
Muttaqi al-Hindi, A. al-D. A. (1401 AH). Kanz al-ummal fi sunan al-aqwal wa al-afal (B. Hayyani & S. al-Saqqa, Eds.; 5th ed.). Cairo, Egypt: Muassasat al-Risalah.
Noya, P. (1373 SH). Tafsir e Qurani va zaban-e erfani (I. Saadat, Trans.; 1st ed.). Tehran, Iran: Markaz-e Nashr-e Daneshgahi.
Omar, A. M. A. al-H. (2009). Mujam al-lughah al-Arabiyyah al-mu asirah (1st ed.). Beirut, Lebanon: Alam al-Kutub.
Qadih, M. ibn A. al-R. (2001). Al asfar al-muqaddasah inda al Yahud wa atharuha fi inhirafihim (33rd ed.). Saudi Arabia: Islamic University of Medina.
Qasimnia, M., & Soltani Kuhbanani, H. (1396 SH). The influence of Israiliyyat on the reflection of the story of Adam’s creation in Persian mystical prose texts (from the fifth century to the end of the seventh century). Mystical Studies Biannual, 25, 85–114.
Salami al-Baghdadi, Z. al-Din 'Abd al-Rahman. (1424 AH). Majmu rasail al-hafiz ibn Rajab al-Hanbali (A. M. T. al-Halwani, Ed.; 1st ed.). Cairo, Egypt: Dar al-Farouq al-Hadithah li al-Tibaah wa al-Nashr.
Salman, A. A. ibn M. (1424 AH). Mawarid al zaman li durus al-zaman: Khutab wa ahkam wa qawaid wa waiz wa adab wa akhlaq hassanah (30th ed.). Saudi Arabia: Unknown publisher.
Shibli al-Dimashqi, M. ibn A. (1408 AH). Akam al-murjan fi ahkam al-jinn (A. Abd al-Salam, Ed.). Beirut, Lebanon: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Suyuti, J. al-D. (1377 AH). Al-dur al-manthur (photocopy ed.). Tehran, Iran: Dar al-Islamiyyah Publications.
Tabatabaei, M. H. (1379 SH). Quran dar Eslam (9th ed.). Tehran, Iran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Tabatabaei, M. K. (1379 SH). Critique of the article "Abu Hurairah and the spread of Israiliyyat". Journal of Hadith Sciences, 15, 134–143.
Tabari, M. ibn J. (1971). Tarikh al-umam wa al-muluk (1st ed.). Cairo, Egypt: Dar al-Maarif.
Tarahuni al-Kabi al-Salimi, M. ibn R. (1426 AH). Al-tafsir wa al-mufassirun fi gharb Ifriqiya (1st ed.). Riyadh, Saudi Arabia: Dar Ibn al-Jawzi li al-Nashr wa al-Tawzi.
Tusi, A. ibn A. (1403 AH). Al-ihtijaj (1st ed.). Mashhad, Iran: Murtazavi Publications.
Vahidi, S. T. (1384 SH). Dar kooye sofiyan (5th ed.). Tehran, Iran: Nashr-e Nakhle Danesh.
Zarkali al-Dimashqi, K. ibn M. (2002). Al-alam (15th ed.). Beirut, Lebanon: Dar al-Ilm li al-Malayin.