پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

مبانی معرفت‌شناختی فهم دین در اندیشه آیت‌الله جوادی آملی؛ بازسازی نسبت عقل، قرآن و سنت

مقالات آماده انتشار
نویسنده
مجید مویدی
استادیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، لرستان، خرم آباد، ایران
10.22034/api.2026.736030
چکیده
هدف: تبیین امکان و سازوکار دستیابی به فهم معتبر و نسبتاً ثابت از دین در اندیشه آیت‌الله جوادی آملی، با تمرکز بر پاسخ به چالش‌های ناشی از نظریه‌های نسبی‌گرایانه و قرائت‌های هرمنوتیکی معاصر که معرفت دینی را امری صرفاً تاریخی و تابع افق ذهنی مفسر می‌دانند؛ در این راستا، بازخوانی نسبتِ میان «ثباتِ متن» و «تحولِ فهم» برای ارائه الگویی معرفت‌شناختی و واقع‌نما مدنظر است.
روش پژوهش: این پژوهش با رویکردی «توصیفی ـ تحلیلی» و با تکیه بر مطالعه و واکاوی آثار مکتوب آیت‌الله جوادی آملی انجام شده است تا منظومه معرفت دینی ایشان را در سه سطحِ «امکان فهم ثابت»، «جایگاه منابع (عقل، قرآن و سنت)» و «تعامل عقل و نقل» بازسازی نماید؛ همچنین تلاش شده است تا با استخراج قواعد استنباطی ایشان، انسجام درونی این کلان‌پروژه فکری در مواجهه با شبهات نوپدید ارزیابی گردد.
یافته‌ها: فهم دین در این اندیشه، فرآیندی تشکیکی، روشمند و مبتنی بر تعامل عقل معتبر و نقل معتبر است. عقل در این چارچوب علاوه بر نقش «مفتاحی»، واجد نقش «مصباحی» و «معیاری» بوده و در صورت افاده یقین، جایگاهی منبعی در هندسه معرفت دینی می‌یابد. همچنین، قرآن به عنوان «حجت مستقل» و معیار نهایی سنجش سایر منابع شناخته می‌شود و سنت در پرتو قرآن و عقل، نقش تبیینی و تکمیلی ایفا می‌کند؛ برآیند این هم‌افزایی، نیل به معرفتی ضابطه‌مند است که از شخصی‌شدگی فهم جلوگیری کرده و عقلانیتِ وحیانی را جایگزین سوژه‌محوری مدرن می‌سازد.
نتیجه‌گیری: این پژوهش با صورت‌بندی مسئله‌محور نظریه فهم دین در اندیشه جوادی آملی، نشان می‌دهد که این الگو ظرفیت بالایی برای عبور از بن‌بست‌های نسبیت‌گرایی دارد؛ چرا که نه دچار ایستایی معرفتی است و نه بی‌ضابطگی، بلکه بر توازنی دقیق میان منابع وحیانی و براهین عقلی استوار است؛ از این رو، نظریه مذکور می‌تواند به عنوان بستری کارآمد برای گفتگوی سازنده میان تراث اسلامی و نیازهای فکری جهان معاصر مورد بهره‌برداری قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
فهم دین
معرفت دینی
عقل
قرآن
سنت
آیت‌الله جوادی آملی

عنوان مقاله English

Epistemological Foundations of Religious Understanding in the Thought of Ayatollah Javadi Amoli: Reconstructing the Relationship between Reason, the Quran, and the Sunnah

نویسنده English

Majid Moaiedi
Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Lorestan, Khorramabad, Iran
چکیده English

Objective: To elucidate the possibility and mechanism of achieving a valid and relatively stable understanding of religion within the thought of Ayatollah Javadi Amoli, focusing on responding to challenges posed by relativistic theories and contemporary hermeneutic readings that regard religious knowledge as merely historical and subject to the interpreter’s subjective horizon. In this regard, the study aims to re-examine the relationship between the "stability of the text" and the "evolution of understanding" to provide an epistemological and realistic model.
Method: This research employs a "descriptive-analytical" approach, drawing upon the study and analysis of Ayatollah Javadi Amoli’s written works to reconstruct his system of religious knowledge across three levels: the "possibility of stable understanding," the "status of sources (Reason, Quran, and Sunnah)," and the "interaction between Reason and Revelation (Aql and Naql)." Furthermore, it attempts to evaluate the internal coherence of this intellectual macro-project in facing emergent doubts by extracting his inferential rules.
Results: In this school of thought, understanding religion is a "graded" (tashkiki), methodical process based on the interaction between valid Reason and valid Revelation. Within this framework, Reason serves not only a "key-like" (miftahi) role but also possesses "lamp-like" (misbahi) and "evaluative" (mi’yari) functions; when it yields certainty (yaqin), it attains a foundational source status in the geometry of religious knowledge. Additionally, the Quran is recognized as an "independent authority" and the ultimate criterion for assessing other sources, while the Sunnah plays an explanatory and complementary role in the light of the Quran and Reason. The outcome of this synergy is the attainment of disciplined knowledge that prevents the personalization of understanding and replaces modern subjectivism with "Revelatory Rationality."
Conclusion: By providing a problem-oriented formulation of the theory of religious understanding in Javadi Amoli’s thought, this research demonstrates that this model possesses a high capacity to transcend the deadlocks of relativism. It avoids both epistemological stagnation and lack of discipline, resting instead on a precise balance between revelatory sources and rational demonstrations. Consequently, the aforementioned theory can serve as an efficient platform for constructive dialogue between Islamic heritage and the intellectual needs of the contemporary world.

کلیدواژه‌ها English

Religious Understanding, Religious Epistemology, Reason, Qur&‌rsquo
an, Sunnah, Javadi Amoli
برنجکار، رضا. (۱۳۷۸). آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی. قم: نشر طه.
حکیمی، محمدرضا. (۱۳۸۲). مکتب تفکیک. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۵). سرچشمه اندیشه، ج۲. تحقیق عباس رحیمیان. چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۶الف). سرچشمه اندیشه، ج۱ و ج۳. تحقیق عباس رحیمیان. چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۶ب). شریعت در آئینه معرفت. تحقیق حمید پارسانیا. چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۷الف). دین‌شناسی. تحقیق محمدرضا مصطفی‌پور. چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۷ب). نسبت دین و دنیا. تحقیق محمدحسین الهی‌زاده. چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۸الف). ادب فنای مقربان، ج۳. تحقیق محمد صفایی. چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۸ب). اسلام و محیط زیست. تحقیق عباس رحیمیان. چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۸ج). تسنیم، ج۱. تحقیق علی اسلامی. چاپ هشتم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۸د). تسنیم، ج۷. تحقیق حسن واعظی محمدی. چاپ چهارم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۸ه). تسنیم، ج۸. تحقیق حسن واعظی محمدی. چاپ سوم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۸و). حق و تکلیف در اسلام. تحقیق مصطفی خلیلی. چاپ سوم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۸ز). شمیم ولایت. تحقیق سید محمود صادقی. چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۸ح). قرآن در قرآن. تحقیق محمد محرابی. چاپ سوم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۸ط). وحی و نبوت. تحقیق مرتضی واعظ جوادی. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹الف). انتظار بشر از دین. تحقیق محمدرضا مصطفی‌پور. چاپ ششم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹ب). تسنیم، ج۳. تحقیق احمد قدسی. چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹ج). تسنیم، ج۱۰. تحقیق سعید بندعلی. چاپ سوم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹د). تفسیر انسان به انسان. تحقیق محمدحسین الهی‌زاده. چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹ه). جامعه در قرآن. تحقیق مصطفی خلیلی. چاپ سوم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹و). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی. تحقیق احمد واعظی. چاپ چهارم. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹ز). نزاهت قرآن از تحریف. تحقیق علی نصیری. چاپ چهارم. قم: مرکز نشر اسراء.
موحد، علی. (۱۳۹۵). راهکارهای تولید علم دینی مبتنی بر نظریه آیت‌الله جوادی آملی. دو فصلنامه علمی تخصصی فلسفه اسلامی، دوره اول، شماره دوم، ۴۹ـ۷۷.
علی‌اکبرزاده، حامد؛ محمدرضایی، محمد. (۱۳۹۳). نقش عقل در معرفت دینی و کاستی‌های آن. دو فصلنامه علمی ـ انسان‌پژوهی دینی، دوره یازدهم، شماره ۳۲، ۳۶.
 
Ali-Akbarzadeh, H., & Mohammad-Rezaei, M. (2014). The role of reason in religious knowledge and its limitations. Journal of Religious Anthropology, 11(32), 36.
Baranjkar, R. (1999). Introduction to Islamic sects and schools of thought. Taha Publishing.
Hakimi, M. R. (2003). The Tafkik school. Office of Islamic Culture Publishing.
Javadi Amoli, A. (2006). The source of thought (Vol. 2) (A. Rahimian, Ed.; 5th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2007a). The source of thought (Vols. 1 & 3) (A. Rahimian, Ed.; 5th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2007b). Sharia in the mirror of knowledge (H. Parsania, Ed.; 5th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2008a). Religious studies (M. R. Mostafapour, Ed.; 5th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2008b). The relationship between religion and the world (M. H. Elahizadeh, Ed.; 5th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2009a). The etiquette of the annihilation of the near ones (Vol. 3) (M. Safaei, Ed.; 5th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2009b). Islam and the environment (A. Rahimian, Ed.; 5th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2009c). Tasnim: An exegesis of the Holy Quran (Vol. 1) (A. Eslami, Ed.; 8th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2009d). Tasnim: An exegesis of the Holy Quran (Vol. 7) (H. Vaezi Mohammadi, Ed.; 4th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2009e). Tasnim: An exegesis of the Holy Quran (Vol. 8) (H. Vaezi Mohammadi, Ed.; 3rd ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2009f). Rights and duties in Islam (M. Khalili, Ed.; 3rd ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2009g). The fragrance of Wilayah (S. M. Sadeghi, Ed.; 5th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2009h). The Quran in the Quran (M. Mehrabi, Ed.; 3rd ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2009i). Revelation and prophethood (M. Vaezi Javadi, Ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2010a). Human expectations from religion (M. R. Mostafapour, Ed.; 6th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2010b). Tasnim: An exegesis of the Holy Quran (Vol. 3) (A. Qodsi, Ed.; 5th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2010c). Tasnim: An exegesis of the Holy Quran (Vol. 10) (S. Bandali, Ed.; 3rd ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2010d). The interpretation of man by man (M. H. Elahizadeh, Ed.; 5th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2010e). Society in the Quran (M. Khalili, Ed.; 3rd ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2010f). The status of reason in the geometry of religious knowledge (A. Vaezi, Ed.; 4th ed.). Esra Publishing Center.
Javadi Amoli, A. (2010g). The purity of the Quran from distortion (A. Nasiri, Ed.; 4th ed.). Esra Publishing Center.
Movahed, A. (2016). Strategies for producing religious science based on the theory of Ayatollah Javadi Amoli. Journal of Islamic Philosophy, 1(2), 49–77.
 
پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

مقالات آماده انتشار، اصلاح شده برای چاپ
انتشار آنلاین از 05 خرداد 1405