پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

جُستاری بر سازوکار ضرابخانه ها و چگونگی ضرب سکه در ایرانِ عصر صفوی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
امیر آهنگران
عضو هیئت علمی گروه تاریخ و باستان شناسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه لرستان
10.22034/api.2026.2052681.1177
چکیده
هدف: این پژوهش با هدف بررسی سازوکار ضراب‌خانه‌ها در دوره صفوی و تبیین چگونگی ضرب سکه‌های طلا و نقره توسط دولت مرکزی و سکه‌های مسی توسط حاکمان ایالات انجام شده است. همچنین تلاش شده است علل و زمینه‌های بروز تقلب و جعل در ضرب سکه‌ها و تأثیر آن بر نظام پولی و اقتصادی این دوره مورد تحلیل قرار گیرد.
روش پژوهش: پژوهش حاضر با رویکردی ترکیبی و به شیوه تاریخی–تحلیلی انجام شده است. داده‌ها از طریق بررسی‌های میدانی سکه‌ها و ضراب‌خانه‌ها و نیز مطالعه و تحلیل منابع کتابخانه‌ای و اسناد تاریخی گردآوری شده و سپس به‌صورت تحلیلی مورد ارزیابی قرار گرفته‌اند.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از آغاز سلطنت شاه اسماعیل تا پایان دوره صفوی، بسته به میزان دسترسی به فلزات گران‌بها، در میزان، جنس، وزن، کارکرد، نوع و حتی نام سکه‌ها تغییرات متعددی به وجود آمد. تلاش برخی از شاهان صفوی برای تغییر شیوه ضرب سکه از روش چکشی و دستی به روش چرخی و مکانیکی، با هدف افزایش کمیت و بهبود کیفیت سکه‌ها، عمدتاً با ناکامی مواجه شد. افزون بر این، اقدام برخی شاهان و دولت‌مردان در ضرب سکه‌های کم‌عیار یا کم‌وزن و نیز استفاده از قالب‌ها یا سرسکه‌های مشابه برای سکه‌های طلا و نقره، زمینه را برای جعل و تقلب در سکه‌ها فراهم ساخت.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تقلب و جعل در سکه‌های دوره صفوی پدیده‌ای نسبتاً رایج و تا حدی اجتناب‌ناپذیر بوده است. این وضعیت نه‌تنها ناشی از ضعف‌های فنی در فرآیند ضرب سکه و ناکامی در نوسازی شیوه‌های ضرب بود، بلکه ریشه در ساختار اداری و سیاسی دولت صفوی نیز داشت. کاهش عمدی عیار و وزن سکه‌ها توسط برخی شاهان و کارگزاران حکومتی، نبود نظارت مؤثر، منع نشدن تعقیب و مجازات جاعلان و رواج رشوه‌خواری، همگی به تضعیف اعتبار پول رایج و بی‌ثباتی نظام پولی این دوره انجامید.
کلیدواژه‌ها
صفویان
ضرابخانه
سکه
عیار
تقلب
موضوعات

عنوان مقاله English

A Study on the Minting System and the Method of Coin Production in Safavid Iran

نویسنده English

Amir Ahangaran
"Faculty member of the Department of History and Archaeology at the Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University."
چکیده English

Objective: This study aims to examine the structure and functioning of mints during the Safavid period and to explain the process of minting gold and silver coins by the central government and copper coins by provincial governors. It also seeks to analyze the causes and underlying factors of fraud and counterfeiting in coin minting and to assess their impact on the monetary and economic system of the period.
Method: This research employs a combined approach using a historical analytical method. The data were collected through field examinations of coins and minting sites, as well as through the study and analysis of library sources and historical documents. The collected data were then analyzed within a historical and analytical framework.
Results: The findings indicate that from the beginning of Shah Ismail’s reign to the end of the Safavid dynasty, changes occurred in the quantity, metal composition, weight, function, type, and even the names of coins, largely depending on access to precious metals. Efforts by some Safavid rulers to change the minting technique from the traditional hammered and manual method to a rotary and mechanical system, intended to increase both the quantity and quality of coin production, were largely unsuccessful. Moreover, the deliberate minting of debased or underweight coins by certain rulers and state officials, along with the use of similar dies for both gold and silver coins, created favorable conditions for counterfeiting and fraudulent practices.
Conclusion: The findings of this study indicate that counterfeiting and forgery in Safavid coinage constituted a relatively common and, to some extent, unavoidable phenomenon. This situation was not only the result of technical shortcomings in the minting process and the failure to modernize minting techniques, but also stemmed from the administrative and political structure of the Safavid state. The deliberate reduction of the fineness and weight of coins by certain rulers and government officials, the absence of effective oversight, the lack of consistent prosecution and punishment of counterfeiters, and the prevalence of bribery all contributed to undermining the credibility of the circulating currency and to the instability of the monetary system during this period.

کلیدواژه‌ها English

Safavids
Mint
Coin
Fineness
Counterfeiting
افوشته‌ای نطنزی، محمود بن هدایت‌الله. (1373). نقاوه الآثار فی ذکر الاخیار (تصحیح احسان اشراقی). تهران: علمی و فرهنگی.
امینی هروی، امیرصدرالدین ابراهیم. (1383). فتوحات شاهی (تصحیح محمدرضا نصیری). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
اولئاریوس، آدام. (1385). سفرنامه آدام اولئاریوس (ترجمه احمد بهپور). تهران: ابتکار نو.
الحسینی، خورشاه بن قباد. (1379). تاریخ ایلچی نظام شاه (تصحیح محمدرضا نصیری و کوئیچی هانه‌دا). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
باستانی پاریزی، محمدابراهیم. (1362). سیاست و اقتصاد عصر صفوی. تهران: صفی علیشاه.
بنانی، امین. (1380). ساختار اجتماعی–اقتصادی دوره صفوی. در صفویان (ترجمه یعقوب آژند). تهران: مولی.
بدلیسی، شرف‌خان. (1377). شرفنامه (جلد 2، به اهتمام ولادیمیر ولیامینوف). تهران: اساطیر.
بلو، دیوید. (1396). شاه عباس (ترجمه خسرو خواجه‌نوری). تهران: امیرکبیر.
تاورنیه، ژان باتیست. (1389). سفرنامه تاورنیه (ترجمه حمید ارباب شیرانی). تهران: نیلوفر.
ترکمان، اسکندربیگ. (1382). تاریخ عالم‌آرای عباسی (جلد 1، تصحیح ایرج افشار). تهران: امیرکبیر.
جنابدی، میرزابیگ. (1378). روضه الصفویه (تصحیح غلامرضا طباطبایی‌مجد). تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار. 
حسینی استرآبادی، سید حسن. (1366). تاریخ صفویه از شاه صفی تا شیخ صفی (تصحیح احسان اشراقی). تهران: علمی.
خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین. (1380). تاریخ حبیب‌السیر (جلد 4). تهران: خیام.
خاتون‌آبادی، سید عبدالحسین. (1352). وقایع السنین و الاعوام (تصحیح محمدباقر بهبودی). تهران: کتابفروشی اسلامیه.
دوران، دارلی. (1380). نظام پولی دوره صفویان. در صفویان (ترجمه یعقوب آژند). تهران: مولی.
دالساندری، وینچنتو. (1381). سفرنامه وینچنتو دالساندری. در سفرنامه‌های ونیزیان در ایران (ترجمه منوچهر امیری). تهران: خوارزمی.
دلاواله، پیترو. (1384). سفرنامه دلاواله (ترجمه شعاع‌الدین شفا). تهران: علمی و فرهنگی.
راوندی، مرتضی. (1382). تاریخ اجتماعی ایران (جلدهای 4 و 5). تهران: نگاه.
سانسون. (1346). سفرنامه سانسون (ترجمه تقی تفضلی). تهران: ابن سینا.
سیوری، راجر. (1382). ایران عصر صفوی (ترجمه کامبیز عزیزی). تهران: مرکز.
شاردن، ژان. (1372). سفرنامه شاردن (جلدهای 1 تا 5، ترجمه اقبال یغمایی). تهران: توس.
شاملو، ولی‌قلی. (1371). قصص الخاقانی (جلد 1، تصحیح سید حسن سادات‌ناصری). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
صائب تبریزی، محمدعلی. (1365). دیوان صائب تبریزی (جلدهای 1 تا 6، به کوشش محمد قهرمان). تهران: علمی و فرهنگی.
عالم‌آرای شاه اسماعیل. (1384). (تصحیح اصغر منتظر صاحب). تهران: علمی و فرهنگی.
عقیلی، عبدالله. (1377). دارالضرب‌های ایران در دوره اسلامی. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
فلسفی، نصرالله. (1347). زندگانی شاه عباس اول (جلد 2). تهران: دانشگاه تهران.
فریر، رانلد. (1380). تجارت در دوره صفویان. در تاریخ ایران در دوره صفویان (ترجمه یعقوب آژند). تهران: جامی.
فلور، ویلم. (1395). تاریخ مالی ایران در روزگار صفویان و قاجاریان (ترجمه ابوالقاسم سری). تهران: توس.
قزوینی، ابوالحسن. (1367). فوائد الصفویه (تصحیح مریم میراحمدی). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
قمی، قاضی احمد. (1383). خلاصه التواریخ (جلدهای ۱ و ۲، تصحیح احسان اشراقی). تهران: دانشگاه تهران.
کارری، جِمِلی. (1348). سفرنامه کارری (ترجمه عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ). تبریز: اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی.
کمپفر، انگلبرت. (1363). سفرنامه کمپفر (ترجمه کیکاووس جهانداری). تهران: خوارزمی.
کرمانی، ملا محمد مؤمن. (1384). صحیفه الارشاد (تصحیح محمدابراهیم باستانی پاریزی). تهران: علم.
متی، رودی. (1390). اقتصاد و سیاست خارجی عصر صفوی (ترجمه حسن زندیه). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
متی، رودی و دیگران. (1396). تاریخ پولی ایران از صفویه تا قاجاریه (ترجمه جواد عباسی). تهران: نامک.
مرعشی صفوی، میرزا محمد خلیل. (1362). مجمع التواریخ (تصحیح عباس اقبال). تهران: طهوری و سنایی.
میرزا سمعیا. (1332). تذکره‌الملوک (به کوشش محمد دبیرسیاقی). تهران: طهوری.
مینورسکی، ولادیمیر. (1334). سازمان اداری حکومت صفوی (ترجمه محمد دبیرسیاقی). تهران: زوار.
مستوفی بافقی، محمد مفید. (1385). جامع مفیدی (جلد 3، تصحیح ایرج افشار). تهران: اساطیر.
نخجوانی، محمد بن هندوشاه. (1976). دستورالکاتب فی تعیین المراتب (جلد 2، به اهتمام عبد الکریم علی‌اوغلی علی‌زاده). مسکو: فرهنگستان علوم جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان.
نویدی، داریوش. (1386). تغییرات اجتماعی اقتصادی در ایران عصر صفوی (ترجمه هاشم آقاجری). تهران: نی.
نصرآبادی اصفهانی، محمد طاهر. (1317). تذکره نصرآبادی (تصحیح وحید دستگردی). تهران: ارمغان.
نطنزی، معین‌الدین. (بی‌تا). منتخب التواریخ معینی (به اهتمام پروین استخری). تهران: اساطیر.
https://www.acsearch.info
https://en.numista.com
https://www.zeno.ru
 
Afushtei Natanz i, M. b. H. (1994). Naqavat al-athar fi zikr al-akhyar (E. Eshraqi, Ed.). Tehran: Elmi va Farhangi. 
Aghili, A. (1998). Dar al-zarbhaye Iran dar dowreh-ye Eslami. Tehran: Bonyad-e Mowqufat-e Dr. Mahmoud Afshar Yazdi.
Amini Haravi, A. S. I. (2004). Futuhat-e Shahi (M. R. Nasiri, Ed.). Tehran: Anjoman-e Asar va Mafakher-e Farhangi. 
Anonymous. (2005). Alam-ara-ye Shah Esmail (A. Montazer Saheb, Ed.). Tehran: Elmi va Farhangi. 
Bastani Parizi, M. E. (1983). Siasat va eqtesad-e asr-e Safavi. Tehran: Safi Alishah. 
Bedlisi, S. K. (1998). Sharafnameh (Vol. 2). Tehran: Asatir. 
Benani, A. (2001). Socio-economic structure of the Safavid period. In Safaviyan (Y. Azhad, Trans.). Tehran: Mola. 
Blow, D. (2017). Shah Abbas (K. Khajeh Nouri, Trans.). Tehran: Amir Kabir. 
Careri, G. (1969). Safarnameh-ye Careri (A. Nakhjavani & A. Karang, Trans.). Tabriz: Edareh Kol Farhang va Honar. 
Chardin, J. (1993). Travels in Persia (E. Yaghmaei, Trans., Vols. 1–5). Tehran: Toos. 
Dallessandri, V. (2002). Travel account of Vincenzo Dallessandri. In Safarnamehaye Venizian dar Iran (M. Amiri, Trans.). Tehran: Kharazmi. 
Della Valle, P. (2005). Safarnameh-ye Della Valle (S. Shafa, Trans.). Tehran: Elmi va Farhangi. 
Duran, D. (2001). Monetary system of the Safavid period. In Safaviyan (Y. Azhad, Trans.). Tehran: Mola. 
Floor, W. (2016). The financial history of Iran in the Safavid and Qajar periods (A. Sari, Trans.). Tehran: Toos. 
Falsafi, N. (1968). The life of Shah Abbas I (Vol. 2). Tehran: University of Tehran Press. 
Fryer, R. (2001). Trade in the Safavid period. In Tarikh-e Iran dar dowreh-ye Safaviyan (Y. Azhad, Trans.). Tehran: Jami. 
Hasani Astarabadi, S. H. (1987). History of the Safavids from Shah Safi to Sheikh Safi (E. Eshraqi, Ed.). Tehran: Elmi. 
Husayni, Khurshah b. Qubad. (2000). Tarikh-e Ilchi-ye Nezam Shah (M. R. Nasiri & K. Haneda, Eds.). Tehran: Anjoman Asar va Mafakher Farhangi. 
Junabadi, M. B. (1999). Rowzat al-Safaviyeh (G. R. Tabatabaei Majd, Ed.). Tehran: Bonyad-e Mowqufat-e Dr. Mahmoud Afshar. 
Kaempfer, E. (1984). Safarnameh-ye Kaempfer (K. Jahandari, Trans.). Tehran: Kharazmi. 
Katunabadi, S. A. (1973). Vaqaye al-senin va al-avam (M. B. Behbudi, Ed.). Tehran: Ketabforushi Eslamiyeh. 
Kermani, M. M. (2005). Sahifat al-irshad (M. E. Bastani Parizi, Ed.). Tehran: Elm. 
Khvandamir, G. (2001). Habib al-siyar (Vol. 4). Tehran: Khayyam. 
Mathee, R. (2011). Economy and foreign policy in the Safavid era (H. Zandieh, Trans.). Qom: Pazhuheshgah-e Howzeh va Daneshgah. 
Mathee, R., et al. (2017). Monetary history of Iran from the Safavid to Qajar period (J. Abbasi, Trans.). Tehran: Namek. 
Marashi Safavi, M. M. K. (1983). Majma al-tavarikh (A. Eqbal, Ed.). Tehran: Tahuri va Sanaei. 
Minorsky, V. (1955). Administrative organization of the Safavid government (M. Rajabnia, Trans.). Tehran: Zavvar. 
Mirza Sami A. (1953). Tazkerat al-muluk (M. Dabirsiyaqi, Ed.). Tehran: Tahuri. 
Mostowfi Bafqi, M. M. (2006). Jame mofidi (Vol. 3, I. Afshar, Ed.). Tehran: Asatir. 
Nakhjavani, M. b. Hindushah. (1976). Dastur al-kateb fi ta yin al-maratib (Vol. 2). Moscow: Academy of Sciences. 
Nasrabadi Esfahani, M. T. (1938). Tazkereh-ye Nasrabadi (V. Dastgerdi, Ed.). Tehran: Armaghan. 
Natanzi, M. al-Din. (n.d.). Montakhab al-tavarikh-e Moeini (P. Estakhri, Ed.). Tehran: Asatir. 
Navaidi, D. (2007). Socio-economic changes in Safavid Iran (H. Aghajeri, Trans.). Tehran: Ney. 
Olearius, A. (2006). Safarnameh-ye Adam Olearius (A. Behpour, Trans.). Tehran: Ebtekar-e No. 
Qazvini, A. H. (1988). Favayed al-Safaviyeh (M. Mirahmadi, Ed.). Tehran: Moasseseh Motaleat va Tahqiqat Farhangi. 
Qomi, Q. A. (2004). Kholasat al-tavarikh (Vols. 1–2, E. Eshraqi, Ed.). Tehran: University of Tehran Press. 
Ravandi, M. (2003). Social history of Iran (Vols. 4–5). Tehran: Negah.
Sanson. (1967). Safarnameh-ye Sanson (T. Tafazzoli, Trans.). Tehran: Ibn Sina. 
Savory, R. (2003). Iran under the Safavids (K. Azizi, Trans.). Tehran: Markaz. 
Shamlu, V. Q. (1992). Qesas al-khaqani (Vol. 1, S. H. Sadat Naseri, Ed.). Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance. 
Saeb Tabrizi, M. A. (1986). Divan-e Saeb Tabrizi (Vols. 1–6, M. Ghahreman, Ed.). Tehran: Elmi va Farhangi. 
Tarkaman, I. B. (2003). Tarikh-e alam-ara-ye Abbasi (Vol. 1, I. Afshar, Ed.). Tehran: Amir Kabir. 
Tavernier, J. B. (2010). Safarnameh-ye Tavernier (H. Arbab Shirani, Trans.). Tehran: Niloufar.
Web sources: 
https://www.acsearch.info 
https://en.numista.com 
https://www.zeno.ru
 
پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 مهر 1404