پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

روش نسخه شناسی و تصحیح و تحقیق متون قرآنی و حدیثی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مرتضی قاسمی حامد 1
فرزین حبیب زاده 2
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده قرآن و حدیث، دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده قرآن و حدیث، دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران
10.22034/api.2025.2027945.1021
چکیده
هدف: نسخه‌های خطی فراوان در علوم اسلامی و مطالعات قرآنی، نشان‌دهنده عظمت تمدن اسلامی و جایگاه مهم دانش‌های قرآنی و اسلامی در میان مسلمانان در دوره درخشان اسلامی ـ ایرانی است. از آنجا که این آثار مکتوب از میراث علمی و عامل پیوند فرهنگی و اجتماعی میان ملت‌های مختلف اسلامی به شمار می‌آیند، توجه دانش‌پژوهان و محققان مطالعات دینی و اسلام‌شناسی به این گنجینه‌ها و تلاش برای احیاء و انتشار آن‌ها ضروری است.
روش پژوهش: این پژوهش با هدف تبیین روش نسخه‌شناسی و اهمیت تصحیح و تحقیق متون خطی قرآنی و حدیثی، با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای انجام شده است.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در روند تاریخی تصحیح و تحقیق متون کهن قرآنی و حدیثی، تلاش‌های گوناگونی از سوی مستشرقان و محققان غربی و نیز پژوهشگران مسلمان صورت گرفته است. همچنین در این نوشتار به برخی ویژگی‌های لازم برای مصحّح در حوزه نسخه‌شناسی و شیوه‌های تصحیح و تحقیق متون قرآنی و حدیثی پرداخته شده است.
نتیجه‌گیری: در سال‌های اخیر توجه گسترده‌ای به بازیابی و تصحیح نسخه‌های خطی در حوزه معارف و علوم اسلامی صورت گرفته است و محققان مسلمان و قرآن‌پژوهان غربی با انگیزه‌های مختلف، احیاء و انتشار این آثار ارزشمند را با بهره‌گیری از روش‌های نوین تصحیح علمی و انتقادی دنبال کرده‌اند. ازاین‌رو، پژوهشگران و مصححان نسخه‌های خطی پیش از ورود به عرصه تصحیح و تحقیق متون دینی، لازم است با اصول و فنون نسخه‌شناسی، روش‌های تصحیح متون، شیوه مقدمه‌نویسی برای متون مصحَّح و نیز نقد و ترجمه این آثار آشنایی کامل داشته باشند.
کلیدواژه‌ها
نسخه شناسی
تصحیح متون
تحقیق
قرآن و حدیث
نسخ خطی

موضوعات

عنوان مقاله English

Textual Criticism, Manuscript Studies, and the Editing and Research of Qurʾanic and Hadith Texts

نویسندگان English

Morteza Ghasemihamed 1
Farzin Habibzadeh 2
1 Assistant Professor, Quran and Hadith Sciences, Faculty of Quran and Hadith, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran
2 PhD student, Quran and Hadith Sciences, Faculty of Quran and Hadith, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran
چکیده English

Objective: The large number of manuscript works in Islamic sciences and Qur’anic studies reflects the grandeur of Islamic civilization and the significant status of Qur’anic and Islamic knowledge among Muslims during the flourishing Islamic Iranian period. Since these written works constitute part of the scholarly heritage and serve as a means of cultural and social connection among various Islamic nations, it is essential for scholars and researchers in religious and Islamic studies to pay attention to these treasures and strive for their revival and publication.
Method: This study aims to clarify the methodology of manuscript studies and the importance of editing and critically studying Qur’anic and Hadith manuscripts. It has been conducted using a descriptive analytical approach based on library sources.
Results: The findings indicate that throughout the historical process of editing and studying classical Qur’anic and Hadith texts, various efforts have been made by Orientalists and Western scholars as well as Muslim researchers. The study also discusses certain essential qualifications required of an editor in the field of manuscript studies and examines methods of editing and researching Qur’anic and Hadith texts.
Conclusion: In recent years, there has been widespread attention to the recovery and correction of manuscripts in the field of Islamic education and sciences, and Muslim scholars and Western Quran scholars, with various motivations, have pursued the revival and publication of these valuable works by utilizing modern methods of scientific and critical correction. Therefore, before entering the field of correction and research of religious texts, it is necessary for researchers and correctors of manuscripts to be fully familiar with the principles and techniques of manuscriptology, methods of text correction, the method of writing introductions for corrected texts, as well as the criticism and translation of these works.

کلیدواژه‌ها English

Manuscript Studies, Textual Editing and Critical Research, Qur&‌rsquo
an and Hadith, Manuscripts
افشار، ایرج. (1384). «مسائل نقل و تصحیح متن­های فارسی و مشکل حفظ اصالت نسخۀ خطّی»، نامۀ بهارستان، سال ششم، شمارۀ اول ـ دوم، دفتر 11 و 12.
امیدسالار، محمود. (1385). «تاریخچه­ای از تصحیح متن در مغرب زمین و در میان مسلمین»، آینۀ میراث، سال چهارم، شمارۀ 33 و 34.
بینش، تقی. (1354). «روش تصحیح متون فارسی»، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، دورۀ 27، شمارۀ 115 و 116.
جواد، مصطفی. (1377). «فن تصحیح متون»، آینۀ میراث، مترجم: علی محدث، شمارۀ 2.
جهانبخش، جویا. (1390). راهنمای تصحیح متون، تهران: دفتر نشر میراث مکتوب، چاپ سوم.
جهانبخش، جویا. (1384). «سخت­تر از تألیف/ دربارۀ روش­های تصحیح متون خطی»، ضمیمۀ خردنامۀ همشهری، شمارۀ 68.
چرمگی عمرانی، مرتضی و علی (پدرام) میرزایی. (1389). کارگاه روش تصحیح نسخه­های خطی، تهران: دانشگاه پیام نور، چاپ دوم.
رنجبر، احمد. (1377). روش تحقیق و مأخذشناسی، تهران: اساطیر، چاپ پنجم.
زرین­کوب، عبدالحسین. (1336). «روش علمی در نقد و تصحیح متون ادبی»، یغما، سال دهم، شمارۀ 6 و 7.
زرین­کوب، عبدالحسین. (1377). «روش علمی در نقد و تصحیح متون ادبی»، آینۀ میراث، سال اول، شمارۀ اول، 1377.
ستوده، غلامرضا. (1386). مرجع­شناسی و روش تحقیق در ادبیات فارسی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت)، چاپ دوازدهم.
سمیعی، احمد. (1361). «نکته­هایی در باب تصحیح متون»، نشر دانش، شمارۀ 12، 1361.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1383). «نقشِ ایدئولوژیکِ نسخه بدل­ها»، نامۀ بهارستان، سال پنجم، شمارۀ اول و دوم، دفتر 9 و 10.
شورای عالی انقلاب فرهنگی، مصوبه اهداف، سیاست­ها و ضوابط نشر کتاب، تهران، جلسۀ 660، مورخ 24/1/1389.
شورای عالی انقلاب فرهنگی، منشور توسعه فرهنگ قرآنی، مصوب جلسات 643، 651، 664 و 679، جلسه 643، مورخ 22/2/88.
عمادی حائری، محمد. (1387). «تصحیح متون با تأکید بر تصحیح متون فارسی»، گزارش میراث، دورۀ دوم، سال سوم، شمارۀ 25 و 26، 1387.
فدائی، غلامرضا. (1386). آشنایی با نسخ خطّی و آثار کمیاب (فارسی و عربی)، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت)، چاپ اول.
فرزاد، مسعود. (1353). «روش علمی برای تصحیح متون»، گوهر، سال دوم، شمارۀ 22.
مایل هروی، نجیب. (1379). تاریخ نسخه­پردازی و تصحیح انتقادی نسخه­های خطّی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
مجرد، مجتبی. (1393). «زمینه­های پیدایش و تطور دانش تصحیح متن در جهان اسلام»، مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، دورۀ 25، شمارۀ 98.
مرکز دایرۀ­المعارف بزرگ اسلامی، www.cgie.org.ir.
مسجدی، حسین. (1397). نسخه­های خطّی و آثار کمیاب، تهران: دانشگاه پیام نور، چاپ اول.
مشتاق مهر، رحمان. (1378). «محدّث ارموی و تصحیح متون»، آینۀ پژوهش، دورۀ 10، شمارۀ 59.
المنجّد، صلاح­الدین. (1377). «روش تصحیح نسخه­های خطّی»، آینۀ میراث، ترجمۀ حسین خدیوجم، سال اول، شمارۀ سوم و چهارم.
المنجّد، صلاح­الدین. (1987). قواعد تحقیق المخطوطات، بیروت: دارالکتب الجدید، الطبعۀ السابعۀ.
یوسفی، غلامحسین. (1386). برگ­هایی در آغوش باد، جلد دوم، تهران: علمی، چاپ چهارم.
Afshar, I. (2005). Issues in Transmission and Editing of Persian Texts and the Problem of Preserving the Authenticity of Manuscripts. Nameh-ye Baharestan, 6(1-2), 11-12.
Ahmadi Haeri, M. (2008). Editing Texts with Emphasis on Editing Persian Texts. Gozaresh-e Miras, 2(3), 25-26.
Binish, T. (1975). The Method of Editing Persian Texts. Faculty of Literature and Humanities, University of Tabriz, 27(115-116).
Chermagi Omrani, M., & Mirzaei, A. P. (2010). Workshop on the Method of Editing Manuscripts (2nd ed.). Tehran: Payam Noor University.
Encyclopedia Islamica Foundation. (n.d.). [Encyclopedia Islamica]. Retrieved from http://www.cgie.org.ir
Farzad, M. (1974). Scientific Method for Textual Criticism. Gohar, 2(22).
Fadaei, Gh. (2007). Introduction to Manuscripts and Rare Books (Persian and Arabic). Tehran: SAMT.
Jahanbakhsh, J. (2005). More Difficult than Writing: On the Methods of Editing Manuscripts. Supplement to Kheradnameh-ye Hamshahri, 68.
Jahanbakhsh, J. (2011). Guide to Textual Criticism (3rd ed.). Tehran: Miras-e Maktoob.
Javad, M. (1998). The Art of Textual Criticism (A. Mohaddes, Trans.). Ayeneh-ye Miras, 2.
Majarre, M. (2014). The Origins and Development of Textual Criticism in the Islamic World. National Studies on Librarianship and Information Organization, 25(98).
Mayel Heravi, N. (2000). History of Manuscript Production and Critical Editing of Manuscripts. Tehran: Library, Museum and Centre of Documentation, Parliament of Iran.
Masjedi, H. (2018). Manuscripts and Rare Works. Tehran: Payam Noor University.
Mojtaba, R. (1998). Methodology and Reference Studies (5th ed.). Tehran: Asatir.
Montajab Mehr, R. (1999). Mohaddes Ardebili and Textual Criticism. Ayene-ye Pajuhesh, 10(59).
Omidsalar, M. (2006). A History of Textual Criticism in the West and Among Muslims. Ayeneh-ye Miras,4(33-34).
Sattoudeh, Gh. (2007). Reference Studies and Research Methods in Persian Literature (12th ed.). Tehran: SAMT.
Shafi‘i Kadkani, M. R. (2004). The Ideological Role of Textual Variants. Nameh-ye Baharestan, 5(1-2), 9-10.
Shoraye Ali Enqelab Farhangi. (2009). Approval of the Goals, Policies, and Regulations of Book Publishing (Session 660, April 2009). Tehran: S.A.E.F.
Shoraye Ali Enqelab Farhangi. (2008). Charter for the Development of Quranic Culture (Sessions 643, 651, 664, 679; Session 643, May 2008). Tehran: S.A.E.F.
Sami‘i, A. (1982). Remarks on Textual Criticism. Nashr-e Danesh, 12.
Yusefi, Gh. (2007). Leaves in the Embrace of the Wind (Vol. 2, 4th ed.). Tehran: Elmi.
Zarrinkoub, A. (1957). Scientific Method in Criticism and Editing of Literary Texts. Yaghma, 10(6-7).
Zarrinkoub, A. (1998). Scientific Method in Criticism and Editing of Literary Texts. Ayeneh-ye Miras, 1(1).
al-Manjid, S. (1987). Rules for the Critical Editing of Manuscripts (7th ed.). Beirut: Dar al-Kutub al-Jadeed.
al-Manjid, S. (1998). The Method of Editing Manuscripts (H. Khadiyoojam, Trans.). Ayeneh-ye Miras, 1(3-4).
پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی
دوره 5، شماره 9
تیر 1405
صفحه 1-20