پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

ماهیت قیام شیخ عبیدالله شمزینی در عصر ناصرالدین شاه قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
زلیخا امینی
استادیار گروه تاریخ دانشگاه سیدجمال الدین اسدآبادی، همدان، ایران
10.22034/api.2025.2050121.1134
چکیده
هدف: این پژوهش به بررسی ماهیت قیام شیخ عبیدالله شمزینی در سال ۱۲۹۷ ه‍.ق / ۱۸۸۰ م در دوران ناصرالدین شاه قاجار می‌پردازد و تلاش می‌کند جایگاه این حرکت را در بستر تحولات اجتماعی‑سیاسی مناطق کردنشین غرب ایران تبیین کند.
مسئله اصلی مقاله آن است که آیا این قیام را می‌توان حرکتی ملی‌گرایانه در چارچوب شکل‌گیری ناسیونالیسم کردی دانست یا باید آن را واکنشی اعتراضی و مبتنی بر ساختارهای سنتی قدرت در جامعه عشایری و طریقتی قلمداد کرد.
روش پژوهش: این پژوهش با رویکرد توصیفی‑تحلیلی انجام شده و بر پایه اسناد تاریخی، گزارش‌های دیوانی و منابع دست اول به تحلیل زمینه‌های شکل‌گیری قیام و اهداف رهبری آن می‌پردازد.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه برخی مورخان این قیام را از نخستین نمودهای ناسیونالیسم کردی دانسته‌اند، اما شواهد تاریخی از نبود انسجام ملی‌گرایانه حکایت دارد. ماهیت این حرکت بیشتر اعتراضی، قبیله‌ای و مبتنی بر روابط پیش‌ملی‌گرایی بوده است. همچنین شیخ عبیدالله با تکیه بر نارضایتی‌های ناشی از بحران اقتصادی، قحطی، فشارهای مالیاتی و تنش‌های مرزی با دولت عثمانی توانست عشایر و روستاییان منطقه را بسیج کند.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد هدف اصلی شیخ عبیدالله تشکیل دولت مستقل کردی نبود، بلکه رفع ظلم حاکمان محلی و ایجاد واحدی سیاسی تحت حمایت عثمانی مدنظر او بوده است. قیام در نهایت به علت خیانت برخی سران عشایر، مداخله قدرت‌های خارجی و فقدان پایگاه اجتماعی گسترده توسط دولت قاجار سرکوب شد.
از منظر تاریخی، این قیام را می‌توان مرحله‌ای گذار از ساختارهای سنتی قدرت به الگوهای سیاسی جدید در اواخر قرن نوزدهم دانست؛ حرکتی که برخی مؤلفه‌های هویتی داشت اما هنوز به سطح یک جنبش ملی مدرن ارتقا نیافته بود.
کلیدواژه‌ها
قیام
شیخ عبیدالله
ناصرالدین شاه
دولت ایران
دولت عثمانی
موضوعات

عنوان مقاله English

The nature of Sheikh Obaidullah Shamzini's uprising in the era of Naser al-Din Shah Qajar

نویسنده English

Zoleikha Amini
Assistant Professor, Department of History, Seyyed Jamaluddin Asadabadi University, Asadabad, Hamadan, Iran
چکیده English

Objective: This study examines the nature of Sheikh Ubaydollah Shamszini’s uprising in 1297 AH / 1880 CE during the reign of Naser al‑Din Shah Qajar, seeking to clarify the position of this movement within the broader socio‑political transformations of the Kurdish regions in western Iran. The central question of the article is whether this uprising can be interpreted as a nationalist movement within the early formation of Kurdish nationalism, or whether it should instead be viewed as a protest‑driven reaction rooted in traditional structures of power within tribal and Sufi‑order‑based society.
Method: The research employs a descriptive‑analytical approach, drawing upon historical documents, administrative reports, and primary sources to analyze the underlying conditions that shaped the uprising and the objectives pursued by its leadership.
Results: The findings indicate that although some historians have regarded this uprising as one of the earliest manifestations of Kurdish nationalism, historical evidence reveals a lack of nationalist cohesion. The movement was primarily protest‑oriented, tribal in character, and grounded in pre‑national patterns of social organization. Furthermore, Sheikh Ubaydollah was able to mobilize tribes and rural communities by capitalizing on widespread discontent resulting from economic crisis, famine, oppressive taxation, and border tensions with the Ottoman Empire.
Conclusion: The study concludes that Sheikh Ubaydollah’s primary aim was not the establishment of an independent Kurdish state, but rather the removal of oppressive local authorities and the creation of a political unit under Ottoman protection. Ultimately, the uprising was suppressed by the Qajar state due to the betrayal of certain tribal leaders, foreign intervention, and the lack of broad social support. From a historical perspective, the movement represents a transitional phase from traditional power structures toward emerging political models in the late nineteenth century an endeavor exhibiting some identity‑based elements, yet not fully reaching the level of a modern national movement.

کلیدواژه‌ها English

Uprising
Sheikh Ubaydollah
Naser al‑Din Shah
Iranian State
Ottoman State
ابالاس، ادگار. (1377). جنبش کُردها، ترجمه: اسماعیل فتاح قاضی، تهران: موسسه انتشارات نگاه.
افشار سیستانی، ایرج. (1381)، مقدمه ای بر شناخت ایلها و چادر نشینان و طوایف عشایری ایران، تهران: انتشارات ثامن الامه(ع).
الگار، حامد. (1370)، شورش آقا محمد خان محلاتی و چندمقاله دیگر، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: انتشارات توس.
اولسن، رابرت. (1377). قیام شیخ سعید پیران(کردستان1925)، ترجمه ابراهیم یونسی، تهران: انتشارات نگاه.
بدیع الزمان، نادر میرزا. (1273). تاریخ و جغرافیای دارالسطنه ی تبریز، به تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، تبریز: انتشارات ستوده.
برزویی، مجتبی. (1378). اوضاع سیاسی کردستان (از سال 1258 تا 1325)، تهران: انتشارات فکر نو.
بیگ باباپور، یوسف. (۱۳۹۰). فتنه شیخ عبیدالله کرد، تهران: مرکز پژوهش کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
دهقان، علی. (1348). سرزمین زردشت (اوضاع طبیعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و تاریخی رضائیه)، ارومیه: ابن سینا.
روحانی، بابا مردوخ. (1382). تاریخ مشاهیر کرد، به کوشش محمد ماجد مردوخ روحانی، تهران: انتشارات سروش.
ساسانی، خان ملک. (1362). دست پنهان سیاست انگلیس در ایران، تهران: انتشارات بابک.
شمس، اسماعیل. (۱۳۸۳). کردهای غرب ایران(کردستان و آذربایجان: ملیت، قومیت و مذهب از مشروطه تا کودتای ۱۲۹۹، رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس.
شیبانی، ابراهیم. (1366). منتخب التواریخ، تهران: انتشارات علمی.
شیرکو، بله چ. (1990). کیشه کورد، ترجمه محه مه د حه مه باقی، سه قز: چاپه مه نی محه مه دی.
عباس میرزا. (1361). شرح حال عباس میرزا ملک آرا، با مقدمه ای از عباس اقبال، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران: انتشارات بابک
غوریانس، اسکندر. (1356).  قیام شیخ عبیدالله شمزینی در عهد ناصرالدین شاه قاجار، به کوشش عبدالله مردوخ، تهران: انتشارات دنیای دانش.
کاویانپور، احمد. (۱۳۷۸). تاریخ ارومیه، ارومیه:آذرکهن.
کرزن، لرد. (1347). ایران و مسئله ایران، ترجمه علی جواهر کلام، تهران: انتشارت ابن سینا.
کندال و گروهی از نویسندگان. (1373). کُردها، ترجمه ابراهیم یونسی، تهران: انتشارات روز بهان.
کوچرا، کریس. (1377). جنبش ملی کُرد، ترجمه ابراهیم یونسی، تهران،انتشارات نگاه.
گروسی، حسنعلی بن محمد صادق. (1373). گزارشها و نامه های دیوانی امیر نظام گروسی درباره وقایع کردستان در سال 1297، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
مک داول، دیوید. (1380). تاریخ معاصر کرد، تهران: انتشارات پانیذ.
منصوری، فیروز. (1379). مطالعاتی درباره تاریخ، زبان و فرهنگ آذربایجان، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
نیکیتین، واسیلی. (1366). کُرد وکُردستان، ترجمه محمد قاضی، تهران: انتشارات نیلوفر.
وان بروئن سن، مارتین. (1383). جامعه شناسی مردم کُرد، ترجمه ابراهیم یونسی، تهران: نشر پانیذ.
هدایت، مهدی قلی خان. (1344). خاطرات وخطرات، تهران: انتشارات زوار.
(مجله یادگار). حسین سعادت نوری ، سال پنجم ، شماره اول و دوم ، شهریور 1327.
روزنامه اختر، سال ششم ، 1297.
 
Abolas, E. (1998). Jonbesh-e Kordha [The Kurdish movement] (I. Fattah Qazi, Trans.). Tehran: Moasseseh-ye Entesharat-e Negah.
Afshar Sistani, I. (2002). Moqaddameh-i bar shenakht-e ilha, chadorneshinan va tavayef-e ashayeri-ye Iran [An introduction to the knowledge of tribes, nomads and clans of Iran]. Tehran: Entesharat-e Samen al-Aemmeh.
Algar, H. (1991). Shuresh-e Aqa Mohammad Khan Mahallati va chand maqale-ye digar [The revolt of Aqa Mohammad Khan Mahallati and other essays] (A. Serri, Trans.). Tehran: Entesharat-e Toos. (Original work published 1969)
Akhtar Newspaper. (1879–1880). Year 6, Issues 7, 8, 20, 41, 43, 44. Istanbul. (Original work published 1297 A.H.)
Badiozzaman, N. M. (1994). Tarikh va joghrafiya-ye Dar al-Saltaneh-ye Tabriz [History and geography of the Royal Seat of Tabriz] (Gh. Tabatabai Majd, Ed.). Tabriz: Entesharat-e Sotoudeh.
Barzoui, M. (1999). Oza-e siyasi-ye Kordestan (az sal-e 1258 ta 1325) [Political conditions of Kurdistan (from 1879 to 1946)]. Tehran: Entesharat-e Fekr-e No.
Big Babapour, Y. (2011). Fitna-ye Sheikh Obeydollah Kord [The sedition of Sheikh Obeydollah the Kurd]. Tehran: Majles Library, Museum and Documents Research Center.
Gozideh-ye asnad-e siyasi-ye Iran va Osmani (doureh-ye Qajariyeh) [Selected political documents of Iran and the Ottoman Empire (Qajar Period)]. (1991). Tehran: Ministry of Foreign Affairs, Office of Political and International Studies.
Ghourians, E. (1977). Qiyam-e Sheikh Obeydollah Shamzini dar ahd-e Naser al-Din Shah Qajar [The uprising of Sheikh Obeydollah Shamzini during the reign of Naser al-Din Shah Qajar] (A. Mardukh, Ed.). Tehran: Entesharat-e Donya-ye Danesh.
Grousi, H. S. (1994). Gozaresh-ha va nameh-ha-ye divani-ye Amir Nezam Grousi darbareh-ye vaqaye-e Kordestan dar sal-e 1297 [Administrative reports and letters of Amir Nezam Grousi concerning the events of Kurdistan in 1880]. Tehran: Dr. Mahmoud Afshar Foundation.
Hedayat, M. Q. (1965). Khaterat va khatarat [Memoirs and perils]. Tehran: Entesharat-e Zavvar.
Kavianpour, A. (1999). Tarikh-e Urmieh [History of Urmia]. Urmia: Azarkohan.
Kendal, N. (1994). Kordha [The Kurds] (I. Younesi, Trans.). Tehran: Entesharat-e Rouzbehan. (Original work published 1993)
Kouchera, C. (1998). Jonbesh-e melli-ye Kord [The Kurdish national movement] (I. Younesi, Trans.). Tehran: Entesharat-e Negah. (Original work published 1993)
Mansouri, F. (2000). Motale'ati darbareh-ye tarikh, zaban va farhang-e Azarbaijan [Studies on the history, language and culture of Azerbaijan]. Tehran: Ministry of Foreign Affairs.
McDowall, D. (2001). Tarikh-e mo'aser-e Kord [A modern history of the Kurds] (I. Younesi, Trans.). Tehran: Entesharat-e Paniz. (Original work published 1996)
Nikitin, V. (1987). Kord va Kordestan [Kurds and Kurdistan] (M. Qazi, Trans.). Tehran: Entesharat-e Niloufar. (Original work published 1956)
Olson, R. (1998). Qiyam-e Sheikh Saeed Piran (Kordestan 1925) [The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925] (I. Younesi, Trans.). Tehran: Entesharat-e Negah. (Original work published 1989)
Rouhani, B. M. (2003). Tarikh-e mashahir-e Kord [History of famous Kurds] (M. M. Mardukh Rouhani, Ed.). Tehran: Entesharat-e Soroush.
Sa'adat Nouri, H. (1948). Vaqaye'-e Kordestan va sargozasht-e Hamzeh Aqa Mangur [Events of Kurdistan and the story of Hamzeh Aqa Mangur]. Yadegar Magazine, 5(1–2), 15–20.
Sasani, Kh. M. (1983). Dast-e penhan-e siyasat-e Englis dar Iran [The hidden hand of British policy in Iran]. Tehran: Entesharat-e Babak.
Shams, E. (2004). Kordha-ye gharb-e Iran (Kordestan va Azarbaijan: melliyat, qoumiyat va mazhab az Mashrouteh ta kudeta-ye 1299) [Kurds of Western Iran: Nationality, ethnicity and religion from the Constitutional Revolution to the 1921 coup] (Unpublished doctoral dissertation). Tarbiat Modares University.
Sheybani, E. (1987). Montakhab al-Tavarikh [Selections from the histories]. Tehran: Entesharat-e Elmi.
Shirko, B. (1990). Kishe Kord [The Kurdish issue] (M. H. Baqi, Trans.). Saqqez: Chapkhaneh-ye Mohammadi.
Van Bruinessen, M. (2004). Jame'e-shenasi-ye mardom-e Kord [Agha, Shaikh and State: The social and political structures of Kurdistan] (I. Younesi, Trans.). Tehran: Nashr-e Paniz. (Original work published 1992).