پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

اجتهاد نوین در حقوق ولدالزنا: بازخوانی فقهی و ارائه رویکردهای اصلاحی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی،دانشگاه پیام نور ،تهران،ایران.
10.22034/api.2025.2065591.1382
چکیده
هدف: این پژوهش به دنبال بازخوانی و تحلیل دوباره احکام مربوط به «ولدالزنا» در فقه اسلامی است و می‌کوشد ظرفیت‌های اصلاحی موجود در فقه امامیه را با استفاده از مبانی نوین مانند کرامت انسانی، مقاصد شریعت، و داده‌های علمی جدید از جمله آزمایش (DNA) بررسی کند. هدف اصلی، نشان دادن امکان بازنگری در برخی احکام سنتی بدون عدول از اصول بنیادین فقه است.
روش پژوهش: مقاله با رویکرد تحلیلی تطبیقی و بر پایه مطالعه منابع کلاسیک فقه شیعه و اهل سنت، به بررسی ادله سنتی مانند کتاب، سنت، اجماع و قیاس، و نیز قواعدی مانند سدّ الذرائع و حفظ نسب پرداخته و آنها را با مبانی اجتهادی همچون عقل، مصلحت و قاعده لاضرر مقایسه می‌کند.
یافته‌ها: مطالعه نشان می‌دهد که بسیاری از احکام سنتی درباره فرزند نامشروع مانند عدم انتساب نسب به پدر، محرومیت از ارث، محدودیت در شهادت و قضاوت، و احکام مربوط به حضانت و نفقه بر اساس ملاحظات حفظ نظام خانواده و صیانت از نسب وضع شده‌اند. با این حال، تحلیل مبانی اجتهادی و یافته‌های علمی معاصر نشان می‌دهد که امکان بازنگری در بخشی از این احکام وجود دارد و فقه امامیه ظرفیت پذیرش رویکردهای انسانی‌تر و متناسب با شرایط زمانه را دارد.
نتیجه‌گیری: پژوهش نتیجه می‌گیرد که فقه اسلامی، در پرتو اجتهاد پویا و استفاده از اصولی چون عقل، مصلحت و قاعده لاضرر، توانایی پاسخگویی به نیازهای نوپدید اجتماعی را دارد. این ظرفیت می‌تواند زمینه‌ساز اصلاح برخی احکام مربوط به ولدالزنا باشد، بی‌آنکه به اصول بنیادین شریعت خدشه‌ای وارد شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Modern Ijtihad in the Rights of Walad al-Zina: A Jurisprudential Rereading and Presentation of Reformist Approaches

نویسنده English

Mansoureh Arjomandifard
Assistant Professor, Department of Islamic Jurisprudence and the Principles of Islamic Law, Payame Noor University, Tehran, Iran.
چکیده English

Objective: This study aims to revisit and critically analyze the legal rulings related to a child born out of wedlock (walad al zina) in Islamic jurisprudence. It seeks to explore the reformative capacities within Imami jurisprudence by engaging with contemporary foundations such as human dignity, the higher objectives of Sharia (maqasid al sharia), and modern scientific evidence, including DNA testing. The primary objective is to demonstrate the feasibility of revising certain traditional rulings without departing from the fundamental principles of Islamic law.
Method: Employing an analytical comparative approach, the article examines classical sources of Shia and Sunni jurisprudence. It analyzes traditional evidentiary bases such as the Quran, the Sunna, ijma (consensus), and qiyas (analogical reasoning), as well as legal maxims like sadd al dhara'i (blocking the means) and the preservation of lineage. These are then compared with ijtihad based principles including reason, public interest (maslaha), and the no harm rule (qaidat la darar).
Results: The study indicates that many classical rulings concerning a child born out of wedlock such as the denial of paternal lineage, exclusion from inheritance, restrictions on testimony and judicial authority, and limitations regarding custody and financial support were formulated primarily to safeguard the family structure and protect legitimate lineage. However, an analysis grounded in contemporary ijtihad principles and scientific advancements reveals that certain aspects of these rulings may be revisited. Imami jurisprudence demonstrates the capacity to adopt more humane and context sensitive approaches aligned with modern social realities.
Conclusion: The research concludes that Islamic jurisprudence, when approached through dynamic ijtihad and guided by principles such as reason, public interest, and the no harm rule, possesses the ability to respond effectively to emerging social needs. This adaptive capacity can pave the way for reforming certain rulings related to a child born out of wedlock without compromising the essential foundations of Sharia.

کلیدواژه‌ها English

Walad al-zina
Imami jurisprudence
Contemporary ijtihad
Social justice
Rule of la zarar
آخوند خراسانی، محمدکاظم. (1400 ق). کفایة الاصول . قم: مؤسسه آل البیت.
ابن ا‌بیه، عبدالله. (۱۴۳۳ق). فقه النوازل وتحدیات العصر. جده:دار المنهاج.
ابن تیمیه،تقی الدین. (1420 ق). مجموع الفتاوی .ریاض: دار عالم الکتب.
ابن جزی، محمد بن احمد. (1426ق). القوانین الفقهیه. بیروت:دار ابن حزم.
ابن عاشور، محمد الطاهر. (1420ق). التحریر والتنویر . دار سحنون، تونس.
ابن قدامه، عبدالله بن احمد. (۱۴۱۳ق). المغنی (ج ۶). قاهره: دار الفکر
ابن قیم الجوزیه،شمس الدین. (1423ق). إعلام الموقعین (ج. 3، ص. 154). دار ابن الجوزی،
ابن ماجه، محمد بن یزید. (1417 ق). سنن ابن ماجه .بیروت: دار الفکر.
ابو داوود، سلیمان بن اشعث.  (1409 ق). سنن ابو داوود . بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابوزهره، محمد. (1395ق). الاحوال الشخصیه.قاهره:دارالفکر العربی
الجبعی العاملی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۲ق). مسالک الافهام . قم: موسسه المعارف الاسلامیه
السرخسی،شمس الائمه محمد. (1414 ق). المبسوط (ج. 5، ص. 210). دار المعرفة، بیروت.
القشیری ، مسلم بن حجاج. (1415 ق). صحیح مسلم .بیروت: دار احیاء التراث العربی.
النجار، محمد. (1436). تأثیر اصول مقاصدی بر احکام فقهی ولدالزنا (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه الأزهر، دانشکده شریعت و حقوق، قاهره،مصر.
انصاری، مرتضی. (1415 ق). فرائد الاصول . قم: موسسه النشر الاسلامی.
انصاری، مرتضی. (۱۴۰۱ ق). الرساله الفقهیه. قم: موسسه نشر اسلامی.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (۱۴۲۲ق). صحیح بخاری . ریاض: دار طوق النجاة.
جوادی آملی، عبد الله. (1432 ق). اجتهاد و زمان و مکان. قم: انتشارات اسراء.
حرّانی، ابن شعبه. (۱۴۰۴ق). تحف العقول عن آل الرسول. بیروت:مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
حکیم، محمدتقی. (1425ق). الاصول العامه للفقه المقارن . قم: مؤسسه آل البیت.
حلی، جعفر بن حسن. (1417 ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام . قم: موسسه النشر الاسلامی.
حلی، ابن ادریس. (۱۴۱۰ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی . قم:موسسة النشر الاسلامی
حلی، حسن بن یوسف. (1420 ق). تذکرة الفقهاء (ج. 2، ص. 140). مؤسسه آل البیت، قم.
حسینی، علی. (1397). بررسی فقهی و حقوقی جایگاه ولدالزنا در احکام مدنی و کیفری (رساله دکتری). دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، تهران، ایران
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعه. قم: موسسه آل‌البیت.
حلی، محمد ابن ادریس. (۱۴۱۰ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی . قم:موسسه النشر الاسلامی.
خویی، سید ابوالقاسم. (1421 ق). مبانی تکملة المنهاج . قم: موسسه الإمام الخوئی.
خویی، ابوالقاسم. (1420 ق). مستند العروة الوثقی . قم: دارالزهراء.
رازی، فخرالدین. (1420 ق). التفسیر الکبیر. قاهره: دار احیاء التراث العربی.
رمضان، طارق. (۱۴۳۶ق). مقاصد الشریعه وتحدیات العصر. بیروت:دار الفکر.
رمضانی، عبداللطیف. (۱۴۴۰ق). عدالة الاسلام فی حقوق الاراد والمجتمع . بیروت:دار الفکر.
سبحانی، جعفر. (1430 ق). مبانی فقهی حقوق بشر ..قم: موسسه امام صادق (ع).
سیستانی، علی. (1430 ق). بحوث فی شرح العروة الوثقی . قم: موسسه الإمام الخوئی.
شاطبی، ابوالحسن. (1411ق). الموافقات .بیروت: دار المعرفةه.
شریف رضی،محمد بن حسین. (1414 ق). نهج البلاغه . قم، ایران: دار الهجره.
شمس‌الدین، عبدالامیر. (1432 ق). فقه المسئولیة الاجتماعیه . بیروت: دارالفکر.
صانعی، یوسف. (1430 ق). فقه الصانعی. قم: موسسه فقه الثقلین.
صدر، محمدباقر. (1404 ق). اقتصادنا . قم: موسسه النشر الاسلامی.
صدوق، محمد بن علی. (1413 ق). من لا یحضره الفقیه. قم: دارالحجه.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن . قم: موسسه اسماعیلیان.
طبرسی، فضل بن حسن. (1415 ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (ج 8). تهران: نشر ناصری.
طوسی، محمد بن حسن. (1420 ق). المبسوط فی فقه الإمامیة .قم: موسسه آل البیت.
طوسی، محمد بن حسن. (1417 ق). الاستبصار . بیروت: دار الاضواء.
عظیم.‌زاده اردبیلی، فائزه. (اسفند 1390). بررسی حقوق خانوادگی کودکان خارج از نکاح با مطالعه تطبیقی. مجله فقه و حقوق خانواده، انتشارات دنشگاه امام صادق(علیه السلام)، (55) ، 113-۹۱.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1413 ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام . قم: موسسه النشر الاسلامی.
فضل‌الله، محمد حسین. (1423ق). فقه و زندگی. بیروت: دارالملاک.
فضل‌الله، محمدتقی. ( 1428ق). الفقه علی مذهب أهل البیت . قاهره :دار المعارف.
قرضاوی، یوسف. (۱۴۳۱ق). فقه المقاصد عند الإمام الشاطبی.قاهره: دار الشروق.
کلینی، ابو جعفر. (1407 ق). الکافی . تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمد باقر. (۱۴۰۳ ق). بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
محقق حلی، یحیی بن سعید. (1403ق). شرایع الاسلام. قم: دار الکتب الاسلامیه.
محقق کرکی، علی بن حسین. (1419 ق). جامع المقاصد .قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
مدنی، سید حسن. (۱۳۹۵). حقوق بشر و عدالت اجتماعی در فقه اسلامی. تهران:انتشارات دانشگاه تهران.
معینی‌فر، محدثه. (فروردین 1391). بررسی حق کودک بر هویت در اسلام و اسناد بین‌المللی. مجله فقه و حقوق خانواده، (56) ، ۱۴۲-117
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (1421 ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. قم: موسسه النشر الاسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۳0ق). استفتاءات جدید . قم: موسسه امام علی بن ابی‌طالب
مکارم شیرازی، ناصر. (1435ق). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
منتظری، حسینعلی. (1428 ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة. قم: نشر سرور.
موسوی خمینی، روح‌الله. (1418 ق). تحریر الوسیله . قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
یزدی، سید محمدکاظم. (1421 ق). العروة الوثقى .قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
Abu Dawud, S. ibn Ash‘ath. (1989 CE). Sunan Abu Dawud. Beirut: Dar al‑Kutub al‑Ilmiyya. 
Abu Zuhra, M. (1975 CE). Personal Status. Cairo: Dar al‑Fikr al‑Arabi. 
Akhund Khorasani, M. K. (1979 CE). Kifayat al‑Usul. Qom: Al al‑Bayt Institute. 
Ansari, M. (1981 CE). Al‑Risala al‑Fiqhiyya. Qom: Islamic Publishing Institute. 
Ansari, M. (1995 CE). Faraid al‑Usul. Qom: Islamic Publishing Institute. 
Azimzadeh Ardabili, F. (2012 CE). A study of the family rights of children born out of wedlock with a comparative approach. Journal of Family Fiqh and Law, (55), 91–113. 
Bukhari, M. ibn Isma‘il. (2001 CE). Sahih al‑Bukhari. Riyadh: Dar Tuq al‑Najat. 
Fadlallah, M. H. (2002 CE). Fiqh and Life. Beirut: Dar al‑Malak. 
Fadlallah, M. T. (2007 CE). Fiqh According to the School of Ahl al‑Bayt. Cairo: Dar al‑Maarif. 
Hakim, M. T. (2004 CE). General Principles of Comparative Jurisprudence. Qom: Al al‑Bayt Institute. 
Harrani, I. S. (1984 CE). Tuhaf al‑Uqul an Al al‑Rasul. Beirut: Al‑A‘lami Foundation. 
Hilli, H. ibn Y. (1993 CE). Qawaid al‑Ahkam fi Marifat al‑Halal wa al‑Haram. Qom: Islamic Publishing Institute. 
Hilli, H. ibn Y. (1999 CE). Tadhkirat al‑Fuqaha (Vol. 2). Qom: Al al‑Bayt Institute. 
Hilli, I. I. (1990 CE). Al‑Sara’ir al‑Hawi li Tahrir al‑Fatawa. Qom: Islamic Publishing Institute. 
Hilli, J. ibn H. (1996 CE). Sharai al‑Islam fi Masa’il al‑Halal wa al‑Haram. Qom: Islamic Publishing Institute. 
Hilli, Y. ibn Said. (1983 CE). Shara’i‘ al‑Islam. Qom: Dar al‑Kutub al‑Islamiyya. 
Hosseini, A. (2018 CE). A jurisprudential and legal study of the status of illegitimate children in civil and criminal rulings (Doctoral dissertation). University of Tehran, Tehran, Iran. 
Hurr Amili, M. ibn H. (1989 CE). Wasa’il al‑Shi a. Qom: Al al‑Bayt Institute. 
Ibn Abiya, A. (2012 CE). Fiqh al‑Nawazil and Contemporary Challenges. Jeddah: Dar al‑Minhaj. 
Ibn Ashur, M. al‑T. (1999 CE). Al‑Tahrir wa al‑Tanwir. Tunis: Dar Sahnun. 
Ibn Juzay, M. ibn A. (2005 CE). Al‑Qawanin al‑Fiqhiyya. Beirut: Dar Ibn Hazm. 
Ibn Majah, M. ibn Y. (1996 CE). Sunan Ibn Majah. Beirut: Dar al‑Fikr. 
Ibn Qayyim al‑Jawziyya, S. al‑D. (2002 CE). I‘lam al‑Muwaqqi‘in (Vol. 3). Dammam: Dar Ibn al‑Jawzi. 
Ibn Qudama, A. ibn A. (1993 CE). Al‑Mughni (Vol. 6). Cairo: Dar al‑Fikr. 
Ibn Taymiyya, T. al‑D. (1999 CE). Majmu al‑Fatawa. Riyadh: Dar Alam al‑Kutub. 
Jabai Amili, Z. al‑D. (1992 CE). Masalik al‑Afham. Qom: Islamic Knowledge Institute. 
Javadi Amoli, A. (2011 CE). Ijtihad and the Role of Time and Place. Qom: Isra Publications. 
Khoei, S. A. al‑Q. (1999 CE). Mustanad al‑‘Urwa al‑Wuthqa. Qom: Dar al‑Zahra. 
Khoei, S. A. al‑Q. (2000 CE). Mabani Takmilat al‑Minhaj. Qom: Imam Khoei Institute. 
Kulayni, A. J. (1987 CE). Al‑Kafi. Tehran: Dar al‑Kutub al‑Islamiyya. 
Madani, S. H. (2016 CE). Human Rights and Social Justice in Islamic Jurisprudence. Tehran: University of Tehran Press. 
Majlisi, M. B. (1983 CE). Bihar al‑Anwar. Beirut: Dar Ihya’ al‑Turath al‑Arabi. 
Makarem Shirazi, N. (2009 CE). New Fatwas. Qom: Imam Ali ibn Abi Talib Institute. 
Makarem Shirazi, N. (2014 CE). Tafsir Namuna. Tehran: Dar al‑Kutub al‑Islamiyya. 
Moeinifar, M. (2012 CE). A study of the child’s right to identity in Islam and international documents. Journal of Family Fiqh and Law, (56), 117–142. 
Montazeri, H. A. (2007 CE). Studies in Wilayat al‑Faqih and the Jurisprudence of the Islamic State. Qom: Sarwar Publications. 
Musawi Khomeini, R. (1997 CE). Tahrir al‑Wasila. Qom: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works. 
Najafi, M. H. (1984 CE). Jawahir al‑Kalam. Beirut: Dar Ihya’ al‑Turath al‑Arabi. 
Najjar, M. (2015 CE). The impact of maqasid‑based principles on the jurisprudential rulings of illegitimate children (Master’s thesis). Al‑Azhar University, Cairo, Egypt.
Qaradawi, Y. (2010 CE). Maqasid Jurisprudence According to Imam Shatibi. Cairo: Dar al‑Shuruq. 
Qushayri, M. ibn H. (1995 CE). Sahih Muslim. Beirut: Dar Ihya’ al‑Turath al‑Arabi. 
Ramadan, T. (2015 CE). Maqasid al‑Sharia and Contemporary Challenges. Beirut: Dar al‑Fikr. 
Ramazani, A. L. (2019 CE). The Justice of Islam in the Rights of Individuals and Society. Beirut: Dar al‑Fikr. 
Razi, F. al‑D. (1999 CE). Al‑Tafsir al‑Kabir. Cairo: Dar Ihya al‑Turath al‑Arabi. 
Sadr, M. B. (1984 CE). Iqtisaduna. Qom: Islamic Publishing Institute. 
Saduq, M. ibn A. (1993 CE). Man La Yahduruhu al‑Faqih. Qom: Dar al‑Hujja. 
Sanei, Y. (2009 CE). Fiqh al‑Sanei. Qom: Fiqh al‑Thaqalayn Institute. 
Sarakhsi, S. al‑A. M. (1994 CE). Al‑Mabsut (Vol. 5). Beirut: Dar al‑Marifa. 
Shams al‑Din, A. A. (2011 CE). Fiqh of Social Responsibility. Beirut: Dar al‑Fikr. 
Sharif Razi, M. ibn H. (1994 CE). Nahj al‑Balagha. Qom: Dar al‑Hijra. 
Sistani, A. (2009 CE). Studies in Explanation of al‑‘Urwa al‑Wuthqa. Qom: Imam Khoei Institute. 
Subhani, J. (2009 CE). Jurisprudential Foundations of Human Rights. Qom: Imam Sadiq Institute. 
Tabataba’i, S. M. H. (1996 CE). Al‑Mizan fi Tafsir al‑Qur’an. Qom: Isma‘iliyan Institute. 
Tabarsi, F. ibn H. (1995 CE). Majma al‑Bayan fi Tafsir al‑Qur’an (Vol. 8). Tehran: Nasiri Publications. 
Tusi, M. ibn H. (1996 CE). Al‑Istibsar. Beirut: Dar al‑Adwa’. 
Tusi, M. ibn H. (1999 CE). Al‑Mabsut fi Fiqh al‑Imamiyya. Qom: Al al‑Bayt Institute. 
Yazdi, S. M. K. (2000 CE). Al‑Urwa al‑Wuthqa. Qom: Islamic Publishing Institute.