پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

واکاوی تطبیقی الگوهای تربیتی در فقه اسلامی و روانشناسی مدرن با نگاهی بر غایت‌انگاری وحیانی تا فرآیندهای یادگیری تجربی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد سلطانزاده 1
حسن غوث 1
علی چهکندی نژاد 1
فاطمه شهابی زاده 2
1 گروه فقه و مبانی اسلامی، واحد بیرجند، دانشگاه آزاد اسلامی، بیرجند، ایران.
2 گروه روانشناسی،واحدبیرجند،دانشگاه آزاد اسلامی،بیرجند،ایران.
10.22034/api.2026.2081752.1619
چکیده
هدف: ین پژوهش با هدف واکاوی تطبیقی مبانی، اصول و روش‌های تربیتی در دو نظام «فقه اسلامی» و «روان‌شناسی مدرن» انجام شده است تا نسبت میان آموزه‌های وحیانی و یافته‌های تجربی در حوزه تربیت و نیز نقاط همگرایی و واگرایی آن‌ها در مسیر تعالی انسان تبیین شود. همچنین تلاش دارد امکان هم‌افزایی این دو رویکرد را در ارائه الگویی کارآمد برای تربیت انسان معاصر بررسی کند.
روش پژوهش: ین پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و رویکرد مقایسه‌ای انجام شده است. داده‌ها از طریق مطالعه اسنادی و کتابخانه‌ای با تکیه بر منابع فقهی و متون روان‌شناسی تربیتی گردآوری و با رویکردی اجتهادی–تطبیقی تحلیل شده‌اند. در این فرآیند، مفاهیم، مبانی و روش‌های تربیتی هر دو حوزه استخراج و سپس وجوه اشتراک و افتراق آن‌ها به‌صورت نظام‌مند مقایسه شده است.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد فقه تربیتی بر مبانی توحیدی و فطرت‌گرا استوار است و غایت تربیت را تقرّب الهی می‌داند؛ در حالی‌که روان‌شناسی تربیتی بر تجربه‌گرایی و انسان‌محوری تمرکز دارد. فقه بر تکلیف‌گرایی و روان‌شناسی بر قوانین یادگیری تأکید می‌کند، اما در روش‌هایی مانند الگودهی و عادت‌سازی همپوشانی‌هایی میان دو حوزه مشاهده می‌شود. این امر نشان می‌دهد که با وجود تفاوت در مبانی معرفت‌شناختی، برخی راهبردهای تربیتی در هر دو رویکرد قابل همگرایی هستند.
نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد این دو نظام تربیتی در تعارض کامل نیستند و می‌توانند مکمل یکدیگر باشند: روان‌شناسی ابزارهای فهم و یادگیری را فراهم می‌کند و فقه تربیتی جهت ارزشی و غایت‌مند را تعیین می‌کند. حاصل پژوهش، الگویی ترکیبی از ابزارهای علمی و غایات وحیانی برای تربیت اسلامی است. چنین الگویی می‌تواند زمینه شکل‌گیری نظامی بومی و جامع برای تربیت انسان در جوامع اسلامی را فراهم سازد..
کلیدواژه‌ها
فقه تربیتی
روانشناسی تربیتی
مبانی تربیت
اصول تربیتی
روش‌های یادگیری
تربیت اسلامی
کمال انسانی
موضوعات

عنوان مقاله English

A comparative analysis of educational models in Islamic jurisprudence and modern psychology with a view from revelational teleology to experiential learning processes.

نویسندگان English

Mohammad Soltanzade 1
Hassan Gowth 1
Ali Chahkandinezhad 1
Fatemeh SHahabi zadeh 2
1 Department of Jurisprudence and Islamic Fundamentals, Bi.C., Islamic Azad University, Birjand, Iran
2 Department of psychology, Bi.C.,Islamic Azad University,Birjand,Iran.
چکیده English

Objective: This study conducts a comparative examination of the foundations, principles, and educational methods in two frameworks Islamic jurisprudence (fiqh) and modern psychology in order to clarify the relationship between revelatory teachings and empirical findings in education and to identify their points of convergence and divergence. It also explores the potential synergy between these approaches in developing an effective model for contemporary human education.
Method: The study employs a descriptive analytical method with a comparative approach. Data were collected through documentary and library research based on juristic sources and educational psychology texts and analyzed using an ijtihadi comparative framework. Key concepts, foundations, and educational methods in both fields were extracted and systematically compared to identify their similarities and differences.
Results: The findings show that educational fiqh is grounded in monotheistic and fitra‑oriented principles and views the ultimate aim of education as nearness to God, whereas educational psychology is mainly centered on empiricism and humanism. While fiqh emphasizes duty‑orientation and psychology focuses on the laws of learning, overlaps appear in methods such as role modeling and habit formation. This indicates that despite epistemological differences, some educational strategies in both approaches can converge.
Conclusions: The results indicate that these two educational systems are not fundamentally in conflict and can function as complementary: psychology offers tools for understanding and facilitating learning, while educational fiqh provides value‑oriented direction and purpose. The study proposes a hybrid model that integrates scientific methods with revelatory aims in Islamic education, contributing to the development of a more comprehensive educational framework in Islamic societies.

کلیدواژه‌ها English

Educational Jurisprudence
Educational Psychology
Foundations of Education
Educational Principles
Learning Methods
Islamic Education
Human Perfection
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۶). فقه و تربیت در نظام اسلامی. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۶). فقه و تربیت در نظام اسلامی. قم: اسراء.
احمدزاده، ح(1403). روش‌های تربیتی در قرآن. مجله پژوهش‌های اسلامی، 12(2)، 15-40.
امیدوار، م(1403). کاربرد نظریه‌های روانشناختی در نظام آموزشی ایران. فصلنامه روانشناسی تربیتی، 12(3)، 10-35.
باقری، خ(1402). فلسفه تربیت اسلامی. قم: انتشارات سمت.
رحیمی، م(1403). نقش الگوسازی در فقه تربیتی. فصلنامه فقه و تربیت، 8(1)، 30-55.
مطهری، م(1403). تربیت و تعلم در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
اعرافی علیرضا. (1395). روشهای تربیت»، قم، موسسه اشراق و عرفان.
اعرافی، علیرضا، موسوی، سیدنقی. (۱۳۹۲). تربیت اعتقادی فرزندان از منظر فقه، کاوشی نو در فقه اسلامی، تابستان ۱۳۹۲، ش۲.
رزاقی، هادی. (۱۳۹۷). دخالت مربی و اراده متربی و مسئله استقلال تربیتی، مجله اسلام و پژوهشهای تربیتی، پاییز و زمستان ، ش20
رضایی، غلامحسین، (۱۳۹۴). «روشهای تربیت کودک تا هفت سالگی در اندیشه امام علی (ع)»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت، اسلامی، تابستان ۹۴، ش۲۷.
قیصری گودرزی، کیومرث اصول تربیت توحیدی در دوره کودکی مرحله تادیب»، فصلنامه علمی تربیت اسلامی، تابستان ۱۳۹۹، ش ۳۲.
موسوی، سیدنقی، (۱۳۹۵). درآمدی بر فلسفه فقه تربیتی، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، بهار ۹۵، ش ۳۰.
زاهدی، مرتضی؛ نظریه تربیتی اسلام، تهران، مؤسسه صابره، 1385ش.
ساعی‌، میر محمود. (١٣٨٣). اخلاق وتربیت‌ اسلامی‌. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
سمیر، یونس. ‌(١٣٩٢). الفبای‌ تربیت‌ اسلامی‌، مترجم‌، عبدالرحمن‌، حکیمزا. کابل‌: انتشارات رسالت‌.
صمدی‌، معصومه. ‌(1391). مبانی‌ واصول وروشهای‌ تربیت‌ اخلاقی‌ در سیره
امینى، ابراهیم. تربیت؛ قم: بوستان کتاب، چاپ هفتم، 1390.
احمدی، ن. (۱۳۹۹). روان‌شناسی تربیتی: نظریه‌ها و کاربردها. تهران: نشر دانشگاهی.
سیف، علی اکبر. (1387). رفتار درمانی وروان درمانی، انتشارات : دوران.
Amini, I. (2011). Tarbiyat (Education) (7th ed.). Qom: Bustan‑e Ketab.
Ahmadi, N. (2020). Educational psychology: Theories and applications. Tehran: Nashr‑e Daneshgahi.
Ahmadzadeh, H. (2024). Educational methods in the Qur’an. Journal of Islamic Studies Research, 12(2), 15–40.
Arafi, A. (2016). Methods of education. Qom: Ishraq va Erfan Institute.
Arafi, A., & Mousavi, S. N. (2013). Children’s doctrinal education from the perspective of jurisprudence. New Explorations in Islamic Jurisprudence, (2), Summer issue.
Bagheri, K. (2023). Philosophy of Islamic education. Qom: SAMT Publications.
Gardner, H. (2023). Frames of mind: The theory of multiple intelligences. New York: Basic Books.
Javadi Amoli, A. (2017). Fiqh and education in the Islamic system. Qom: Asra Publishing Center.
Narby, A. T. (2023). Positive psychology in education. London: Routledge.
Omidvar, M. (2024). Application of psychological theories in the Iranian educational system. Quarterly Journal of Educational Psychology, 12(3), 10–35.
Qeysari‑Goudarzi, K. (2020). Principles of monotheistic education in childhood (the stage of discipline). Journal of Islamic Education, (32), Summer issue.
Rahimi, M. (2024). The role of modeling in educational jurisprudence. Journal of Fiqh and Education, 8(1), 30–55.
Rezaei, G. H. (2015). Methods of child education up to the age of seven in the thought of Imam Ali (A.S.). Research on Issues of Islamic Education, (27), Summer issue.
Razaghi, H. (2018). The role of the educator’s intervention and the learner’s will in the issue of educational independence. Islam and Educational Research Journal, (20), Autumn Winter.
Saei, M. M. (2004). Islamic ethics and education. Tehran: Payame Noor University Press.
Saif, A. A. (2008). Behavior therapy and psychotherapy. Tehran: Doran Publications.
Samadi, M. (2012). Foundations, principles, and methods of moral education in the prophetic tradition. Tehran
Samir, Y. (2013). The alphabet of Islamic education (A. Hakimzadeh, Trans.). Kabul: Resalat Publications.
Schunk, D. H. (2023). Learning theories: An educational perspective. Boston: Pearson.
Zahedi, M. (2006). The educational theory of Islam. Tehran: Sabereh Institute.
Woolfolk, A. (2020). Educational psychology. Boston: Pearson.
Motahhari, M. (2024). Education and learning in Islam. Tehran: Sadra Publications.
Mousavi, S. N. (2016). An introduction to the philosophy of educational jurisprudence. Research on Issues of Islamic Education, (30), Spring issue.