پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

واکاوی روابط سپهسالاران با وزرا در حکومت غزنوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد خوی، دانشگاه آزاد اسلامی ، خوی، ایران
2 گروه تاریخ ، واحد ماکو ، دانشگاه آزاد اسلامی، ماکو ، ایران
3 گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد خوی، دانشگاه آزاد اسلامی، خوی، ایران
10.22034/api.2026.2078104.1558
چکیده
هدف: تحلیل رقابت بین سپهسالاران ترک و وزیران ایرانی در حکومت غزنوی و بررسی پیامدهای آن بر ساختار سیاسی و اداری امپراتوری. این پژوهش درپی واکاوی ماهیت دوگانه حکمرانی و تأثیر این تنش بر مسیر تاریخ غزنویان است. این رویکرد به درک عمیق‌تری از پویایی‌های قدرت در جوامع پس از اسلام کمک می‌کند.
روش پژوهش: توصیفی-تحلیلی با استفاده از منابع تاریخی دست اول مانند تاریخ بیهقی و آثار گردیزی. تجزیه و انتقاد متون بر اساس چارچوب نظری رقابت نخبگان انجام شده است.
یافته‌ها: در دوره غزنوی، قدرت در اختیار سپهسالاران ترک بود و وزیران ایرانی نقش ثانوی و ناپایدار داشتند. این غلبه نظامی‌گری منجر به تضعیف نهادهای اداری، کاهش درآمدهای دولتی و وابستگی مالی به یورش‌های غنیمت‌محور شد. این عدم تعادل در ساختار قدرت، مانعی برای تشکیل یک نظام اداری منسجم بود.
نتیجه‌گیری: دولت غزنوی عرصه تقابل دو الگوی حکمرانی مبتنی بر شمشیر و قلم بود که به بی‌ثباتی سیاسی و کاهش کارایی دولت انجامید. این تقابل، الگوی اولیه‌ای از کشمکش دیرپای نظامیان و دیوانیان در تاریخ ایران را نشان می‌دهد. این الگو، ماهیت مشروعیت سیاسی و مدیریت در امپراتوری‌های ترکی-ایرانی را به چالش کشید.

چکیده تصویری

واکاوی روابط سپهسالاران با وزرا در حکومت غزنوی
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the Relations between the Sepahsalars and the Ministers of the Ghaznavid Government

نویسندگان English

Samira GHasemirad 1
Amir Abdullahi 2
Mahboob Mahdavian 3
1 Department of History and Civilization of Islamic nations, Khoy.C., Islamic Azad University, Khoy, Iran
2 Department of History, Mak.C., Islamic Azad University, Maku, Iran
3 Department of History and Civilization of Islamic nations, Khoy.C., Islamic Azad University, Khoy, Iran
چکیده English

Objective: To analyze the competition between Turkic military commanders and Iranian ministers in the Ghaznavid rule and examine its consequences on the political and administrative structure of the empire. This research seeks to explore the dual nature of governance and the impact of this tension on the course of Ghaznavid history. This approach contributes to a deeper understanding of power dynamics in post-Islamic societies.
Method: Descriptive-analytical using primary historical sources such as Bayhaqi's history and Gardizi's works. Textual analysis and criticism were conducted based on the theoretical framework of elite competition.
Results: During the Ghaznavid period, power was held by Turkic military commanders, while Iranian ministers played a secondary and unstable role. This military dominance led to the weakening of administrative institutions, a decline in state revenues, and financial dependence on plunder-driven campaigns. This imbalance in the power structure hindered the formation of a cohesive administrative system.
Conclusions: The Ghaznavid state was an arena for the confrontation of two governance models based on the sword and the pen, resulting in political instability and reduced governmental efficiency. This confrontation illustrates an early pattern of the enduring struggle between the military and civil administration in Iranian history. This pattern challenged the nature of political legitimacy and management in Turko-Iranian empires

کلیدواژه‌ها English

Ghaznavids
Ministry
Military Emirs
Sultans
ابن اثیر، عزالدین .(1367). تاریخ کامل،ذترجمه حمیدرضا آژیر. تهران: انتشارات اساطیر.
ابن طقطقی، محمد بن علی .(1398). تاریخ فخری، ترجمه وحید گلپایگانی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
ابن خلدون .(1382). مقدمه بن خلدون،ترجمه پروین گنابادی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
اشپولر، برتولد .(1373). تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه جواد فلاطوری، تهران: انتشارات علمی فرهنگ.
اشپولر، برتولد. (1384). جهان اسلام، ترجمه دکتر قمر آریان، تهران: انتشارات امیرکبیر.
استانلی، لین پول .(1363). تاریخ دولت‌های اسلامی، ترجمه صادق سجادی و سید محمدصادق، تهران: انتشارات تاریخ ایران.
اقبال، عباس .(138). تاریخ کامل ایران (بعد از اسلام)، تهران:انتشارات نامک.
استرآبادی، محمدقاسم هندو شاه .(1387). تاریخ فرشته از آغاز تا بابر،تصحیح محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
بار تولد و.و .(1352). ترکستان نامه، ترجمه کریم کشاورز، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
باسورث، ادموند. (1381). سلسله‌های اسلامی، ترجمه فریدون بدره ای، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
بنداری، فتح بن علی .(1356). تاریخ سلسله سلجوقی، ترجمه محمدحسین جلیلی. تهران: بنیاد فرهنگ.
بویل، ج.آ .(1380). تاریخ ایران کمبریج، ترجمه تیمور قادری، تهران:انتشارات امیرکبیر.
بیهقی، ابوالفضل .(1374). تاریخ بیهقی، تصحیح علی‌اکبر فیاض،تهران: انتشارات علم.
پرویز، عباس .(1351). تاریخ سلاجقه و خوارزمشاهیان، تهران: انتشارات مکتب ایران.
حسینی، صدرالدین .(1382). اخبار دولت سلجوقی، ترجمه جلیل نظری، تهران: انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی فیروزآباد.
جوزجانی، قاضی منهاج سراج. (1342). طبقات ناصری، تصحیح حبیب عبدالهی ، تهران:انتشارات دنیای کتاب.
جعفریان، رسول. (1377). تاریخ ایران اسلامی، تهران: موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
 جیلانی جلالی، غلام. (1388). غزنه و غزنویان، تصحیح محمد سرور مولایی، کابل.
رضایی، عبدالعظیم. (1376). تاریخ سیاسی اجتماعی ایران،تهران: انتشارات علم.
رضایی، عبدالعظیم. (1378). گنجینه تاریخ ایران،تهران: انتشارات اطلس.
زرین کوب، عبدالحسین. (1388). تاریخ مردم ایران، تهران: انتشارات امیرکبیر.
زرین کوب، عبدالحسین. (1378). روزگاران تاریخ ایران از آغاز تا سقوط پهلوی،تهران: انتشارات سخن.
شبانکاره‌ای، محمد بن علی. (1381). مجمع اللانساب، تصحیح هاشم محدث. تهران: امیرکبیر.
عقیلی، سیف‌الدین حاجی نظام. (1364). آثارالوزراء، تصحیح میر جلال‌الدین حسینی، تهران: انتشارات اطلاعات.
عضدانلو، حمید. (1384). آشنایی با مفاهیم اساسی جامعه‌شناسی، تهران: انتشارات نی.
فرای، ریچارد، و دیگران. (1394). تاریخ ایران، ترجمه حسن انوشه، تهران: انتشارات امیرکبیر.
فروزانی، ابوالقاسم. (1387). غزنویان از پیدایش تا فروپاشی،تهران: انتشارات سمت.
طوسی، ابوعلی حسن. (1347). سیاست‌نامه، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
گرانتوفسکی، ادوین و دیگران. (1395). تاریخ ایران از باستان تا امروز، ترجمه‌ی کی خسرو کشاورزی، تهران: انتشارات پویش.
گردیزی،  ابوسعید عبدالحی. (1363). زین الاخبار، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
همدانی، رشیدالدین فضل‌الله. (1363). جامع التواریخ، به کوشش بهمن کریمی، تهران: انتشارات اقبال.
هولنت، پی. ام.، و آن. ک. س. لمتون. (1380). تاریخ اسلام، پژوهش دانشگاه کمبریج، ترجمه‌ی احمد آرام، تهران: انتشارات امیرکبیر.
حسن‌زاده، اسماعیل. (1385). ساختار عملکرد سپاه غزنوی. پژوهشنامه علوم انسانی، شماره ۵۲ ، زمستان.
شاهین، مهدی، اسماعیل سپهوند و مرتضی قرابنی. (1395). بررسی موقعیت سیاسی سپهسالار در ایران و ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری او با تکیه‌بر قابوس‌نامه. در سومین کنفرانس بین‌المللی مدیریت و اقتصاد، مشهد.
موسوی، زهره. (1378). شخصیت‌ها و گروه‌های حاکم در عصر غزنوی. کیهان فرهنگی، شماره ۱۶۰ ، بهمن