پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

شناسایی مسئولیت کیفری هوش مصنوعی بر اساس موقعیت‌های اضطراری یا دفاع مشروع

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، واحد ساوه، دانشگاه آزاد اسلامی، ساوه، ایران
2 گروه جرم‌شناسی، دانشگاه علوم انتظامی امین، تهران، ایران
3 گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران
10.22034/api.2025.2081092.1606
چکیده
هدف: پژوهش حاضر با هدف تبیین چارچوب مسئولیت کیفری در قبال تصمیمات سامانه‌های هوش مصنوعی خودمختار در موقعیت‌های حساس دفاع مشروع و حالت اضطرار انجام شده است. مسئله اصلی، ناکارآمدی الگوهای سنتی مسئولیت کیفری (مبتنی بر اراده و نیت انسانی) و نیز محدودیت رویکردهای نوینی چون مسئولیت مبتنی بر پیش‌بینی یا ریسک در مواجهه با پیچیدگی و خودآموزی این سامانه‌هاست.
روش پژوهش: این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از مطالعه تطبیقی در نظام‌های حقوقی پیشرو، به واکاوی این چالش پرداخته است.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که راه‌حل کارآمد، خروج از دوگانه «انسان یا ماشین» و اتخاذ الگوی مسئولیت چندلایه است. این مدل، مسئولیت را به‌صورت توزیع‌شده در سه لایه پی می‌گیرد: لایه طراحی و تولید (مسئولیت اخلاقی و تضمینی طراح)، لایه بهره‌برداری و نظارت (مسئولیت احتیاطی و نظارتی کاربر) و لایه تنظیم‌گری و جبران (مسئولیت تضمینی نهاد ناظر و صندوق جبران خسارت). این چارچوب ضمن مدیریت پیچیدگی فناورانه و تأکید بر پاسخگویی نهایی انسان، امکان تحلیل منصفانه حوادث و تطبیق معیارهای دفاع مشروع و اضطرار با تصمیمات الگوریتمی را فراهم می‌سازد.
نتیجه‌گیری: در بستر حقوق کیفری ایران، این پژوهش ضرورت گذار از «بهت تقنینی» موجود را گوشزد کرده و دو مسیر تفسیر پویا از نهادهای فعلی (مانند مسئولیت ناشی از تسبیب) و تقنین پیش‌نگر بر مبنای الگوی چندلایه را برای تضمین عدالت کیفری و امنیت حقوقی پیشنهاد می‌دهد. در نتیجه، آینده حقوق کیفری در گرو پذیرش چنین الگوهای انعطاف‌پذیر و توزیع‌شده‌ای است تا بتواند در عصر فناوری‌های خودمختار، از کرامت انسانی و حاکمیت قانون حراست نماید.
 

چکیده تصویری

شناسایی مسئولیت کیفری هوش مصنوعی بر اساس موقعیت‌های اضطراری یا دفاع مشروع
کلیدواژه‌ها

موضوعات


شاهیده، فرهاد؛ قوانلو، طاهره.(1402). مسئولیت کیفری ربات‌ها. چاپ سوم. تهران: بنیاد حقوقی میزان
            حسین زاده,جواد , احمدی,فرید و کلب خانی,هاشم . (1403). ارائه یک مدل جامع برای سنجش آمادگی کشورها در مواجهه با انقلاب صنعتی چهارم. آینده‌پژوهی دفاعی, 9(32), 161-190
 doi: 10.22034/dfsr.2024.2019174.1761
            بنافی, فرشته . (1402). حفاظت از حقّ حریم خصوصی اطلاعاتی در مقابل تهدیدات ناشی از هوش مصنوعی نظامی. پژوهش حقوق خصوصی, 12(45), 149-176
doi: 10.22054/jplr.2024.68659.2691
            ترکی, هادی. (1403). رهیافت جدید قدرت مبتنی بر هوش مصنوعی (مطالعه موردی رقابت آمریکا و چین از ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳). مطالعات راهبردی آمریکا, 4(2), 91-114
doi: 10.47176/asr.2024.1206
            ذاکری‌نیا، حانیه. (۱۴۰۲). «ماهیت و مبنای مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی در حقوق ایران و کشورهای اتحادیه اروپا». فصلنامه حقوق تطبیقی.20(1):135-152
 doi: 10.22059/jolt.2023.356703.1007186
       
شاهیده، فرهاد؛ قوانلو، طاهره.(1402). مسئولیت کیفری ربات‌ها. چاپ سوم. تهران: بنیاد حقوقی میزان
            حسین زاده,جواد , احمدی,فرید و کلب خانی,هاشم . (1403). ارائه یک مدل جامع برای سنجش آمادگی کشورها در مواجهه با انقلاب صنعتی چهارم. آینده‌پژوهی دفاعی, 9(32), 161-190
 doi: 10.22034/dfsr.2024.2019174.1761
            بنافی, فرشته . (1402). حفاظت از حقّ حریم خصوصی اطلاعاتی در مقابل تهدیدات ناشی از هوش مصنوعی نظامی. پژوهش حقوق خصوصی, 12(45), 149-176
 doi: 10.22054/jplr.2024.68659.2691
            ترکی, هادی. (1403). رهیافت جدید قدرت مبتنی بر هوش مصنوعی (مطالعه موردی رقابت آمریکا و چین از ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳). مطالعات راهبردی آمریکا, 4(2), 91-114. doi: 10.47176/asr.2024.1206
            ذاکری‌نیا، حانیه. (۱۴۰۲). «ماهیت و مبنای مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی در حقوق ایران و کشورهای اتحادیه اروپا». فصلنامه حقوق تطبیقی.20(1):135-152. doi: 10.22059/jolt.2023.356703.1007186
            رستمی، محسن. (۱۴۰۱). ناسایی و معرفی ظرفیت‌های کاربردی هوش مصنوعی در توسعه مضمون‌های راهبردی در سازمان‌های نظامی. فصلنامه مطالعات دفاعی و امنیتی، دانشگاه عالی دفاع ملی. 78(20):34-73. https://ds.sndu.ac.ir/article_2167.html
            السان, مصطفی و دهستانی, سوور . (1401). جنبه‌های حقوقی جعل عمیق. فصلنامه تحقیقات حقوقی, 25(ویژه نامه حقوق و فناوری), 193-218
 doi: 10.52547/jlr.2022.229466.2369
            قاسمی, محمدهادی , رحیمی, مهدی و عیوضی, محمدرحیم . (1404). کاربست قابلیت‌های هوش مصنوعی در فرایند آینده‌نگاری راهبردی. آینده پژوهی ایران, 10(1), 66-104
 doi: 10.30479/jfs.2023.18401.1463
            نوری‌سوا، احمد. (۱۴۰۴). بررسی آثار مسئولیت کیفری هوش مصنوعی. فصلنامه حقوق جزا و جرم‌شناسی
رستمی، محسن. (۱۴۰۱). ناسایی و معرفی ظرفیت‌های کاربردی هوش مصنوعی در توسعه مضمون‌های راهبردی در سازمان‌های نظامی. فصلنامه مطالعات دفاعی و امنیتی، دانشگاه عالی دفاع ملی. 78(20):34-73
 https://ds.sndu.ac.ir/article_2167.html
            السان, مصطفی و دهستانی, سوور . (1401). جنبه‌های حقوقی جعل عمیق. فصلنامه تحقیقات حقوقی, 25(ویژه نامه حقوق و فناوری), 193-218
 doi: 10.52547/jlr.2022.229466.2369
            قاسمی, محمدهادی , رحیمی, مهدی و عیوضی, محمدرحیم . (1404). کاربست قابلیت‌های هوش مصنوعی در فرایند آینده‌نگاری راهبردی. آینده پژوهی ایران, 10(1), 66-104
 doi: 10.30479/jfs.2023.18401.1463
            نوری‌سوا، احمد. (۱۴۰۴). بررسی آثار مسئولیت کیفری هوش مصنوعی. فصلنامه حقوق جزا و جرم‌شناسی
 https://civilica.com/doc/2336426/
 
دوره 4، شماره 7
مهر 1404
صفحه 1-23

  • تاریخ دریافت 11 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 22 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 05 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404