بررسی پیوندهای میان حکمت متعالیه صدرایی، عرفان اسلامی و تعلیم و تربیت با تأکید بر مفهوم صبر

حسینی, مجید; فلسفی, حسین; فتح الهی, علی

doi:10.22034/api.2025.2060004.1290

بررسی پیوندهای میان حکمت متعالیه صدرایی، عرفان اسلامی و تعلیم و تربیت با تأکید بر مفهوم صبر

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مجید حسینی ¹

حسین فلسفی ²

علی فتح الهی ²

¹ دانشجوی دکتری، گروه علوم تربیتی، واحد اراک،دانشگاه آزاد، اراک، ایران

² استادیار،گروه فلسفه، واحد خرم آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، خرم آباد، ایران

10.22034/api.2025.2060004.1290

چکیده

در نظام تربیتی معاصر، یکی از چالش‌های اساسی، غفلت از تلفیق عقلانیت، معنویت و اخلاق در فرایند پرورش انسان است؛ به‌ویژه در زمینه تعلیم و تربیت معنوی و سلوکی، که نیازمند مبنای نظری مستحکم و چندبُعدی است. این پژوهش با هدف تبیین جایگاه صبر به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های محوری تعلیم و تربیت در دو حوزه بنیادین حکمت متعالیه صدرایی و عرفان اسلامی انجام شده است. ضرورت این پژوهش از آنجا ناشی می‌شود که صبر، در هر دو دستگاه فکری، صرفاً یک فضیلت اخلاقی است که به‌عنوان عامل ساختاری در سیر تعلیم و تربیت نفس، تهذیب باطن، و تعالی معنوی انسان به شمار می‌رود. روش تحقیق توصیفی‌ـ‌تحلیلی و مبتنی بر تحلیل فلسفی‌ـ‌مفهومی متون اصلی است؛ داده‌ها از طریق مطالعه کتابخانه‌ای آثار ملاصدرا، منابع عرفانی و متون تربیتی اسلامی گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در حکمت متعالیه، صبر نه‌تنها به‌عنوان نیروی محرک حرکت جوهری نفس، بلکه در قالب بستر تحقق «اتحاد عاقل و معقول» و گذر تدریجی از معرفت حصولی به نوعی معرفت حضوری ساخت‌یافته تلقی می‌شود. از سوی دیگر، در عرفان اسلامی، صبر شرط بنیادین سلوک، فنا، و تحقق شهود معنوی است. در نهایت، پژوهش با تلفیق این دو رویکرد، مدلی مفهومی برای تعلیم‌ و تربیت انسان بر پایه صبر طراحی می‌کند و راهکارهایی کاربردی برای گسترش این مفهوم در نظام آموزشی معاصر ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

صبر

حکمت متعالیه

عرفان اسلامی

تعلیم و تربیت

موضوعات