پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

تبیین ماهیت وجوب امر به معروف؛ نسبت‌سنجی تحلیلی میان «مفهوم اُمّت» و «ولایت متقابل»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد سمنان دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان ، ایران،
2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی ،واحد سمنان،دانشگاه آزاد اسلامی،سمنان ،ایران
3 استاد یار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی ،واحد سمنان ،دانشگاه آزاد اسلامی ،سمنان ،ایران،
10.22034/api.2025.2065157.1376
چکیده
ماهیت وجوب امر به معروف و نهی از منکر، علی‌رغم اجماع بر اصل آن، در کانون یک تعارض ظاهری پایدار میان دو رویکرد «کفایی- تخصصی» و «عینی- عمومی» در فقه و تفسیر قرار دارد. این دوگانگی، به ابهام در کاربست این فریضه کلیدی و تعریف حدود مسئولیت فردی در برابر ساختار اجتماعی دامن زده و ارائه یک چارچوب نظری منسجم را ضروری می‌سازد. پژوهش حاضر با فراتر رفتن از این تقابل سنتی و با هدف ارائه یک مدل یکپارچه، به نسبت‌سنجی تحلیلی دو آیه راهبردی می‌پردازد. این مقاله با روش تحلیل محتوای کیفی و تفسیر تطبیقی بر داده‌های تفسیری و فقهی، نشان می‌دهد که ماهیت این وجوب، یک ساختار بسیط نیست، بلکه الگویی چندلایه و پویاست. یافته‌ها حاکی از آن است که آیه ۱۰۴ آل‌عمران با تأکید بر «امت متخصص»، بُعد کفایی و نهادینه تکلیف را در سطح اقدامات اجرایی و تخصصی صورت‌بندی می‌کند؛ در حالی که آیه ۷۱ توبه با محوریت «ولایت متقابل»، بُعد عینی و فرهنگ‌ساز آن را در سطح نظارت همگانی و مسئولیت فردی تثبیت می‌نماید. آیه ۱۰۵ مائده نیز به مثابه یک «اصل تعدیل‌گر»، با شرطی‌سازی هر دو لایه به امکان تأثیر و عدم مفسده، این مدل ترکیبی را تکمیل و کارآمد می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات



مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 15 آبان 1404

  • تاریخ دریافت 17 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 11 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 15 آبان 1404
  • تاریخ انتشار 15 آبان 1404