پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

تفکر سیستمی و موانع آن از دیدگاه قرآن و روایات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترا، گروه علوم قرآن و حدیث، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.
2 استادیار، گروه فلسفه، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
3 استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات دانشگاه علوم اسلامی قم، قم، ایران.
چکیده
هدف پژوهش: واکاوی و تبیین موانع شش‌گانه تفکر سیستمی از منظر قرآن کریم و روایات معصومین (ع). این پژوهش در پی آن است که نشان دهد چگونه این موانع، درک عمیق واقعیت‌ها و دستیابی به راه‌حل‌های پایدار را که از اهداف تفکر سیستمی در اسلام است، مختل می‌کنند.
 روش پژوهش: این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است. بدین صورت که ابتدا به تحلیل و تبیین مفهوم «تفکر سیستمی» در منظومه فکری اسلام پرداخته و سپس موانع شش‌گانه آن را بر اساس متون دینی (آیات و روایات) مورد بررسی و تحلیل قرار داده است.
 یافته‌ها: مهم‌ترین یافته‌های پژوهش، شناسایی و تحلیل شش مانع اصلی در برابر تفکر سیستمی از منظر قرآن و روایات است که عبارتند از:
1.  جزءنگری: تقلیل دادن حقایق به اجزای مجزا و جدا از کل.
2.  فرافکنی: انتساب مشکلات به عوامل بیرونی و تضعیف احساس مسئولیت‌پذیری فردی و اجتماعی.
3.  تفکر دوگانه: دیدن واقعیت‌ها به صورت سیاه و سفید که مانع درک پیچیدگی‌های امور می‌شود.
4.  تفکر قالبی: گرایش به الگوهای ثابت فکری بدون توجه به تفاوت‌های فردی و موقعیتی.
5.  کمیت‌گرایی: تمرکز افراطی بر جنبه‌های کمی و نادیده گرفتن کیفیت و ابعاد غیرمادی پدیده‌ها.
6.  عدم تمرکز بر وقایع: توجه گذرا و سطحی به رویدادهای آنی به جای توجه به روندهای تدریجی و بلندمدت.
 نتیجه‌گیری: نتیجه کلی پژوهش نشان می‌دهد که از منظر قرآن و روایات، این موانع شش‌گانه نقش بسیار ویژه‌ای در تضعیف تفکر سیستمی ایفا می‌کنند. غلبه بر این موانع، شرط ضروری برای پرورش نگرش کل‌نگر، درک روابط علّی و معلولی در هستی و در نهایت، دستیابی به فهمی عمیق‌تر از واقعیت و راه‌حل‌های پایدار برای مسائل فردی و اجتماعی است.

چکیده تصویری

تفکر سیستمی و موانع آن از دیدگاه قرآن و روایات
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
ابن أبی فراس، ورّام. (1369). تنبیه الخواطر و نزهة النواظر. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن­بابویه، محمد بن علی. (1416). الخصال. قم: موسسة النشر الاسلامی.
ابنبابویه، محمد بن علی. (1400). امالی الصدوق. بیروت: موسسه الأعلمی للمطلوعات.
ابن­بابویه، محمد بن علی. (1405). من لا یحضر الفقیه. بیروت: درالأضواء.
ابن خلدون. (۱۳۷۵). مقدمه ابن خلدون. (پ. گنابادی، مترجم)، انتشارات علمی و فرهنگی. (اثر اصلی منتشرشده در ۱۹۵۸).
ابن شعبه، حسن بن علی. (1363). تحف العقول عن آل الرسول صلی الله علیهم. قم: موسسة النشر الاسلامی.
ابن فارس، احمد بن فارس. (1404). مـعجم مقاییس اللغة‌. مصحح ع مـحمد هـارون، قـم: دفتر‌ تبلیغات‌ اسلامی حوزة علمیة‌.
ابن­کثیر، اسماعیل بن عمر. (1420). تفسیر القرآن العظیم. ریاض: دارطیبه.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ابوالفتوح رازى، حسین بن على.‏ (1408). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن‏. مشهد: آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهش‌ها­ی اسلامى‏.
اشکوری، محمد بن علی. (1373). تفسیر شریف لاهیجى. تهران: نشر داد.
اصفهانی، حسین بن محمد راغب. (1412). مفردات فی غریب القرآن. صفوان عدنان، داودی، دمشق: دار العلم.
انصاری، عبدالله بن محمد. (1371). کشف‌الاسرار و عدة الابرار. (تصحیح حکمت، علی‌اصغر). تهران: امیرکبیر.
بحرانى، هاشم بن سلیمان. (1415). البرهان فی تفسیر القرآن‏. قم: موسسة البعثة.
حر عاملی، محمدبن­حسن. (1374). تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. قم: موسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
حقی، اسماعیل بن مصطفی. (1330). تفسیر روح البیان. ترکیه: انتشارات عثمانی.
حویزی، عبدعلى بن جمعه.‏ (1415). تفسیر نور الثقلین‏. قم: اسماعیلیان.
دهخدا، علیاکبر. (۱۳۷۷). لغتنامه دهخدا. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
رضی، محمد بن حسین. (1383). نهج‌البلاغه. تـرجمه ابراهیم منهاج (دشتی)، قـم: حـبیب.
سنگه، پیتر. (1375). رقص تغییر. ترجمه: علی مشایخی، تهران: آریانا.
سنگه، پیتر. همکاران (1387). پنجمین فرمان، خلق سازمان یادگیرنده. ترجمه: حافظ کمال هدایت و محمد روشن، تهران: انتشارات سازمان مدیریت صنعتی.
شعیری، محمدبن‌محمد. (۱۳۸۴). جامع الأخبار. قم: نشر رضی.
صافی، احمد. (1379). سازمان و مدیریت در آموزش‌وپرورش. تهران: انتشارات ارسباران.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1981). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شیخ صدوق، محمد بن علی بن حسین. (۱۴۱۳). التوحید. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (1417). المیزان فی تفسیرالقرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسى، فضل بن حسن. (1372). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن‏. تهران: ناصرخسرو.
طبرسی، فضل بن حسن. (1377). تفسیر جوامع الجامع. مشهد: آستان قدس رضوی.
طبری، محمد بن جریر. (1407). تاریخ الأمم و الملوکه. بیروت: دارالفکر.
طریحی، فخرالدین. (1375). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن.‏ (1389). التبیان فی تفسیر القرآن‏. بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۱). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار (تصحیح سید حسن موسوی خرسان). تهران: دارالکتب الإسلامیة.
غزالی، محمد بن محمد. (1351). احیاء علوم الدین، ترجمه موید الدین محمد خوارزمی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
فیض کاشانی، محمد بن مرتضی. (1406). الوافی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
قرشی، علی‌اکبر. (1377). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت.
قمى، على بن ابراهیم. (1363). تفسیر القمی. قم: دارالکتاب.
کالینز، جیم. (1386). از خوب به عالی. ترجمه: سپهرهورن، تهران: پیک آوین.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1375). الکافی. قم: اسوه.
مجلسی، محمدباقر. (1403). بحارالانوار. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
مصطفوی، حسن. (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مغنیه، محمدجواد. (1424). التفسیر الکاشف. قم: دار الکتاب الإسلامی.
مکارم شیرازى، ناصر. (1374). تفسیر نمونه‏. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
نوری، حسین. (1408). مستدرک‌الوسائل. بیروت: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث.
امیری، مجتبی. (1384). تبیین نقش و جایگاه جامع‌نگری و تفکر استراتژیک در سازمان، مطالعات دفاعی استراتژیک، 23, 24.
زنجانی حسنلوئی، سیف‌الله؛ فقهی فرهمند، ناصر و رضوانی چمن زمین، موسی. (1403). اولویت‌سنجی راهکارهای استقرار تفکر سیستمی اخلاق محور در سازمان، اخلاق در علوم و فناوری، ۱۹.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ackoff, R. L. (1994). The democratic corporation: A radical prescription for recreating corporate America and rediscovering success. Oxford University Press.
Ackoff, R. L. (1999). Re-creating the corporation: A design of organizations for the 21st century. Oxford University Press.
Ackoff, R. L. (2006). Why few organizations adopt systems thinking. Systems Research and Behavioral Science, 23(5), 705–708. DOI: https://doi.org/10.1002/sres.791
Amabile, T. M. (1996). Creativity in context: Update to the social psychology of creativity. Westview Press.
Argyris, C. (1990). Overcoming organizational defenses: Facilitating organizational learning. Prentice Hall.
Bertalanffy, L. von. (1968). General system theory: Foundations, development, applications. George Braziller.
Checkland, P. (1981). Systems thinking, systems practice. John Wiley & Sons.
Checkland, P. (1999). Systems thinking, systems practice. Wiley.
 Chomsky, N., & Herman, E. S. (1988). Manufacturing consent: The political economy of the mass media. Pantheon Books.
de Bono, E. (1970). Lateral thinking: Creativity step by step. Harper & Row.
Deming, W. E. (1986). Out of the crisis. MIT Press.
Descartes, R. (1998). Discourse on method and meditations on first philosophy (D. A. Cress, Trans.). Hackett Publishing. (Original work published 1637)
Gladwell, M. (2000). The tipping point: How little things can make a big difference. Little, Brown and Company.
Guilford, J. P. (1967). The nature of human intelligence. McGraw-Hill. Hawkins, D. R. (2011). Power vs. force: The hidden determinants of human behavior. Hay House.
Holland, J. H. (2014). Complexity: A very short introduction. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/actrade/9780199662548.001.0001
 Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.
 Katzenbach, J. R., & Smith, D. K. (1993). The wisdom of teams: Creating the high-performance organization. Harvard Business Review Press.
Krishnamurti, J. (1969). Freedom from the known. HarperOne.
Meadows, D. H. (2008). Thinking in systems: A primer. Chelsea Green Publishing.
Nonaka, I., & Takeuchi, H. (1995). The knowledge-creating company: How Japanese companies create the dynamics of innovation. Oxford University Press.
Oxford English Dictionary. (2023). System. Retrieved July 10, 2024, from https://www.oed.com
Page, S. E. (2007). The difference: How the power of diversity creates better groups, firms, schools, and societies. Princeton University Press.
Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford University Press. 25. Senge, P. M. (1990). The fifth discipline: The art and practice of the learning organization. Doubleday/Currency.
Slovic, P. (2007). "If I look at the mass I will never act": Psychic numbing and genocide. Judgment and Decision Making, 2(2), 79–95.
Taleb, N. N. (2010). The black swan: The impact of the highly improbable (2nd ed.). Random House.
دوره 4، شماره 7
مهر 1404
صفحه 1-19

  • تاریخ دریافت 16 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 03 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 10 تیر 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404