1
دانشیار، گروه زبان و ادبیات عرب،دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک،ایران
2
کارشناس ارشد، گروه زبان و ادبیات عرب،دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران
10.22034/api.2022.705959
چکیده
یکی از مباحث مهم معناشناسی، بررسی روابط همنشینی میان واژگان است. این نوشتار بر آن است تا به بررسی و تبیین روابط معنایی واژه «حقّ» در بافت زبانی آیات آن در قرآن کریم بر اساس دیدگاه «مقاتل بن سلیمان بلخی» بپردازد. مقاله حاضر با بهرهگیری از روش معناشناسی به تبیین محورهای همنشینی واژه «حق» با دیگر واژگان قرآنی میپردازد تا از این طریق بتواند معنا و مفهوم این واژه و گستره معنایی آن را در قرآن کریم بدست آورد. قرآن کریم، این کلام گُهر بار الهی، مشتمل بر واژگانی است که این واژهها به نوبهی خود دربرگیرندهی معانی متعددی با توجّه به ساختار معنایی و نحوی و بافت موضوعی آیات میباشند. از جمله این واژگان؛ واژهی « حقّ» میباشد که در برخی آیات قرآن کریم، بار معنایی متعددی را با توجه به موضوع مورد بحث در آیات در بردارد. این نوشتار، با توجّه به ساختار معنایی و بافت متنی و موضوعی آیات، به بررسی معانی آن پرداخته و وجوه معنایی آن را از دیدگاه معناشناسی مورد تحلیل قرار داده است.نتیجهی بررسی و تحلیل معناشناسی در این نوشتار نشان داد که سیر معنایی واژهی «حقّ»، معانی متعددی چون: الله، دین اسلام، قرآن، مال و دارایی، بهره، سزاوارتر، دادگری، وجوب، توحید، مفهومی مقابل باطل میباشد. در ادامه نیز با توجه به بررسی آماری انجام شد، واژهی حق به معنای " راستی و درستی " بیشترین بسامد را نسبت به دیگر معانی این واژه، در قرآن کریم در بر گرفته است.
ابن منظور، محمد بن مکرم، (بیتا)، (لسان العرب)، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
أبو عودة ، عودة خلیل،(1405ق)، (التَّطور الدَّلالِی بَینَ لُغَة الشِّعر الجَاهِلی و لُغَةِ القُرآنِ الکَرِیم)، أَردن: مکتبة المنار.
بلخی، مقاتل بن سلیمان، (1380)، (الأشباه و النظایر فی القرآن الکریم)، ترجمهی: محمّد روحانی و محمّد علوی مقدّم، تهران : انتشارات علمی و فرهنگی.
ترکاشوند، فرشید ؛ ناگهی، نسرین،(1392)، تحلیل مقایسهای ساز و کار قرینه و بافت زبانی در فهم متن، (فصلنامه علمی- پژوهشی پژوهشهای ترجمه در زبان و ادبیات عربی)، سال 3، شماره9.
التهانوی، محمد علی، (1996م)، (مَوسُوعَة کَشَّافِ إصطِلاحَاتِ الفُنونِ وَ العُلومِ)، بیروت: مکتبة لبنان.
حسینیدشتی، مصطفی،(1385)، (معارف و معاریف)، تهران: مؤسسه فرهنگی آرایه.
الحیری النیسابوری، عبدالرحمن بن أحمد،(1380)، (وجوه القرآن)، مصصِّح: نجف عرشی، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیّة.
خدا پرست، علی اکبر،(1366)، (معناشناسی)، مجله کیهان فرهنگی،شماره 41، صص15-13.
دامغانی، أبوعبدالله الحسین بن محمّد، (بیتا)، (الوجوه و النظایر لألفاظ کتاب الله العزیز)، الطبعة الاولی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
دهخدا، علی اکبر،(1377)، (لغت نامهی دهخدا)، ج6، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران.
دهقانپور، علیرضا ؛ بخشی، ژیلا، (1393)، معناشناسی احسان در قرآن، (پژوهشنامه معارف قرآنی دانشگاه علامه طباطبایی)، سال 5، شماره17.
الراغب الإصفهانی، حسین بن محمد،(1389)، (مفردات ألفاظ القرآن الکریم)، ترجمهی: حسین خداپرست، چاپ دوّم، قم: انتشارات نوید اسلام.
روحی، محمد؛ فیاضبخش، محمدتقی، (1385)، (تفسیر مفردات القرآن فی ترتیب لغات مجمع البیان و المیزان)، تهران: إحیاء کتاب.
الزمخشری، محمود بن عُمر،(1407ق)، (الکشّاف عن حقائق غوامض التَّنزیل)،ج1،2،3،4، الطبعة الاولی، بیروت: دارالکتب العربی.
الزمخشری، محمود بن عُمر،(1389)، (الکشّاف عن حقائق غوامض التَّنزیل)،ج3، مترجم: مسعود انصاری، تهران: ققنوس.
صفوی، کورش، (1379)، (درآمدی بر معناشناسی)، تهران: انتشارات سوره مهر.
میبدی، رشید الدین، ( 1371)، (کشف الأسرار و عدة الأبرار)، چاپ پنجم، تهران: امیر کبیر.
میرحاجی، حمیدرضا؛ نظری، یوسف، (1391)، بررسی بافت متن از دیدگاه برجستهترین زبانشناسان قدیم مسلمان بر اساس الگوی حازم قرطاجنی، (فصلنامه پژوهشی جستارهای زبانی)، سال 4، شماره 2.
