پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

مطالعه‌ تطبیقی میل و واکنش به امتناع در شخصیت همسر عزیز در قرآن و سودابه در شاهنامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد خرم‌آباد،دانشگاه آزاد اسلامی،خرم‌آباد، ایران
10.22034/api.2026.2111424.2053
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی تطبیقی بازنمایی میل و واکنش به امتناع در شخصیت همسر عزیز در قرآن و سودابه در شاهنامه می‌پردازد. هدف، تبیین نقش موقعیت اجتماعی و رفتار دو شخصیت در تبدیل درخواست رابطه به اتهام و داوری است. روش پژوهش توصیفی‌ـ‌تحلیلی با رویکرد تطبیقی و پیکره آن، آیات ۲۱ تا ۳۵ و ۵۰ تا ۵۳ سوره یوسف و بخش رویارویی سودابه و سیاوش تا آزمون آتش است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در هر دو روایت، امتناع جوان، تعارض را از خواسته‌ای خصوصی به مسئله اعتبار و بی‌گناهی منتقل می‌کند و نزدیکی زن به قدرت، امکان اعمال فشار را فراهم می‌سازد. بااین‌حال، نسبت خانوادگی شخصیت‌ها و شیوه‌های داوری متفاوت است: پیراهن یوسف نشانه‌ای باقی‌مانده از واقعه است، اما در داستان سودابه، شواهد ساختگی و آزمون آتش در رسیدگی نقش دارند. همچنین، آشکارشدن بی‌گناهی الزاماً پیامدهای اتهام را برطرف نمی‌کند. تفاوت تعیین‌کننده، تصدیق راستگویی یوسف از سوی همسر عزیز است؛ درحالی‌که اعتراف سودابه مبنای اثبات بی‌گناهی سیاوش نیست. نتیجه آنکه محور مقایسه، چگونگی مواجهه با امتناع و اختیار دیگری است، نه صرف شدت دلبستگی؛ بنابراین، شباهت کنش‌ها به معنای یکسانی شخصیت‌پردازی نیست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A comparative study of desire and reaction to refusal in the character of the beloved wife in the Quran and Sudabeh in the Shahnameh

نویسنده English

Saeideh Saki Entezami
Department of Persian Laguage and Literature,Khor.C.,Islamic Azad University, Khorramabad, Iran.
چکیده English

This study compares the representation of desire and responses to refusal in the character of al-Aziz’s wife in the Qur’an and Sudabeh in the Shahnameh. It examines how the two characters’ social positions and conduct transform a request for intimacy into accusation and adjudication. Using a descriptive-analytical method with a comparative approach, the study examines verses 21–35 and 50–53 of Surah Yusuf and the Sudabeh–Siyavash episode through the ordeal by fire. The findings indicate that, in both narratives, the young man’s refusal shifts the conflict from a private desire to questions of credibility and innocence, while the woman’s proximity to power enables coercion. However, familial relationships and adjudicative procedures differ: Joseph’s shirt constitutes evidence remaining from the incident, whereas fabricated evidence and an ordeal by fire shape the proceedings in Sudabeh’s story. Moreover, establishing innocence does not necessarily eliminate the consequences of accusation. The decisive difference is al-Aziz’s wife’s acknowledgment of Joseph’s truthfulness; Sudabeh’s confession, by contrast, does not establish Siyavash’s innocence. The comparison thus centers on responses to refusal and another’s agency, rather than merely the intensity of attachment; similarities in actions do not imply identical characterization.

کلیدواژه‌ها English

al-Aziz’s wife
Sudabeh
desire
refusal
comparative literature
1.     قرآن کریم
2.    جعفری، ناهید. (۱۳۹۸). تطبیق عاشقانه  حماسی «سیاوش و سودابه» با همتای اروپایی آن. پژوهشنامه  ادب غنایی، ۱۷(۳۲)، ۷۱–۸۴.
3.    خلیل‌زاده، الهه، حسنی، طلعت، میرجلیلی، علی‌محمد، و فهیم‌نیا، محمدحسین. (۱۳۹۵). نقش تربیتی داستان حضرت یوسف و زلیخا در قرآن. آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، ۲(۱)، ۵۷–۷۴.
4.    دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۷۷). لغت‌نامه  دهخدا (زیر نظر محمد معین و سیدجعفر شهیدی). انتشارات دانشگاه تهران.
5.    دهقانی، بابک. (۱۳۹۱). دندان لق: بررسی جنبه‌های نمایشی سوگ سیاوش در شاهنامه فردوسی. رسول.
6.    صادق‌زاده، محمود، و کرم‌پناه، مصطفی. (۱۳۹۹). بررسی تطبیقی یوسف و زلیخا از قرآن مجید و سیاوش و سودابه از شاهنامه. مطالعات شهریارپژوهی، ۷(۲۴)، ۵۷۹–۵۸۹
7.    طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۶). تفسیر المیزان (سید محمدباقر موسوی همدانی، مترجم؛ ج. ۱۱). دفتر انتشارات اسلامی.
8.    طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن (چاپ سوم، ج. ۵). انتشارات ناصر خسرو.
9.    عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه. (۱۴۱۵ق). تفسیر نور الثقلین (چاپ چهارم، ج. ۲). انتشارات اسماعیلیان.
10. فردوسی، ابوالقاسم. (۱۳۷۵). شاهنامه  فردوسی (متن آسان‌خوان): بر اساس شاهنامه  ژول مول (به کوشش پرویز اتابکی؛ کتاب یکم: دفتر یکم و دوم). شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
11.  ماسه، هانری. (۱۳۷۵). فردوسی و حماسه  ملی (مهدی روشن‌ضمیر، مترجم؛ چاپ دوم). انتشارات دانشگاه تبریز.
12. مسکوب، شاهرخ. (۱۳۵۲). سوگ سیاوش در مرگ و رستاخیز (چاپ سوم). انتشارات خوارزمی.
13. مشهدى قمى، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنزالدقائق و بحرالغرائب، تهران، وزارت ارشاد اسلامى، ‌۱۳۶۸ش، چاپ اول، ج‌۶، ص۲۸۸.
14. ممتحن، مهدی، و داوری، پریسا. (۱۳۸۹). دو زن (مقایسه سودابه و زلیخا در داستان سیاوش (با نگرش فردوسی) و داستان یوسف (به روایت قرآن)). مطالعات ادبیات تطبیقی (ادبیات تطبیقی)، ۴(۱۳)، ۱۷۳–۲۰۱.
15. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه (چاپ هجدهم، ج. ۹). دار الکتب الإسلامیة.
16. Honderich, Ted (2005). The Oxford Companion to Philosophy. Oxford University Press.