پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

بازنمایی هویت فردی و زنانه در آثار تصویرگری‌ عطیه مرکزی؛ دو دهه 1380-1400

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
لیلا نادری دلپاک 1
روجا علیزاده 2
علی اکبر جهانگرد 3
1 گروه‌ پژوهش هنر، واحد بین المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، کیش، ایران
2 گروه هنر، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 گروه هنرهای تجسمی، دانشکده هنر و معماری، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران.
10.22034/api.2026.2111049.2043
چکیده
هدف: تصویرگری معاصر ایران در دو دهة اخیر بستر دگرگونی‌های بصری و مفهومی گسترده در بازنمایی سوژة زنانه بوده است؛ اما چگونگی بازتاب هویت زنانه در پیوند با فرم‌های بصری نیازمند تبیین ساختارمند است. مسئلة اصلی پژوهش، واکاوی چگونگی بازنمایی هویت فردی و زنانه در تصویرگری‌های عطیه مرکزی و تحول دلالت‌های بصری آن در پیوند با بافت فرهنگی معاصر است. پرسش پژوهش این است که عناصر دیداری در آثار مرکزی چگونه هویت فردی و زنانه را بر پایة ساختار نشانه‌شناختی چندلایه بازنمایی می‌کنند و این بازنمایی چه سیری را در دو دهة گذشته طی کرده است. هدف این پژوهش، تبیین الگوی نشانه‌شناختی بازنمایی هویت فردی و اجتماعی زنان در آثار عطیه مرکزی و شناسایی مؤلفه‌های دیداری برسازندة سوژگی زنانه است.
روش پژوهش: روش تحقیق کیفی و مبتنی بر رویکرد توصیفی-تحلیلی با تکیه بر چارچوب نشانه‌شناسی چندلایه است. جامعة آماری پژوهش را کلیة آثار تصویرگری عطیه مرکزی از سال ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۰ تشکیل می‌دهند که از میان آن‌ها تعداد یازده اثر شاخص در سه دورة زمانی به شیوة هدفمند انتخاب شده‌اند.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هویت زنانه در آثار دورة نخست با نقوش سنتی و نقش‌های مراقبت‌گر پیوند دارد و در دورة دوم با ورود عناصر مدرن شهری دچار تعارض و موقعیت پیوندی می‌شود. در دورة سوم، تصویرگر با ایجاز بصری و تغییر جهت نگاه زن، از وضعیت فرودست به عاملیت فردی و استقلال هویتی دست می‌یابد.
نتیجه‌گیری: نتیجة پژوهش حاکی از گذار بازنمایی زن از ابژة منفعل به سوژه‌ای آگاه و خودآیین در تاریخ تصویرگری معاصر است. این گذار نشان می‌دهد که تصویرگری معاصر ایران، به‌ویژه در آثار عطیه مرکزی، ظرفیت بازتعریف هویت زنانه را در نسبت با تحولات فرهنگی و اجتماعی دارد و می‌تواند به‌عنوان بستری برای بازخوانی انتقادی هویت جنسیتی در هنر معاصر ایران مورد توجه قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
تصویرگری
عطیه مرکزی
هویت فردی و زنانه
نشانه شناسی
مطالعات فرهنگی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Representation of Individual and Feminine Identity in the Illustrative Works of Aṭiyyah Markazi: The Two Decades 2001–2021 (1380–1400 SH)

نویسندگان English

Leila Naderi Delpak 1
Roja Alizadeh 2
Ali Akbar Jahangard 3
1 Department of Research Art, Ki.C., Islamic Azad University, Kish, Iran
2 Department of Art, CT.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Department of Visual Arts, Faculty of Art and Architecture, Sh.C., Islamic Azad University, Shiraz, Iran
چکیده English

Objective: Contemporary Iranian illustration over the past two decades has been the ground for extensive visual and conceptual transformations in the representation of the feminine subject; however, the manner in which feminine identity is reflected in conjunction with visual forms requires structured elucidation. The principal problem of the research is the investigation of how individual and feminine identity is represented in the illustrations of Atiyyah Markazi and the transformation of its visual significations in conjunction with the contemporary cultural context. The research question is: How do the visual elements in Markazi’s works represent individual and feminine identity on the basis of a multilayered semiotic structure, and what trajectory has this representation traversed over the past two decades? The objective of this research is to elucidate the semiotic pattern of the representation of women’s individual and social identity in the works of Atiyyah Markazi and to identify the visual components constitutive of feminine subjecthood.
Method: The research method is qualitative, based on a descriptive-analytical approach, relying upon a multilayered semiotic framework. The statistical population of the research comprises all the illustrative works of Atiyyah Markazi from 2001 to 2021, from among which eleven exemplary works across three temporal periods were selected through purposive sampling.
Results: The findings indicate that feminine identity in the works of the first period is linked with traditional motifs and caregiving roles, and in the second period, with the entry of modern urban elements, undergoes conflict and a liminal position. In the third period, the illustrator, through visual concision and a change in the direction of the woman’s gaze, attains individual agency and identity independence from a subordinate position.
Conclusions: The conclusion indicates the transition of the representation of woman from a passive object to a conscious and autonomous subject in the history of contemporary illustration. This transition demonstrates that contemporary Iranian illustration, particularly in the works of Atiyyah Markazi, possesses the capacity to redefine feminine identity in relation to cultural and social transformations and can be attended to as a ground for the critical rereading of gender identity in contemporary Iranian art.

کلیدواژه‌ها English

Illustration
Atiyyah Markazi
Individual and Feminine Identity
Semiotics
Cultural Studies
استوری، جان. (۱۳۹۳). مطالعات فرهنگی درباره فرهنگ عامه (ترجمه حسین پاینده). تهران: نشر آگاه.
الکساندر، ویکتوریا. (۱۳۹۱). جامعه‌شناسی هنرها: شرحی بر اشکال زیبا و عامه‌پسند (ترجمه اعظم راودراد). تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.
برکت، محیا، و شفیعی، سمیه‌سادات. (۱۳۹۸). تحلیل نشانه‌شناختی عاملیت زن در تصویرگری کتاب‌های معاصر. پژوهشنامه ادبیات کودک و نوجوان، ۲۵(۲)، ۴۱–۶۸.
سرابی‌داریان، مریم، و بوذری، علی. (۱۴۰۱). در تقابل با انگاره غالب: بازنمایی هویت زنانه در تصویرگری نوین ایران از منظر مطالعات فرهنگی. مطالعات ادبیات کودک، ۱۳(۲)، ۱۶۱–۱۹۲.
شایگان، داریوش. (۱۳۸۰). افسون‌زدگی جدید: هویت چهل‌تکه و تفکر سیار (ف. ولیانی، مترجم). نشر فرزان روز.
شریعتی, سارا و راودراد, اعظم . (1389). نگاهی جامعه شناختی به زنانه شدن عرصه هنر (پرسشی از تاریخ و نگاهی به حال). مطالعات اجتماعی روان شناختی زنان, 8(4), 7-28.
شریعتی مزینانی، سارا و مدرس صادقی، مریم. (1390). بازنمایی زن در آثار زنان نقاش معاصر ایران (با تأکید بر نگاه جنسی به زن). دوفصلنامۀ جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، 3(2)، 35–54.
علی‌مددی، مهرنوش، و مریدی، محمدرضا. (۱۳۹۶). تاریخ غایب زنان نقاش ایران: مطالعه جامعه‌شناختی زنان نقاش؛ از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی. جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، ۹(۱)، ۷۹–۱۰۷.
علیلو، صدیقه، آب برین، سیف الدین و جلیلی، فروغ. (1404). الگوی زن مسلمان در آیینۀ شعر طاهره صفارزاده. پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی، 4(7)، 1–17. https://doi.org/10.22034/api.2025.2043352.1064
مریدی، محمدرضا و تقی‌زادگان، معصومه (۱۳۸۸). نقاشی زنان؛ نقاشی زنانه: مقایسه به‌کارگیری شگردهای بصری و سبک‌های هنری در نقاشی زنان و مردان. پژوهش زنان، ۷(۱)، ۱۲۹-۱۴۹.
مصباح، گیتا، و رهبرنیا، زهرا. (۱۳۹۵). قدرت و مقاومت در بازنمایی پیکره زن در آثار اعضای انجمن هنرمندان نقاش ایران. باغ نظر، ۱۳(۴۲)، ۸۹–۱۰۴.
مقبلی، آناهیتا، و پنج‌تنی، منیره. (۱۳۹۸). هویت بومی در تصویرگری‌های معاصر ایران. جلوه هنر، ۱۱(۲)، ۸۱–۹۲.
کشمیرشکن، حمید. (۱۴۰۲). کنکاشی در هنر معاصر ایران: از مدرنیسم تا گفتمان‌های پست‌مدرن. تهران: نشر نظر.
یاسینی، راضیه. (۱۳۹۹). تصویر زن در هنر قاجار (با تکیه بر زندگی روزمره و جایگاه نمادین). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
 
 
Alexander, V. D. (2012). Sociology of the arts: Exploring fine and popular forms (A. Ravadrad, Trans.). Tehran: Academy of Art.
Alilo, S., Abbarin, S. D. & Jalili, F. (2025). The Role Model of a Muslim Woman in the Mirror of Tahereh Saffarzadeh's Poetry. New researches in Islamic Humanities Studies, 4(7), 1–17. https://doi.org/10.22034/api.2025.2043352.1064
Alimadadi, M., & Moridi, M. R. (2017). The absent history of Iranian women painters: A sociological study of women painters from the Constitutional Revolution to the Islamic Revolution. Sociology of Art and Literature, 9(1), 79–107.
Barkat, M., & Shafiei, S. S. (2019). Semiotic analysis of women’s agency in contemporary book illustration. Journal of Children’s and Young Adult Literature Research, 25(2), 41–68.
Berger, J. (1972). Ways of seeing. London: BBC and Penguin Books.
Betterton, R. (1996). An intimate distance: Women, artists and the body. Routledge.
Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. London: Routledge.
Butler, J. (1990). Gender trouble: Feminism and the subversion of identity. New York: Routledge.
Hall, S. (Ed.). (1997). Representation: Cultural representations and signifying practices. London: SAGE Publications.
Johan, I. M. (2019). Bird symbolism in Persian mysticism poetry. International Review of Humanities Studies, 4(2), 695–716.
Keshmirshekan, H. (2023). An inquiry into contemporary Iranian art: From modernism to postmodern discourses. Tehran: Nazar Publishing.
Mesbah, G., & Rahbarnia, Z. (2016). Power and resistance in the representation of the female figure in the works of members of the Iranian Painters Association. Baghe Nazar, 13(42), 89–104.
Mitchell, W. J. T. (1994). Picture theory: Essays on verbal and visual representation. Chicago: The University of Chicago Press.
Moqbeli, A., & Panjtani, M. (2019). Indigenous identity in contemporary Iranian illustration. Jelve-y Honar, 11(2), 81–92.
Moridi, M. R., & Taghizadegan, M. (2009). Women’s painting; feminine painting: A comparison of the use of visual techniques and artistic styles in paintings by women and men. Women’s Research, 7(1), 129–149.
Rose, G. (2016). Visual methodologies: An introduction to researching with visual materials (4th ed.). London: SAGE Publications.
Sanchez, M., & Gonzalez, R. (2021). Constructing female subjectivity in Middle Eastern illustrated books. Journal of Visual Culture Studies, 19(2), 145–168.
Sarabi-Darian, M., & Boozari, A. (2022). In opposition to the dominant paradigm: Representation of feminine identity in contemporary Iranian illustration from the perspective of cultural studies. Journal of Children’s Literature Studies, 13(2), 161–192. doi.org/10.22099/jcls.2021.39143.1849
Shayegan, D. (2001). New enchantment: Fragmented identity and nomadic thought (F. Valiani, Trans.). Tehran: Farzan Rooz.
Shariati Mazinani, S., & Modarres Sadeghi, M. (2011). Representation of women in the works of contemporary Iranian women painters (with emphasis on the sexual gaze toward women). Biannual Journal of Sociology of Art and Literature, 3(2), 35–54.
Shariati, S., & Ravadrad, A. (2010). A sociological look at the feminization of the art field (a question from history and a look at the present). Women’s Social Psychological Studies, 8(4), 7–28. doi.org/10.22051/jwsps.2010.1382
Storey, J. (2007). Cultural studies and the study of popular culture (H. Payandeh, Trans.). Tehran: Agah Publishing.
Wang, Y., Zhang, L., & Chen, H. (2020). Body, identity and form in contemporary Asian illustration. International Journal of Art & Design Education, 39(4), 780–795.
Yasini, R. (2020). The image of women in Qajar art (based on everyday life and symbolic status). Tehran: Scientific and Cultural Publications.