پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

راهبردهای قرآن و سنت در مدیریت چالش‌ها و سامان‌دهی مهاجران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گیتی گودرزی
یداله ملکی
گروه علوم قرآن و حدیث، واحد خرم‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، خرم‌آباد، ایران
10.22034/api.2026.2110978.2041
چکیده
هدف: هجرت پدیده‌ای اثرگذار در حیات فردی و اجتماعی انسان است که با وجود برخورداری از ظرفیت‌های تحول‌آفرین، مهاجران را با چالش‌ها و آسیب‌های متعددی در زمینه‌های معیشتی، حقوقی، فرهنگی و هویتی مواجه می‌سازد؛ ازاین‌رو، سامان‌دهی این پدیده نیازمند بهره‌گیری از آموزه‌های وحیانی است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که قرآن کریم و سنت چه راهبردهایی برای مدیریت چالش‌ها و سامان‌دهی مهاجران ارائه داده‌اند و با هدف تبیین این الگوهای مدیریتی و حمایتی انجام شده است.
روش پژوهش: در همین راستا، این پژوهش با رویکردی کیفی و به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای گردآوری و از طریق تحلیل محتوای کیفی آیات قرآن کریم، روایات و سیره پیامبر اکرم و اهل‌بیت(ع) استخراج و تحلیل شده‌اند.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که آموزه‌های اسلامی، مدیریت هجرت را فرایندی چندمرحله‌ای مبتنی بر تدبیر، آینده‌نگری و برنامه‌ریزی پیشینی می‌دانند. در این چارچوب، سامان‌دهی مهاجران از طریق تأمین نیازهای اقتصادی و معیشتی، تسهیل اشتغال و اسکان، تقویت همبستگی اجتماعی، رعایت عدالت، صیانت از کرامت انسانی و حفظ هویت فرهنگی تحقق می‌یابد. همچنین اصل اخوت ایمانی، مبنای طراحی نظام حمایتی کارآمد در جامعه اسلامی است.
نتیجه‌گیری: نتیجه پژوهش بیانگر آن است که راهبردهای استخراج‌شده از قرآن و سنت، ضمن مهار پیامدهای منفی مهاجرت، بستر ادغام عادلانه مهاجران و حفظ انسجام پایدار امت اسلامی را فراهم می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
هجرت
سامان‌دهی مهاجران
کرامت انسانی
قرآن و سنت
موضوعات

عنوان مقاله English

Title: Strategies of the Quran and the Sunnah in Managing Migration Challenges and Organizing Migrants

نویسندگان English

Giti Goodarzi
Yadollah Maleki
Department of Quranic Sciences and Hadith, Khor.C., Islamic Azad University, Khorramabad, Iran
چکیده English

Objective: Migration (hijrah) is an influential phenomenon in the individual and social life of the human being which, despite possessing transformative capacities, confronts migrants with numerous challenges and harms in the domains of livelihood, legal status, culture, and identity; therefore, the organization of this phenomenon requires recourse to revealed teachings. This research seeks to answer the question of what strategies the Holy Quran and the Sunnah have offered for managing challenges and organizing migrants, and has been conducted with the aim of elucidating these managerial and supportive models.
Method: In this regard, the present study was conducted with a qualitative approach and a descriptive-analytical method; the data were collected through library-based means and were extracted and analyzed through qualitative content analysis of the verses of the Holy Quran, the traditions, and the conduct (sirah) of the Noble Prophet and the Ahl al-Bayt (peace be upon them).
Results: The findings indicate that Islamic teachings regard the management of migration as a multistage process grounded in prudence, foresight, and prior planning. Within this framework, the organization of migrants is realized through the provision of economic and livelihood needs, the facilitation of employment and settlement, the strengthening of social solidarity, the observance of justice, the safeguarding of human dignity, and the preservation of cultural identity. Furthermore, the principle of faith-based brotherhood (ukhuwwati imani) constitutes the foundation for designing an efficient supportive system in Islamic society.
Conclusion: The conclusion indicates that the strategies extracted from the Quran and the Sunnah, while curbing the negative consequences of migration, provide the ground for the equitable integration of migrants and the preservation of the sustainable cohesion of the Islamic ummah.

کلیدواژه‌ها English

Migration
Organizing Migrants (Migrant Management)
Human Dignity
Quran and Sunnah
اختر، سلمان. (۱۴۰۴). مهاجرت و هویت (فاطمه شیخ‌مونسی، مترجم). چاپ اول. تهران: انتشارات ارجمند. (شابک: ۹۷۸-۶۲۲-۲۵۷-۵۶۰-۱)
ابن شعبه حرانی، حسن بن علی. (۱۳۶۳). تحف‌العقول (علی‌اکبر غفاری، کوشش‌گر). چاپ دوم. قم: جامعه مدرسین.
برقی، احمد بن محمد. (۱۳۷۱ق). المحاسن (جلال‌الدین محدث، مصحح). چاپ دوم. قم: دارالکتب الإسلامیة.
بهی، فیروزه، موسوی، سید اصغر و راشدزاده، امرالله. (1404). بررسی آسیب‌های اجتماعی ناشی از مهاجرت معکوس: تحلیل مسیر روابط علّی مشوق‌ها و پیامدهای اجتماعی در شهرستان بندر خمیر. (e734979). پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی، 4(7)، e734979. https://doi.org/10.22034/api.2025.2069549.1439
جندقیان، ریحانه. (۱۳۸۹). هجرت در قرآن و سنت [پایان‌نامه سطح دو حوزوی]. قم: مؤسسه آموزش عالی حوزوی مجتهده امین.
حسینی ترکستانی، سید امیرحسین. (۱۳۴۲). هجرت و مهاجرت در فقه اهل‌بیت (علیهم‌السلام) (چاپ اول). قم: بوستان کتاب. (شابک: ۹۷۸-۹۶۴-۰۹-۲۵۶۶-۹)
حمیدی، رحمت‌الله. (۱۴۰۲). آسیب‌های هجرت از منظر قرآن و حدیث. دو فصلنامه گفتمان وحی، شماره ۲۳ (دوره ۱۴، شماره ۱)، ۱۳۹–۱۶۸.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات الفاظ القرآن (چاپ اول). بیروت: دارالقلم.
شریف‌رضی، محمد. (۱۳۷۹). نهج‌البلاغه (محمد دشتی، مترجم). چاپ اول. قم: انتشارات مشهور.
شعیری، محمد بن محمد. (بی‌تا). جامع‌الأخبار (چاپ اول). نجف: مطبعة حیدریة.
شیخ حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل‌الشیعة (چاپ اول). قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
شیخ صدوق، محمد بن علی. (۱۴۱۳ق). من لا یحضره الفقیه (علی‌اکبر غفاری، مصحح). چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۴ق). الأمالی (چاپ اول). قم: دارالثقافة.
عادلی، حمیدالله. (۱۳۸۳). مفهوم هجرت در قرآن و سنت [پایان‌نامه کارشناسی ارشد]. قم: دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه.
قرآن کریم. (بی‌تا). (ناصر مکارم شیرازی و محمدمهدی فولادوند، مترجمان).
قرائتی، محسن. (۱۳۸۳). تفسیر نور (چاپ یازدهم). تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی (چاپ چهارم). تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار (چاپ دوم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه (چاپ اول). تهران: دارالکتب الاسلامیة.
مصطفوی، حسن. (۱۳۶۸). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم (چاپ اول). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مطهری، مرتضی. (۱۳۹۲).  آزادی معنوی (چاپ بیست‌وهشتم). قم: انتشارات صدرا.
هاشمی شیخ شبانی، سید مهدی. (۱۳۸۹). هجرت در قرآن. شهرکرد: سدرة المنتهی.
 
 
Adeli, H. (2004). The concept of hijra in the Quran and Sunnah [Master’s thesis]. Jameat al-Mustafa al-Alamiyyah.
Akhtar, S. (2025). Immigration and identity (F. Sheikh-Monesi, Trans.). Arjmand Publications.
Al-Barqi, A. M. (1951–1952). Al-Mahasin (J. Muhaddith, Ed.; 2nd ed.). Dar al-Kutub alislamiyyah. (Original work published ca. 1371 AH)
Al-Kulayni, M. Y. (1986–1987). Al-Kafi (4th ed.). Dar al-Kutub alislamiyyah. (Original work published 1407 AH)
Al-Majlisi, M. B. (1982–1983). Bihar al-anwar (2nd ed.). Dar Ihya al-Turath al-Arabi. (Original work published 1403 AH)
Al-Raghib alisfahani, H. M. (1991–1992). Mufradat alfaz al-Quran (1st ed.). Dar al-Qalam. (Original work published 1412 AH)
Al-Sharif al-Radi, M. (2000). Nahj al-balagha (M. Dashti, Trans.; 1st ed.). Mashhur Publications.
Al-Shaykh al-Hurr al-Amili, M. H. (1988–1989). Wasa’il al-Shia (1st ed.). Muassasat Al al-Bayt. (Original work published 1409 AH)
Al-Shaykh al-Saduq, M. A. (1992–1993). Man la yahduruhu al-faqih (A. A. Ghaffari, Ed.; 2nd ed.). Daftare Entesharate Eslami. (Original work published 1413 AH)
Al-Shaykh al-Tusi, M. H. (1993–1994). Al-Amali (1st ed.). Dar al-Thaqafa. (Original work published 1414 AH)
Al-Shuayri, M. M. (n.d.). Jami‘ al-akhbar (1st ed.). Matbaat Haydariyyah.
Behi, F., Mousavi, S. A. & Rashedzadeh, A. (2025). Investigating the Social Pathologies of Reverse Migration: A Path Analysis of the Causal Links Between Incentives and Social Outcomes in Bandar Khamir City. (e734979). New researches in Islamic Humanities Studies, 4(7), e734979 https://doi.org/10.22034/api.2025.2069549.1439
Hamidi, R. (2023). The harms of hijra from the perspective of the Quran and Hadith. Goftemane Vahy, 23, 139–168.
Hashemi Sheikh Shabani, S. M. (2019). Hijra in the Quran. Sedrat al-Muntaha.
Hosseini Torkestani, S. A. (2023). Hijra and migration in the jurisprudence of the Ahl al-Bayt (peace be upon them) (1st ed.). Bustane Ketab.
Ibn Shuba al-Harrani, H. A. (1984). Tuhaf al-uqul (A. A. Ghaffari, Ed.; 2nd ed.). Jameehye Modarresin.
Jandaqian, R. (2010). Hijra in the Quran and Sunnah [Level-two seminary thesis]. Moassesehye Amuzeshe Aliye Howzavi Mojtahedeh Amin.
Makarem Shirazi, N. (1995). Tafsire Nemuneh (1st ed.). Dar al-Kutub alislamiyyah.
Mostafavi, H. (1989). Al-Tahqiq fi kalimat al-Quran al-karim (1st ed.). Ministry of Culture and Islamic Guidance.
Motahhari, M. (2013). Spiritual freedom (28th ed.). Sadra Publications.
Qaraati, M. (2004). Tafsire Nur (11th ed.). Markaze Farhangiye Dars-hai az Quran.
The Holy Quran. (n.d.). (N. Makarem Shirazi & M. M. Fooladvand, Trans.).