پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

تحلیل رهیافت‌های احمد اشرف درباب موانع توسعه یافتگی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
نعمت الله زکی پور
استادیار گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
10.22034/api.2025.2043717.1072
چکیده
هدف: هدف پژوهش پیش‌رو، بررسی و ارزیابی دیدگاه احمد اشرف، در ارتباط با تبیین و توصیف عوامل تاریخی توسعه‌نیافتگی تاریخی ایران بوده­ است. تئوری‌های شیوۀ تولید آسیایی، جامعۀ آبی ویتفوگل و پاتریمونیال وِبر، سه رویکرد تاثیرگذار بر نگرش احمد اشرف می‌باشد، بر اساس نظریۀ شیوۀ تولید آسیایی و جامعۀ آبی، شرایط جغرافیایی و اقلیمی در شکل­ گیری نظامات اجتماعی و سیاسی بیشترین تأثیر را دارا می­باشد.
روش پژوهش: روش پژوهش در مقاله حاضر، توصیفی و تحلیل محتوایی- تاریخی رویکرد احمد اشرف در باب موانع توسعه‌یافتگی به شیوۀ استخراج داده‌های از شواهد و منابع تاریخی بوده است.
یافته‌ها: نتایج این پژوهش نشان می­دهد که با وجود کاستی­های روشی و محتوایی پژوهشهای اشرف؛ رویکرد وی در باب توسعه­ نیافتگی تاریخی ایران؛ به تأثیرگذاری عوامل مختلفی از جمله مؤلفه‌های جغرافیایی، عدم استقلال نهادهای شرقی، عدم استقلال اصناف، فقدان شکل‌گیری طبقه تجار مستقل و قدرتمند، تهاجم ایلات و اقوام، ناامنی، استبداد داخلی و استعمار خارجی در صورت ­بندی اجتماعی جامعۀ ایران اشاره دارد. با این حال وجه غالب تبیین­های مورد نظر وی، مبتنی بر تئوری پاتریمونیال بوده است.
نتیجه‌گیری: نظریه­ احمد اشرف به مفهوم تئوری نظام پاتریمونیال وِبر معطوف بوده است، اما وی علاوه بر الگوبرداری از نظریه ­های ماکس­وبر، از نظریۀ شیوۀ تولید آسیایی مارکس در تبیین ساخت اقتصادی- اجتماعی ایران نیز بهره برده است؛ در واقع وی از شیوۀ ترکیبی(تولید آسیایی مارکس و شیوۀ حاکمیت موروثی وِبر)، برای تحلیل توسعه­ نیافتگی تاریخ ایران استفاده نموده است.

چکیده تصویری

تحلیل رهیافت‌های احمد اشرف درباب موانع توسعه یافتگی ایران
کلیدواژه‌ها
توسعه نیافتگی
احمد اشرف
ایران
قاجار
پاتریمونیال
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of Ahmad Ashraf’s Approaches Regarding the Obstacles to Iran’s Development

نویسنده English

Nematollah Zakipour
Department of History, Faculty, Yasouj University, Yasouj, Assistant Professor, Department of History, Faculty of Humanities, Yasouj University, Yasouj, Iran
چکیده English

Objective: The aim of this study is to examine and evaluate Ahmad Ashraf’s perspective regarding the explanation and description of the historical factors behind Iran's underdevelopment. Three approaches have significantly influenced Ashraf’s outlook: the theory of the Asiatic mode of production, Wittfogel’s hydraulic society, and Weber’s concept of patrimonialism. Based on the theories of the Asiatic mode of production and hydraulic society, geographical and climatic conditions play the most significant role in shaping social and political systems.
Method: The research methodology employed in this article is descriptive and involves a historical content analysis of Ahmad Ashraf’s approach to the obstacles to development, based on data extracted from historical evidence and sources.
Results: The results of this study indicate that, despite methodological and substantive shortcomings in Ashraf’s research, his approach to Iran’s historical underdevelopment highlights the influence of various factors such as geographical elements, the lack of autonomy among Eastern institutions and guilds, the failure of an independent and powerful merchant class to emerge, invasions by tribes and ethnic groups, insecurity, domestic despotism, and foreign colonialism on the social configuration of Iranian society. Nevertheless, the dominant aspect of his explanations is grounded in patrimonial theory.
Conclusion: Ahmad Ashraf’s perspective is grounded in Weber’s theory of the patrimonial system; however, in addition to drawing upon Max Weber’s theories, he also utilizes Marx’s theory of the Asiatic mode of production to explain Iran’s socio economic structure. In effect, he employs a combined approach integrating Marx’s Asiatic mode of production and Weber’s model of hereditary rule to analyze the underdevelopment of Iran’s history.

کلیدواژه‌ها English

Ashraf
Qajar
Patrimonial
Weber
آزاد ارمکی، تقی. (۱۳۹۱). بنیان‌های فکری نظریه جامعه ایرانی. تهران: نشر علم.
آندرسون، پری. (۱۳۹۰). تبارهای دولت استبدادی (ترجمۀ حسن مرتضوی). تهران: ثالث.
اشرف، احمد. (۱۳۴۶الف). جامعه‌شناسی ماکس وبر. مجله سخن، ۱۷(۱۰-۱۱-۱۲).
اشرف، احمد. (۱۳۴۶ب). نظام آسیایی یا نظام فئودالی. مجلۀ جهان نو، (۱۱-۱۲).
اشرف، احمد. (۱۳۴۷). ویژگی‌های تاریخ ایران در دورۀ اسلامی. مجلۀ جهان نو، (۱-۲).
اشرف، احمد. (۱۳۵۳). ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران دورۀ اسلامی. نامۀ علوم اجتماعی، (۴).
اشرف، احمد. (۱۳۵۹). موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران دورۀ قاجاریه. تهران: زمینه.
اشرف، احمد. (۱۳۹۳). نقد و نظری در علوم انسانی و اجتماعی (به اهتمام ابراهیم اشک‌شیرین). تهران: گستره.
بشیریه، حسین. (۱۳۷۵). دولت عقل. تهران: علوم نوین.
ترنر، برایان اس. (۱۳۹۱). وبر و اسلام، با پانوشت‌های انتقادی و مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی ماکس وبر (ترجمۀ حسین بستان و دیگران).
ژوبر، پیر آمدی. (۱۳۴۷). مسافرت به ارمنستان و ایران (ترجمۀ محمود مصاحب). تبریز: کتاب‌فروشی چهر.
رودنسون، ماکسیم. (۱۳۵۸). اسلام و سرمایه‌داری (ترجمۀ محسن ثلاثی). تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
سُفری، جیانی. (۱۳۸۴). مارکس، انگلس و جامعۀ آسیایی (ترجمۀ هوشنگ صادقی). تهران: اختران.
صدقی، ناصر. (۱۳۹۷). رویکرد جامعه‌شناختی احمد اشرف به تاریخ ایران، از خلال مسئله توسعه‌نیافتگی. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، ۱۰(۳)، ۵۷-۷۷. https://doi.org/10.22035/isih.2018.295
لوویت، کارل. (۱۳۸۵). ماکس وبر و کارل مارکس (ترجمۀ شهناز مسمی‌پرست). تهران: ققنوس.
مارکس، کارل. (۱۳۸۸). دیباچه‌ای بر تاریخ روسیه؛ به انضمام مارکس، انگلس و جامعۀ آسیایی، جیانی سُفری (ترجمۀ هوشنگ صادقی). تهران: اختران.
مارکس، کارل، و انگلس، فردریش. (۱۳۸۴). دربارۀ تکامل مادی تاریخ؛ ۲ مقاله و ۲۸ نامه (ترجمۀ خسرو پارسا، چاپ سوم). تهران: نشر دیگر.
نش، کیت. (۱۳۸۰). جامعه‌شناسی سیاسی معاصر: جهانی شدن، سیاست و قدرت (ترجمۀ محمدتقی دلفروز). تهران: کویر.
وبر، ماکس. (۱۳۶۹). شهر در گذر زمان (ترجمۀ شیوا کاویانی). تهران: شرکت سهامی انتشار.
وبر، ماکس. (۱۳۹۱). اخلاق پروتستان و روح سرمایه‌داری (ترجمۀ عبدالمعبود انصاری). تهران: سمت.
ولی، عباس. (۱۳۸۰). ایران پیش از سرمایه‌داری (ترجمۀ حسن شمس‌آوری). تهران: مرکز.
ویتفوگل، کارل آگوست. (۱۳۹۲). استبداد شرقی: بررسی تطبیقی قدرت تام (ترجمۀ محسن ثلاثی، چاپ سوم). تهران: ثالث.
 
 
Anderson, P. (2011). Lineages of the absolutist state (H. Mortazavi, Trans.). Tehran: Sales.
Ashraf, A. (1967a). The sociology of Max Weber. Sokhan, 17(10–12).
Ashraf, A. (1967b). Asiatic mode or feudal mode. Jahane Now, (11–12).
Ashraf, A. (1968). Characteristics of Iranian history in the Islamic period. Jahane Now, (1–2).
Ashraf, A. (1974). Historical characteristics of urbanization in Iran during the Islamic period. Namehye Olume Ejtemai, (4).
Ashraf, A. (1980). Historical obstacles to the growth of capitalism in Iran: The Qajar period. Tehran: Zamineh.
Ashraf, A. (2014). Critique and theory in the humanities and social sciences (E. Ashk-Shirin, Ed.). Tehran: Gostareh.
Azad Armaki, T. (2012). Intellectual foundations of Iranian social theory. Tehran: Nashre Elm.
Bashiriyeh, H. (1996). The state of reason. Tehran: Olume Novin.
Jaubert, P. A. (1968). Travel to Armenia and Iran (M. Mosahab, Trans.). Tabriz: Ketabforushiye Chehr.
Löwith, K. (2006). Max Weber and Karl Marx (S. Mosami-Parast, Trans.). Tehran: Qoqnoos.
Marx, K. (2009). A preface to the history of Russia; including Marx, Engels and Asiatic society by Gianni Sofri (H. Sadeghi, Trans.). Tehran: Akhtaran.
Marx, K., & Engels, F. (2005). On the materialist conception of history: Two articles and 28 letters (K. Parsa, Trans., 3rd ed.). Tehran: Nashre Digar.
Nash, K. (2001). Contemporary political sociology: Globalization, politics and power (M. T. Delforuz, Trans.). Tehran: Kavir.
Rodinson, M. (1979). Islam and capitalism (M. Salasi, Trans.). Tehran: Sherkate Sahamiye Ketabhaye Jibi.
Sedghi, N. (2018). Ahmad Ashraf’s sociological approach to Iranian history through the problem of underdevelopment. Interdisciplinary Studies in the Humanities, 10(3), 57–77. https://doi.org/10.22035/isih.2018.295
Sofri, G. (2005). Marx, Engels and Asiatic society (H. Sadeghi, Trans.). Tehran: Akhtaran.
Turner, B. S. (2012). Weber and Islam, with critical footnotes and an introduction to the sociology of Max Weber (H. Bostan et al., Trans.).
Vali, A. (2001). Pre capitalist Iran (H. Shams-Avari, Trans.). Tehran: Markaz.
Weber, M. (1990). The city in historical perspective (S. Kaviani, Trans.). Tehran: Sherkate Sahamiye Enteshar.
Weber, M. (2012). The Protestant ethic and the spirit of capitalism (A. Ansari, Trans.). Tehran: Samt.
Wittfogel, K. A. (2013). Oriental despotism: A comparative study of total power (M. Salasi, Trans., 3rd ed.). Tehran: Sales.