پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

هویت‌های موهوم در اسناد روایی، منشأها، معیارهای شناسایی و ضوابط ادعای تصحیف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران .
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
3 استادیار دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران .
چکیده
هدف: این پژوهش خطاهایی را بررسی می‌کند که در آن‌ها صورتِ نادرست یک نام یا سند، وجود راوی‌ای مستقل را القا می‌کند. این بررسی از آن جهت ضروری است که چنین خطاهایی می‌توانند به شکل‌گیری هویت‌های موهوم در زنجیرة اسناد و در نتیجه، انحراف در ارزیابی‌های رجالی و حدیثی منجر شوند. شناسایی دقیق این خطاها، مقدمه‌ای برای پالایش میراث حدیثی و اعتبارسنجی دقیق‌تر روایات محسوب می‌شود.
روش پژوهش: کاربردهای رجالی در پنج مجموعه از آثار متأخر امامیه با روش توصیفی-تحلیلی بررسی شده‌اند. این روش امکان مقایسة نظام‌مند میان اسناد و شناسایی الگوهای تکرارشوندة خطا را فراهم می‌سازد. انتخاب پنج مجموعه از آثار متأخر، به‌منظور پوشش دادن طیف متنوعی از شیوه‌های رجالی و گونه‌های مختلف خطا در بازة زمانی مورد نظر صورت گرفته است.
یافته‌ها: پنج منشأ برای این هویت‌های موهوم شناسایی شد: تصحیف، سقط واسطه یا نسب، افزودة تفسیری نسخه‌نویس، اختصار متکی به سند پیشین و ازدست‌رفتن قرینة کتاب اصلی. همچنین هفت معیار برای شناخت خطا به دست آمد که مهم‌ترین آن‌ها مقابلة قرائت‌ها و منابع موازی، وحدت متن یا واقعه و سنجش طبقة راویان است.
نتیجه‌گیری: پیش از تعیین هویت راوی باید صورت سند و نام او تصحیح شود. ادعای تصحیف نیز تنها با شاهد مستقل از سند، منبع یا متن پذیرفتنی است؛ نبود نام در معاجم رجال به‌تنهایی چنین ادعایی را ثابت نمی‌کند. بر این اساس، احتیاط روش‌شناختی در برخورد با اسناد مشکوک و پرهیز از پذیرش شتاب‌زدة هویت‌های مستقل، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر در پژوهش‌های رجالی است.

چکیده تصویری

هویت‌های موهوم در اسناد روایی، منشأها، معیارهای شناسایی و ضوابط ادعای تصحیف
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Spurious Identities in Hadith Chains of Transmission: Origins, Identification Criteria, and Standards for Alleging Tashif (Textual Corruption)

نویسندگان English

Heidar Al-Jasem 1
Kavous Roohi Barandagh 2
Nosrat Nilsaz 2
Mohammadreza Faghih Imani 3
1 PhD Student in Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

Objective: This study examines errors in which the incorrect form of a name or an isnad (chain of transmission) suggests the existence of an independent narrator. This examination is necessary because such errors can lead to the formation of phantom identities within chains of transmission and, consequently, to deviation in rijali and hadith evaluations. The precise identification of these errors constitutes a prerequisite for the refinement of the hadith heritage and the more accurate validation of narrations.
Method: Rijali applications in five collections of later Imami works have been examined using a descriptive analytical method. This method facilitates a systematic comparison among chains of transmission and the identification of recurring patterns of error. The selection of five collections of later works was undertaken in order to encompass a diverse spectrum of rijali approaches and various types of error within the intended time frame.
Results: Five origins for these phantom identities were identified: tashif (scribal corruption), omission of an intermediary or lineage, exegetical addition by a copyist, abbreviation reliant upon a prior chain of transmission, and the loss of the contextual indicator of the original book. Likewise, seven criteria for recognizing the error were obtained, the most important of which are the collation of variant readings and parallel sources, the unity of the text or event, and the assessment of the narrators generation (ṭabaqah).
Conclusions: Prior to determining the identity of a narrator, the form of the chain of transmission and his name must be corrected. Likewise, a claim of tashif is acceptable only with independent evidence from the chain of transmission, a source, or a text; the mere absence of a name from rijal lexicons does not by itself establish such a claim. Accordingly, methodological caution in dealing with suspect chains of transmission and the avoidance of hasty acceptance of independent identities constitute an unavoidable necessity in rijali research.

کلیدواژه‌ها English

Rijal Studies
Scribal Confusion
Omission
Illusory Identity
Textual Criticism
ابن داود حلی، حسن بن علی. (۱۳۹۲ق). الرجال، تصحیح سید محمدصادق بحرالعلوم. نجف اشرف: مطبعه حیدریه.
ابن ماکولا، علی بن هبةالله. (۱۴۱۱ق). الإکمال فی رفع الارتیاب عن المؤتلف والمختلف فی الأسماء والکنی والأنساب، تصحیح عبدالرحمن بن یحیی معلمی یمانی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابوغالب زراری، احمد بن محمد. (۱۴۱۱ق). رسالة أبی غالب الزراری إلى ابن ابنه فی ذکر آل أعین، تصحیح سید محمدرضا حسینی جلالی، چاپ اول. قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام) لإحیاء التراث.
اردبیلی، محمد بن علی. (۱۴۰۳ق). جامع الرواة وإزاحة الاشتباهات عن الطرق والإسناد، چاپ اول. قم: کتابخانه آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی.
بخشی جویباری، محمدصادق. (۱۳۹۷ش). «شیوه‌شناسی محقق شوشتری در شناسایی و حل تصحیفات راه‌یافته در نام راویان، با تأکید بر قاموس الرجال». حدیث حوزه، (۱۶)، ۱۰۳–۱۳۰.
برقی، احمد بن محمد بن خالد. (۱۳۳۱ش). المحاسن، تصحیح جلال‌الدین حسینی ارموی، چاپ دوم. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
تستری، محمدتقی. (۱۴۱۰ق). قاموس الرجال، چاپ دوم. قم: مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
خراسانی، علیرضا؛ میرجلیلی، علی‌محمد؛ و زارع زردینی، احمد. (۱۴۰۲ش). «عوامل تعدد عناوین راویان». کتاب قیّم، ۱۳(۲۹)، ۳۱۵–۳۴۰.
خطیب بغدادی، احمد بن علی. (۱۴۰۷ق). موضح أوهام الجمع والتفریق، تصحیح عبدالرحمن بن یحیی معلمی یمانی. بیروت: دارالمعرفه.
خویی، سید ابوالقاسم. (۱۳۷۲ش). معجم رجال الحدیث وتفصیل طبقات الرواة، چاپ پنجم. قم: مؤسسه احیای آثار امام خویی.
دارقطنی، علی بن عمر. (۱۴۰۶ق). المؤتلف والمختلف، تصحیح موفق بن عبدالله بن عبدالقادر. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
سیستانی، سید محمدرضا (۱۴۴۳ق/۲۰۲۲م). قبسات من علم الرجال، گردآوری و تنظیم سید محمد بکّاء، چاپ اول، ۳ جلد. بیروت: دارالمؤرخ العربی.
شبیری زنجانی، سید محمدجواد. (۱۳۸۲ش). «تصحیف و تحریف». دانشنامه جهان اسلام، ۷، ۳۵۳–۳۶۰. تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
شبیری زنجانی، سید محمدجواد. (۱۴۲۹ق/۱۳۸۷ش). توضیح الأسانید المشکلة فی الکتب الأربعة: أسانید الکافی، چاپ اول، ۲ جلد. قم: دارالحدیث.
شبیری زنجانی، سیدموسی. (۱۴۰۲ش). «بررسی اختصار در عنوان محمد بن الفضیل». پژوهش‌های رجالی، ۶(۶)، ۵–۲۶.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (۱۴۰۵ق). کمال الدین وتمام النعمة، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
طریحی، فخرالدین بن محمدعلی. (بی‌تا). جامع المقال فیما یتعلق بأحوال الحدیث والرجال، تصحیح محمدکاظم طریحی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۷۳ش). رجال الطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، چاپ سوم. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۹۰ق). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، تصحیح سید حسن موسوی خرسان، چاپ اول. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ق). تهذیب الأحکام فی شرح المقنعة، تصحیح سید حسن موسوی خرسان، چاپ چهارم. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۲۰ق). فهرست کتب الشیعة وأصولهم، تصحیح سید عبدالعزیز طباطبایی، چاپ اول. قم: کتابخانه محقق طباطبایی.
عسکری، حسن بن عبدالله. (۱۴۰۲ق). تصحیفات المحدثین، تصحیح محمود احمد میره. قاهره: المطبعة العربیة الحدیثة.
فتاحی‌زاده، فتحیه؛ رحمان‌ستایش، محمدکاظم؛ و رضوی‌خواه، سمیه. (۱۳۹۵ش). «روش علامه شوشتری در کشف و تصحیح تحریفات و تصحیفات در قاموس الرجال». حدیث‌پژوهی، ۸(۱)، ۷–۲۸.
فرج پور، رضا و گانکل، دیوید جی. (1405). هوش مصنوعی در ترازوی قانون، مطالعة تطبیقی الگوهای جهانی تنظیم‌گری و الزامات حقوقی ایران. پژوهشهای حقوقی، e250394. https://doi.org/10.48300/jlr.2026.593103.3242
فرج پور، رضا، محمودی مقدم، سید مصطفی، بابایی، داریوش، رستمی، حمیدرضا و کیانی، محمدجواد. (1404). آثار و پیامدهای حقوقی اعطای شخصیت حقوقی به سیستم‌های هوش مصنوعی در حقوق ایران و اتحادیه اروپا. پژوهش‌های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی، 4(ویژه نامه)، 1-28. https://doi.org/10.22034/api.2026.2087166.1696
کاظمی، محمدامین بن محمدعلی. (۱۴۰۵ق). هدایة المحدثین إلى طریقة المحمدین (معروف به مشترکات کاظمی)، تصحیح سید مهدی رجایی، چاپ اول. قم: کتابخانه آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی.
کشی، محمد بن عمر. (۱۴۰۹ق). رجال کشی (اختیار معرفة الرجال)، تصحیح حسن مصطفوی، چاپ اول. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، چاپ چهارم. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مامقانی، شیخ عبدالله. (بی‌تا). تنقیح المقال فی علم الرجال، ۳ جلد. نجف اشرف: مطبعه مرتضویه، چاپ سنگی.
مقیمی، محسن. (۱۳۹۸ش). «عنوان معیار: نمود فرایند تمییز مشترکات و توحید مختلفات در عناوین رجال شیعه». ره‌آورد نور، ۱۸(۶۷)، ۵۴–۶۳.
نجاشی، احمد بن علی. (۱۳۶۵ش). رجال النجاشی، تصحیح سیدموسی شبیری زنجانی. قم: مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
 
Abu Ghalib al-Zurari, A. ibn M. (1990). Risalat Abi Ghalib al-Zurari ila ibn ibnihi fi dhikr Al Ayan (M. R. al-Husayni al-Jalali, Ed.). Muassasat Al al-Bayt li Ihya al-Turath. (in Persian)
Al-Ardabili, M. ibn A. (1983). Jami al-ruwat waizahat al-ishtibahat an al-turuq waal-isnad. Maktabat Ayat Allah al-Uzma al-Marashi al-Najafi. (in Persian)
Al-Askari, H. ibn A. (1982). Tashifat al-muhaddithin (M. A. Mira, Ed.). al-Matbaa al-Arabiyya al-Haditha. (in Persian)
Al-Barqi, A. ibn M. ibn K. (1952). Al-mahasin (J. al-Din al-Husayni al-Urmawi, Ed.). Dar al-Kutub al-Islamiyya. (in Persian)
Al-Daraqutni, A. ibn U. (1986). Al-mutalif waal mukhtalif (M. ibn A. ibn A. al-Qadir, Ed.). Dar al-Gharb al-Islami. (in Persian)
Al-Kashshi, M. ibn U. (1988). Rijal al-Kashshi (Ikhtiyar marifat al-rijal) (H. al-Mustafawi, Ed.). Muassasat Nashre Danishgahe Mashhad. (in Persian)
Al-Kazimi, M. A. ibn M. A. (1984). Hidayat al-muhaddithin ila tariqat al-Muhammadin (S. M. al-Rajai, Ed.). Maktabat Ayat Allah al-Uzma al-Marashi al-Najafi. (in Persian)
Al-Khui, S. A. al-Q. (1993). Mujam rijal al-hadith watafsil tabaqat al-ruwat. Muassasat Ihya Athar al-Imam al-Khui. (in Persian)
Al-Kulayni, M. ibn Y. (1986). Al-Kafi (A. A. al-Ghaffari, Ed.). Dar al-Kutub al-Islamiyya. (in Persian)
Al-Mamaqani, S. A. (n.d.). Tanqih al-maqalfi ilm al-rijal (3 vols.). al-Matbaa al-Murtadawiyya. (in Persian)
Al-Najashi, A. ibn A. (1986). Rijal al-Najashi (S. M. Shubayri Zanjani, Ed.). Muassasat al-Nashr al-Islami. (in Persian)
Al-Saduq, M. ibn A. ibn B. (1984). Kamal al-din wa-tamam al-nima (A. A. al-Ghaffari, Ed.). Muassasat al-Nashr al-Islami. (in Persian)
Al-Sistani, S. M. R. (2022). Qabasat min ilm al-rijal (S. M. al-Bakka, Ed.; 3 vols.). Dar al-Muarrikh al-Arabi. (in Persian)
Al-Turayhi, F. al-D. ibn M. A. (n.d.). Jami al-maqal fima yataallaqu bi-ahwal al-hadith waal rijal (M. K. al-Turayhi, Ed.). Muassasat al-Nashr al-Islami. (in Persian)
Al-Tusi, M. ibn H. (1970). Al-Istibsar fima ukhtulifa min al-akhbar (S. H. al-Musawi al-Khurasan, Ed.). Dar al-Kutub al-Islamiyya. (in Persian)
Al-Tusi, M. ibn H. (1986). Tahdhib al-ahkam fi sharh al-Muqnia (S. H. al-Musawi al-Khurasan, Ed.). Dar al-Kutub al-Islamiyya. (in Persian)
Al-Tusi, M. ibn H. (1994). Rijal al-Tusi (J. al-Qayyumi al-Isfahani, Ed.). Muassasat al-Nashr al-Islami. (in Persian)
Al-Tusi, M. ibn H. (1999). Fihrist kutub al-Shia wausulihim (S. A. al-A. al-Tabatabai, Ed.). Maktabat al-Muhaqqiq al-Tabatabai. (in Persian)
Al-Tustari, M. T. (1989). Qamus al-rijal. Muassasat al-Nashr al-Islami. (in Persian)
Bakhshi Juybari, M. S. (2018). Shiveh shenasiye mohaqqeq Shushtari dar shenasai va halle tashifate rahyafte dar name raviyan, ba takid bar Qamus al-rijal. Hadithe Howzeh, (16), 103–130. (in Persian)
Farajpour, R., & Gunkel, D. J. (2026). Artificial intelligence on the scales of law: A comparative study of global regulatory models and Irans legal requirements. Journal of Legal Research, e250394. https://doi.org/10.48300/jlr.2026.593103.3242 (in Persian)
Farajpour, R., Mahmoudi Moghaddam, S. M., Babaei, D., Rostami, H. R., & Kiani, M. J. (2025). Legal effects and consequences of granting legal personality to artificial intelligence systems in Iranian and European Union law. New Research in Islamic Humanities Studies, 4(Special Issue), 1–28. https://doi.org/10.22034/api.2026.2087166.1696 (in Persian)
Fattahizadeh, F., Rahman Setayesh, M. K., & Razavikhah, S. (2016). Raveshe Allameh Shushtari dar kashf va tashihe tahrifat va tashifat dar Qamus al-rijal. Hadithpazhuhi, 8(1), 7–28. (in Persian)
Ibn Dawud al-Hilli, H. ibn A. (1972). Al-rijal (S. M. S. Bahr al-Ulum, Ed.). al-Matbaa al-Haydariyya. (in Persian)
Ibn Makula, A. ibn H. (1990). Al-ikmal fi raf al-irtiyab an al-mutalif wa al-mukhtalif fi al-asma wa al-kuna wa al-ansab (A. ibn Y. al-Muallimi al-Yamani, Ed.). Dar al-Kutub al-Ilmiyya. (in Persian)
Khatib al-Baghdadi, A. ibn A. (1986). Muwaddih awham al-jam wa al-tafriq (A. ibn Y. al-Muallimi al-Yamani, Ed.). Dar al-Marifa. (in Persian)
Khorasani, A., Mirjalili, A. M., & Zare Zardini, A. (2023). Reasons for the name multiplicity of hadith narrators. Ketabe Qayyem, 13(29), 315–340. https://doi.org/10.30512/kq.2023.15383.3696 (in Persian)
Moghimi, M. (2019). Onvan-e meyar: Nemude farayande tamyize mushtarakat va tawhide mukhtalafat dar anavine rijale Shia. Rahavarde Nur, 18(67), 54–63. (in Persian)
Shubayri Zanjani, S. M. (2023). Barrasiye ikhtisar dar onvane Muhammad ibn al-Fudayl. Pazhuheshhaye Rijali, 6(6), 5–26. (in Persian)
Shubayri Zanjani, S. M. J. (2003). Tashif va tahrif. Daneshnamehye Jahane Eslam, 7, 353–360. (in Persian)
Shubayri Zanjani, S. M. J. (2008). Tawdih al-asanid al-mushkila fi al-kutub al-arbaa: Asanid al-Kafi (2 vols.). Dar al-Hadith. (in Persian)