پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

تبیین زمینه‌ها و روند گسترش تشیع در اصفهان در قرون نخستین هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه ایرانشناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
10.22034/api.2026.2044093.1077
چکیده
هدف: بررسی ریشه‌های تاریخی حضور تشیع و چگونگی گسترش آن در شهر اصفهان در قرون نخستین هجری و شناسایی تأثیر روند حضور امام رضا (ع) در ایران و در پی آن مهاجرت علویان به این شهر و افزایش گرایش به اهل بیت (ع).
روش پژوهش: این جُستار با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه­ای به بررسی و تحلیل گزاره­های تاریخی در ارتباط با وضعیت تشیع در اصفهان در طی قرون اولیه هجری خواهد پرداخت.
یافته­ها: نتایج حاصل از پژوهش حاکی از آن است که تشیع در اصفهان با وجود فضای مسلط نسبی ناصبی­گری وجود داشته است. سیطره بلامنازع امویان و حاکمان دست نشانده آنها مانع ایجاد و تداوم گرایش­های شیعی در اصفهان شد. با این وجود، مهاجرت سادات به ایران، استقرار حاکمان شیعی در اصفهان از سوی حضرت علی (ع)، مختار ثقفی و عبدالله بن معاویه و حضور دانشمندان شیعی و علما در گسترش تشیع در این منطقه اثرگذار بوده و منجر به آن شده است که در سده­های اولیه شیعیان به صورت اقلیتی در دگرگونی­های سیاسی و اجتماعی این دیار نقش آفرینی کنند.
نتیجه گیری: اگرچه اصفهان در سده‌های نخستین اسلامی شهری غالباً سنی‌مذهب شناخته می‌شد، نشانه‌هایی از حضور و فعالیت شیعیان در آن وجود داشت. تبلیغات گسترده اموی و سپس سیطره مذاهب اهل سنت، فضایی ضدشیعی و دشمنی با اهل‌بیت (ع) پدید آورد. اما حضور امام رضا(ع)، مهاجرت سادات و علویان در ایران، به‌تدریج زمینه آشنایی مردم اصفهان با تشیع را فراهم کرد و سرانجام این شهر با تکیه بر میراث شیعی قرون اولیه هچری خود، در ادوار بعدی به یکی از پایگاه‌های مستحکم تشیع تبدیل شد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Explaining the Contexts and Process of the Expansion of Shiism in Isfahan during the Early Islamic Centuries

نویسنده English

arman forouhi
Assistant Professor, Department of Iranian Studies, Faculty of Humanities, Meybod University, Meybod, Iran.
چکیده English

Objective: To examine the historical roots of the presence of Shiism and how it spread in the city of Isfahan during the early Islamic centuries, and to identify the impact of the process of Imam al-Rida's (AS) arrival in Iran and the subsequent migration of Alawids to this city and the increased inclination toward the Ahl al-Bayt (AS).
Method: This inquiry, employing a descriptive-analytical approach and relying on library sources, will examine and analyze historical accounts concerning the status of Shiism in Isfahan during the early Islamic centuries.
Results: The results of the research indicate that Shiism existed in Isfahan despite the relatively dominant anti-Shii (Nasibi) atmosphere. The undisputed dominance of the Umayyads and their subordinate governors prevented the establishment and continuation of Shii inclinations in Isfahan. Nevertheless, the migration of sayyids to Iran, the establishment of Shii governors in Isfahan by Imam Ali (AS), Mukhtar al-Thaqafi, and Abd Allah ibn Mu'awiyah, as well as the presence of Shii scholars and learned men, were influential in the spread of Shiism in this region and led to the result that in the early centuries, Shiis, as a minority, played a role in the political and social transformations of this land.
Conclusion: Although Isfahan was predominantly known as a Sunni city in the early Islamic centuries, there were signs of the presence and activity of Shiis there. Extensive Umayyad propaganda and then the dominance of Sunni schools of thought created an anti-Shii atmosphere and enmity toward the Ahl al-Bayt (AS). However, the presence of Imam al-Rida (AS), the migration of sayyids and Alawids to Iran, gradually prepared the ground for the people of Isfahan to become acquainted with Shiism, and eventually this city, relying on its Shii heritage from the early Islamic centuries, became one of the solid bastions of Shiism in later periods.

کلیدواژه‌ها English

Islam
Shiism
Isfahan
Partisans
Alids
ابن ابی الحدید، عزالدین ابو حامد (بی تا). شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: اسماعیلیان.
ابن اثیر، عزالدین علی (1372). الکامل فی التاریخ، ترجمه عباس خلیلی، تهران: شرکت سهامی چاپ و انتشارات کتب ایران.
ابن خلکان،  احمد بن ‌محمد (1364). وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، قم: شریف الرضی.
ابن داود، حسن بن علی (1342). رجال ابن داود، بکوشش جلال الدین حسینی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ابن رسته، ابی علی احمد بن عمر (1365). الاعلاق النفیسه، ترجمه و تعلیق حسین قره چانلو، تهران: امیرکبیر.
ابوشیخ الانصاری، ابی محمد عبدالله بن محمد بن جعفر بن حیان (1992). طبقات المحدثین باصبهان و واردین علیها، دراسه و تحقیق عبد الغفور عبدالحق حسین بر البلوشی، بیروت: موسسه الرساله.
ابو نعیم اصفهانی، حافظ (1377). ذکر اخبار اصفهان، ترجمه نورالله کسایی، تهران: سروش.
اردبیلی غروی، محمد بن علی (1403ق). جامع الرواه، قم: مکتبه آیت الله مرعشی نجفی.
اصفهانی، حمزه بن حسن (1346). تاریخ پیامبران و شاهان (سنی ملوک الارض و الانبیاء)، ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
امین، محسن (1379). اعیان الشیعه، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
امینی، عبدالحسین (1369). الغدیر، تهران: بعثت.
بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر (1394). انساب الاشراف، تحقیق شیخ محمدباقر المحمودی، بیروت: موسسه الاعلمی المطبوعات.
بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر (136۴). فتوح البلدان، ترجمه محمد توکل، تهران: نقره.
پرگاری، صالح، فروهی، آرمان و شعبانی مقدم، عادل (پاییز 1391). «اهمیّت سیاسی اصفهان در دو قرن نخستین هجری»، فصلنامه تاریخ اسلام، دانشگاه باقرالعلوم قم، س13، ش51.
حسینی العاملی، امین محسن (1354). اعیان الشیعه، حققه و اخرجه حسن الامین، بیروت: المطبعه الانصاف.
جابری انصاری، حسن خان (13۵۸). تاریخ اصفهان، تعلیق جمشید مظاهری سروشیار، اصفهان: مشعل.
دهخدا، علی اکبر (1373). لغت نامه، ج6، تهران: موسسه انتشارات لغت نامه و انتشارات دانشگاه تهران.
دینوری، ابن قتیبه ابومحمد عبداﷲ بن مسلم (1372). المعارف، قم: رضی.
دینوری، احمد بن داود (13۸۳). اخبار الطوال، ترجمه محمود مهدی دامغانی، تهران: نی.
سامانی، سید محمود (1393). صحابه ایرانی پیامبر (ص ) و دیگر مسلمانان ایرانی تبار در عصر نبوی، قم: پژوهشکده حج و زیارت.
صدوق، محمد‌ بن ‌علی (1166ق). خصال صدوق، تصحیح علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبری، عمادالدین حسن بن علی طبری (1375). اخبار و احادیث و حکایات در فضایل اهل بیت رسول صلی الله علیه و اله و مناقب اولاد بتول علیهم السلام، مترجم عبدالملک بن اسحاق بن فتحان واعظ قمی، بکوشش رسول جعفریان، تهران: مشعر.
طبری، محمد بن جریر (1375). تاریخ الرسل و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر، چ5.
طوسی، ابی جعفر (1404). اختیار معرفه الرجال، تحقیق سید مهدی رجایی، قم: المطبعه مبعث.
عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم (1371). طبقات مفسران شیعه، قم: نوید اسلام.
فقیه ایمانی، مهدی بن محمدباقر (1374). تاریخ تشیع اصفهان از دهه سوم قرن اول تا پایان قرن دهم، اصفهان: مؤلف.
قریشی کرین، سید حسن (1390). «اصحاب اصفهانی ائمه اطهار (ع)»، در مجموعه مقالات همایش پیشینه تشیع در اصفهان، بکوشش محمدعلی چلونگر و احمد زمانی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.
قزوینی رازی، نصیرالدین ابو رشید عبدالجلیل (1358). النقض، تصحیح میر جلال الدین محدث، تهران: انجمن ملی ایران.
قمی، حسن بن محمد بن حسن (1361). تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی، تصحیح سید جلال‌الدین طهرانی، تهران: توس.
کریستین سن، آرتور (1384). ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران: صدای معاصر، چ4.
کلینی، محمد بن یعقوب (1376). الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مافروخی، مفضل بن سعد بن حسین (1385). محاسن اصفهان، ترجمه حسین بن محمد بن ابی الرضا آوی، اصفهان: مرکز اصفهان شناسی و خانه ملل.
مامقانی، ملأ عبدالله (135۰). تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف: المطبعه المرتضویه.
مدرس، محمد علی (1349). ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه و اللقب، تبریز: بی‌نا.
مسعودی، علی بن الحسین (1369). مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ترجمه علینقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
مقدسی، مطهر بن طاهر (1374). آفرینش و تاریخ، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه.
منقری، نصر بن مزاحم (1366). پیکار صفین، ترجمه پرویز اتابکی، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
موسوی خویی، سید ابوالقاسم (۱۳۹۰). معجم الرجال الحدیث، نجف: المطبعه الحیدریه.
مهدوی، سید مصلح الدین (1382). مزارات اصفهان؛ از قرن سوم تا زمان حاضر، تصحیح و اضافات اصغر منتظرالقائم، اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان.
نجاشی، ابوالعباس احمد بن علی (1998). الرجال، تحقیق سید محمدجواد نائینی، بیروت: دار الاضواء.
نوبختی، حسن بن موسی (1355ق). فرق الشیعه، نجف: المطبعه الحیدریه.
همایی، جلال الدین (1381). تاریخ اصفهان، (مجلد ابنیه و عمارت)، بکوشش ماهدخت همایی، تهران: هما.
هنرفر، لطف الله (1344). گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: کتابفروشی ثقفی.
یعقوبی، ابن واضح (1381). البلدان، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
یعقوبی، ابن واضح (بی تا). تاریخ یعقوبی، بیروت: دار صادر.
 
Ibn Abi al-Hadid, Izz al-Din Abu Hamid (n.d.).Sharh Nahj al-Balaghah, ed. Muhammad Abul-Fadl Ibrahim, Qom: Isma’iliyan.
Ibn Athir, Izz al-Din Ali (1372). Al-Kamil fi al-Tarikh, trans. Abbas Khalili, Tehran: Sherkat-e Sahami-ye Chap va Intisharat-e Kotob-e Iran.
Ibn Khallikan, Ahmad ibn Muhammad (1364). Wafayat al-Ayan wa Anba Abna al-Zaman, Qom: Sharif al-Radi.
Ibn Dawud, Hasan ibn Ali (1342). Rijal Ibn Dawud, ed. Jalal al-Din Husayni, Tehran: Intisharat-e Daneshgah-e Tehran.
Ibn Rusta, Abu Ali Ahmad ibn Umar (1365). Al-Alaq al-Nafisah, trans. and comm. Husayn Qareh Chanlu, Tehran: Amir Kabir.
Abu Shaykh al-Ansari, Abu Muhammad Abdullah ibn Muhammad ibn Jafar ibn Hayyan (1992). Tabaqat al-Muhaddithin bi-Asbahan wa Waridin Alayha, study and ed. Abd al-Ghafur Abd al-Haqq Husayn Bar al-Balushi, Beirut: Muassasat al-Risalah.
Abu Nuaym al-Isfahani, Hafiz (1377). Dhikr Akhbar Asbahan, trans. Nourallah Kasai, Tehran: Soroush.
Ardabili Gharawi, Muhammad ibn Ali (1403 AH). Jami al-Ruwah, Qom: Maktabat Ayatollah al-Marashi al-Najafi.
Isfahani, Hamzah ibn Hasan (1346). Tarikh-e Payambaran va Shahanshahan (Sunan Muluk al-Ard wa al-Anbiya), trans. Jafar Shaar, Tehran: Bonyad-e Farhang-e Iran.
Amin, Muhsin (1379). Ayan al-Shi’ah, Beirut: Dar al-Taaruf lil-Matbu’at.
Amini, Abd al-Husayn (1369). Al-Ghadir, Tehran: Bethat.
Baladhuri, Ahmad ibn Yahya ibn Jabir (1394). Ansab al-Ashraf, ed. Shaykh Muhammad Baqir al-Mahmudi, Beirut: Muassasat al-Alami lil-Matbu’at.
Baladhuri, Ahmad ibn Yahya ibn Jabir (1364). Futuh al-Buldan, trans. Muhammad Tavakkol, Tehran: Noqreh.
Pargari, Saleh, Forouhi, Arman & Shabani Moghaddam, Adel (Autumn 1391). "The Political Importance of Isfahan in the First Two Centuries AH", in The Scientific-Research Quarterly of Islamic History, University of Baqir al-Ulum, Qom, Vol. 13, No. 51.
Husayni al-Amili, Amin Muhsin (1354). Ayan al-Shi’ah, ed. Hasan al-Amin, Beirut: Al-Matbaah al-Insaf.
Jaberi Ansari, Hasan Khan (1358). Tarikh-e Isfahan, annotated by Jamshid Mazaheri Sarvishar, Isfahan: Mashal.
Dehkhoda, Ali Akbar (1373). Lughat Nameh, Vol. 6, Tehran: Moasseseh-ye Intisharat-e Lughat Nameh va Intisharat-e Daneshgah-e Tehran.
Dinawari, Ibn Qutaybah Abu Muhammad Abdullah ibn Muslim (1372). Al-Maarif, Qom: Radi.
Dinawari, Ahmad ibn Dawud (1383). Al-Akhbar al-Tiwal, trans. Mahmoud Mahdi Damghani, Tehran: Ney.
Samani, Seyyed Mahmoud (1393). Sahabeh-ye Irani-e Payambar (S) va Digar Mosalmanan-e Irani-Tabar dar Asr-e Nabawi, Qom: Pajooheshkadeh-ye Hajj va Ziarat.
Saduq, Muhammad ibn Ali (1166 AH). Khisal al-Saduq, ed. Ali Akbar Ghaffari, Qom: Jameeh-ye Modarresin-e Howzeh-ye Elmiyyeh-ye Qom.
Tabari, Imad al-Din Hasan ibn Ali Tabari (1375). Akhbar va Ahadith va Hikayat dar Fazael-e Ahl-e Bayt-e Rasul (S) va Manaqeb-e Awlad-e Batul (AS), trans. Abd al-Malek ibn Ishaq ibn Fathan Vaez-e Qomi, ed. Rasul Jafarian, Tehran: Mashar.
Tabari, Muhammad ibn Jarir (1375). Tarikh al-Rusul wa al-Muluk, trans. Abolqasem Payandeh, Tehran: Asatir, 5th ed.
Tusi, Abu Jafar (1404 AH). Ikhtiyar Marifat al-Rijal, ed. Seyyed Mehdi Rajai, Qom: Al-Matbaah Mabaath.
Aqiqi Bakhshayishi, Abd al-Rahim (1371). Tabaqat-e Mofasseran-e Shieh, Qom: Navid-e Eslam.
Faqih Imani, Mehdi ibn Muhammad Baqir (1374). Tarikh-e Tashayyo-e Isfahan az Daheh-ye Sevom-e Qarn-e Aval ta Payan-e Qarn-e Dahom, Isfahan: Muallif.
Qureshi Karrin, Seyyed Hasan (1390). "Ashab-e Isfahani-ye A’emmeh-ye At-har (AS)", in Majmueh-ye Maqalat-e Hamayesh-e Pishineh-ye Tashayyo dar Isfahan, ed. Mohammad Ali Chelongar & Ahmad Zamani, Isfahan: Sazman-e Farhangi-ye Tafrihi-ye Shahrdari-ye Isfahan.
Qazvini Razi, Nasir al-Din Abu Rashid Abd al-Jalil (1358). Al-Naqd, ed. Mir Jalal al-Din Mohaddeth, Tehran: Anjoman-e Melli-ye Iran.
Qomi, Hasan ibn Muhammad ibn Hasan (1361). Tarikh-e Qom, trans. Hasan ibn Ali ibn Hasan ibn Abd al-Malek Qomi, ed. Seyyed Jalal al-Din Tehrani, Tehran: Toos.
Christensen, Arthur (1384). Iran dar Zaman-e Sasaniyan, trans. Rashid Yasemi, Tehran: Seday-e Moaser, 4th ed.
Kulayni, Muhammad ibn Ya’qub (1376). Al-Kafi, ed. Ali Akbar Ghaffari, Tehran: Dar al-Kotob al-Islamiyyeh.
Mafrukh, Mofazzal ibn Sad ibn Hoseyn (1385). Mahasen-e Isfahan, trans. Hoseyn ibn Muhammad ibn Abi al-Reza Avi, Isfahan: Markaz-e Isfahan-shenasi va Khaneh-ye Melal.
Mamaqani, Mulla Abdullah (1350). Tanqih al-Maqal fi Ilm al-Rijal, Najaf: Al-Matbaah al-Murtazawiyyah.
Modarres, Mohammad Ali (1349). Rayhanat al-Adab fi Tarajem al-Marufin bil-Kunyah wa al-Laqab, Tabriz: no publisher.
Masudi, Ali ibn al-Husayn (1369). Muruj al-Dhahab, trans. Abolqasem Payandeh, Tehran: Intisharat-e Elmi va Farhangi.
Maqdisi, Abu Abdullah Muhammad ibn Ahmad (1361). Ahsan al-Taqasim fi Marifat al-Aqalim, trans. Ali Naqi Monzavi, Tehran: Sherkat-e Moallefan va Motarjeman-e Iran.
Maqdisi, Mutahhar ibn Tahir (1374). Farhang-e Iran (Afrinesh va Tarikh), trans. Mohammad Reza Shafiei Kadkani, Tehran: Agah.
Minqari, Nasr ibn Muzahim (1366). Pikar-e Siffin, trans. Parviz Atabaki, Tehran: Sazman-e Intisharat va Amuzesh-e Enqelab-e Eslami.
Musavi Khoei, Seyyed Abolqasem (1390 AH). Mujam Rijal al-Hadith, Najaf: Al-Matbaah al-Haydariyya.
Mahdavi, Seyyed Mosleh al-Din (1382). Mazarat-e Isfahan; az Qarn-e Sevom ta Zaman-e Hazer, ed. and additions by Asghar Montazer al-Qaem, Isfahan: Intisharat-e Daneshgah-e Isfahan.
Najashi, Abul-Abbas Ahmad ibn Ali (1998). Al-Rijal, ed. Seyyed Mohammad Javad Naini, Beirut: Dar al-Adwa.
Nawbakhti, Hasan ibn Musa (1355 AH). Firaq al-Shiah, Najaf: Al-Matbaah al-Haydariyya.
Homai, Jalal al-Din (1381). Tarikh-e Isfahan (vol. Abniyeh va Emarat), ed. Mahdokht Homai, Tehran: Homa.
Honarfar, Lotfollah (1344). Ganjineh-ye Asar-e Tarikhi-ye Isfahan, Isfahan: Ketabforushi-ye Saqafi.
Yaqubi, Ibn Wadih (1381). Al-Buldan, trans. Mohammad Ebrahim Ayati, Tehran: Intisharat-e Elmi va Farhangi.
Yaqubi, Ibn Wadih (n.d.). Tarikh al-Yaqubi, Beirut: Dar Sadir