پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

«ابزارهای شیطان» برای «فریب انسان» از منظر قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی محمد خیرعلی عندلیب 1
محسن احتشامی نیا 2
ناهده فوزی 3
1 گروه علوم قرآن و حدیث، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 گروه علوم قرآن و حدیث، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 گروه ادبیات عرب، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22034/api.2026.2087516.1704
چکیده
هدف: شناخت ماهیت شیطان و شیوه‌های نفوذ او در اندیشه و رفتار انسان از مباحث مهم در معارف قرآنی و اخلاق اسلامی است؛ زیرا انحراف انسان از مسیر هدایت الهی غالباً در نتیجه تأثیر تدریجی وسوسه‌های شیطانی شکل می‌گیرد. از این رو تبیین حقیقت وجودی شیطان و بررسی روش‌های اغواگری او می‌تواند در شناخت عوامل گمراهی انسان و راه‌های مقابله با آن نقش مهمی ایفا کند. این امر به تقویت بینش دینی و اخلاقی انسان در برابر انحرافات نیز کمک می‌کند.
روش پژوهش: این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است. داده‌ها با استفاده از فیش‌برداری از منابع کتابخانه‌ای گردآوری شده و به صورت کیفی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته‌اند.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شیطان برای اغوای انسان از راه‌های گوناگونی بهره می‌گیرد؛ از جمله تحریک نفس امّاره، ایجاد غفلت از یاد خدا، القای وعده‌های دروغین و آرزوهای طولانی، زیبا جلوه دادن گناهان، نجواهای پنهانی و ایجاد فراموشی و دشمنی میان انسان‌ها. همچنین تسلط او بر انسان در فرایندی تدریجی و گام‌به‌گام تحقق می‌یابد.
نتیجه‌گیری: با این حال، انسان با بهره‌گیری از دو موهبت الهی عقل و اختیار می‌تواند در برابر این وسوسه‌ها ایستادگی کند. شیطان قادر به تصرف مستقیم در عقل و اختیار انسان نیست، بلکه از طریق نفوذ در قوه وهم و خیال و ایجاد دگرگونی در ادراکات ذهنی، زمینه مغالطه شناختی را فراهم می‌سازد که در نهایت می‌تواند به واژگونی شناخت و بروز رفتارهای نادرست منجر شود. بنابراین تقویت آگاهی دینی و مراقبت اخلاقی می‌تواند نقش مؤثری در خنثی کردن این تأثیرات داشته باشد.
کلیدواژه‌ها
اغواگری شیطان
وسوسه‌های تهدیدکننده‌ی شیطان
ابزارهای فریبنده‌ی شیطان جهت گمراهی انسان
قدرت عقل و اختیار انسان

موضوعات

عنوان مقاله English

The Tools of Satan for Deceiving Humanity from the Perspective of the Holy Qur’an

نویسندگان English

Alimohammad KHeirali Andalib 1
Mohsen Ehteshami nia 2
Nahedeh Fawzi 3
1 Department of Quranic and Hadith Sciences,, Central Tehran Branch,, Islamic Azad University of Tehran,, Tehran, Iran
2 Department of Quranic and Hadith Sciences,, Central Tehran Branch,, Islamic Azad University of Tehran,, Tehran, Iran
3 Department of Arabic Literature, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

Objective: Investigating the nature of Satan and his methods of influencing human thoughts and behaviors is a vital subject within Qur’anic studies and Islamic ethics. This is primarily because human deviation from the divine path often results from the gradual influence of satanic temptations. Therefore, clarifying Satan’s fundamental reality and analyzing his strategies of seduction can significantly aid in identifying the causes of human misguidance and developing effective countermeasures. Such understanding also enhances individuals’ spiritual and moral awareness in confronting deviant tendencies.
Method: This study employs a descriptive-analytical approach. The data were collected through library research and note-taking from academic sources, then analyzed qualitatively.
Results: The findings reveal that Satan employs a variety of tactics to lead humans astray. These include inciting the lower self, inducing forgetfulness of God's remembrance, planting false promises and prolonged desires, beautifying sinful acts, whispering secretly, and fostering forgetfulness and hostility among individuals. His influence is exerted gradually through a step-by-step process.
Conclusion: However, humans possess the capacity to resist these temptations by utilizing two divine gifts: intellect and free will. Satan cannot directly control human reason or choice; rather, he infiltrates the faculties of imagination and fantasizing, causing distortions in mental perceptions. This creates a foundation for cognitive errors, ultimately leading to misunderstanding and wrongful behaviors. Therefore, strengthening religious awareness and ethical vigilance can play an important role in neutralizing these influences.

کلیدواژه‌ها English

Satanic Deception, Threatening Temptations of Satan, Satan&‌‌‌rsquo
s Deceptive Tools for Misleading Human Beings, The Power of Human Reason and Free Will
اباذری، محمود. (۱۳۸۴). تاکتیک‌ها و ترفندهای شیطان. قم: نشر نصایح، چاپ دوم. 
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (بی‌تا). الفتوحات المکیة. بیروت: دار صادر. 
ابن‌کثیر، اسماعیل. (۱۴۱۹ق). تفسیر القرآن العظیم (تحقیق محمدحسین شمس‌الدین). بیروت: دارالکتب العلمیّه، الطبعة الاولی. 
آلوسی، سید محمود. (۱۴۱۵ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم (تحقیق علی عبدالباری عطیه). بیروت: دارالکتب العلمیّه، الطبعة الاولی. 
اصفهانی، راغب. (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن (تحقیق صفوان عدنان). دمشق: دارالعلم، الطبعة الرابعة. 
پورابراهیم گلرودباری، ستار. (۱۳۹۲). نصیحت‌های شیطان و مکر او. قم: نشر آخرین وصی، چاپ دوم. 
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۱). تسنیم. قم: مؤسسه انتشاراتی اسرا، چاپ اول. 
رازی، فخرالدین. (بی‌تا). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار احیاء التراث العربی. 
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (بی‌تا). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالعلم للملایین. 
رستمی چاف، علی. (۱۳۹۰). حکایات شگفت‌انگیز از زبان شیطان. قم: نشر گوهر ماندگار، چاپ سوم. 
شاذلی، سید بن قطب. (۱۴۱۲ق). فی ظلال القرآن. قاهره–بیروت: دار الشروق، الطبعة السابعة عشرة. 
شکر، عبدالعلی. (۱۳۹۳). «وسوسه شیطان و راه‌های مقابله با آن در قرآن». پژوهش‌نامه معارف قرآنی، ۵(۱۸)، ۸۳–۱۰۰. 
طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: نشر جامعه مدرسین، الطبعة الثامنة. 
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۹۰). تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی. 
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: نشر ناصرخسرو، چاپ سوم. 
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو. 
طریحی، فخرالدین. (۱۳۷۵). مجمع البحرین (تحقیق سید احمد حسینی). تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی، چاپ سوم. 
طیّب، سید عبدالحسین. (۱۳۷۸). أطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: نشر اسلام، چاپ سوم. 
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن (تحقیق احمد قصیر عاملی). بیروت: دار احیاء التراث العربی، الطبعة الاولی. 
فخر رازی، محمد. (۱۴۲۰ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی، الطبعة الثالثة. 
قرائتی، محسن. (۱۳۸۳). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، چاپ یازدهم. 
قرآن کریم. (۱۳۸۹). ترجمه آیت‌الله مشکینی (ویراست حسین استادولی). قم: نشر الهادی، چاپ هشتم. 
قرشی، سید علی‌اکبر. (۱۳۷۱). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ ششم. 
کاشانی، ملا فتح‌الله. (۱۳۳۶). تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین. تهران: کتاب‌فروشی محمدحسن علمی، چاپ سوم. 
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ نهم. 
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه. 
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحارالأنوار. بیروت: مؤسسه الوفاء. 
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی، الطبعة الثانیه. 
مدرسی، سید محمدتقی. (۱۴۱۹ق). من هدی القرآن. تهران: دار محبیّ الحسین، چاپ اول. 
مغنیّه، محمدجواد. (۱۴۲۴ق). تفسیر الکاشف. تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول. 
مکارم شیرازی، ناصر و دیگران. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول. 
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (۱۳۸۸). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه. 
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۱). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره). 
نجفی خمینی، محمدجواد. (۱۳۷۷). تفسیر آسان. تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه، چاپ چهارم.
Abazari, M. (2005). Tactics and Tricks of Satan. Qom: Nasayeh Publishing.
Alusi, S. M. (1995/1415 AH). Ruh‑e‑Ma‘ani fi Tafsir Qur’an Azim. Beirut: Dar‑e‑Kutub‑e‑Ilmiyyah.
Asfahani, R. (1991/1412 AH). Mufradat fi Gharib Qur’an (Ed. Safwan Adnan). Damascus: Dar‑e‑Elm, 4th ed.
Bin Katheer, I. (1998/1419 AH). Tafsir Qur’an Azim (Ed. Muhammad Hussein Shamsuddin). Beirut: Dar‑e‑Kutub‑e‑Ilmiyyah, 1st ed.
Esfahani, R. (n.d.). Mufradat fi Gharib Qur’an. Beirut: Dar‑e‑Elm Lil‑Malayin.
Ibn Arabi, M. (n.d.). Futuhat Makkiah. Beirut: Dar Sader.
Javadi Amoli, A. (2002). Tasnim. Qom: Isra Publication Institute, 1st ed.
Kashani, Mulla Fathallah. (1957). Tafsir Minhaj Sadighin fi Ilzam Mukhalifin. Tehran: Mohammad Hassan Elmi Bookshop, 3rd ed.
Kuleini, M. b. Yaqub. (1986/1407 AH). Kafi. Tehran: Dar‑e‑Kutub‑e‑Islamiyyah, 9th ed.
Lang, J. (2021). The ethics of choice and human responsibility in the Quran. Journal of Religious Ethics, 24(1), 55–78.
Majlisi, M. B. (1983/1403 AH). Bihar Anwar. Beirut: Dar Ihya‑e‑Toras‑e‑Arabi, 2nd ed.
Makarem Shirazi, N., et al. (1995). Tafsir Nemouneh. Tehran: Dar‑e‑Kutub‑e‑Islamiyyah, 1st ed.
Makarem Shirazi, N., et al. (2009). Tafsir Nemouneh. Tehran: Dar‑e‑Kutub‑e‑Islamiyyah.
Michot, Y. (2016). Iblis in Islamic Theology and Philosophy. London: Routledge Publications.
Modarresi, S. M. T. (1998/1419 AH). Min Hoda Qur’an. Tehran: Dar Muhibb‑e‑Husayn, 1st ed.
Musbah Yazdi, M. T. (2002). Ethics in Qur’an. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
Najafi Khomeini, M. J. (1998). Easy Interpretation of Qur’an. Tehran: Islamiyyah Bookshop, 4th ed.
Pour‑Ebrahimi Golrudbari, S. (2013). Satan’s Advices and His Deceptions. Qom: Akharin Wasi Publishing, 2nd ed.
Qarashi, S. A. (1992). Qamus Qur’an. Tehran: Dar‑e‑Kutub‑e‑Islamiyyah, 6th ed.
Qara’ati, M. (2004). Tafsir Noor. Tehran: Cultural Center for Lessons from Qur’an, 11th ed.
Qur’an Karim (Trans. Ayatollah Meshkini; Rev. Hossein Ostad‑Vali). (2010). Holy Qur’an. Qom: Al‑Hadi Publishing, 8th ed.
Raghib Esfahani, H. b. Muhammad. (n.d.). Mufradat fi Gharib Qur’an. Beirut: Dar‑e‑Elm Lil‑Malayin.
Razi, Fakhr‑e‑Din. (n.d.). Tafsir Kabir (Mafatih Ghayb). Beirut: Dar Ihya‑e‑Toras‑e‑Arabi.
Razi, M. (2000/1420 AH). Mafatih Ghayb. Beirut: Dar Ihya‑e‑Toras‑e‑Arabi, 3rd ed.
Rostami Chaf, A. (2011). Amazing Tales from the Devil’s Tongue. Qom: Gohar Mandegar Publishing, 3rd ed.
Sander, S. (2023). Re‑reading Satan’s tools of deception based on modern cognitive theories. Journal of Comparative Islamic Studies, 15(3), 201–226.
Shadhli, S. b. Qutb. (1991/1412 AH). Fi Zilal Qur’an. Cairo–Beirut: Dar‑e‑Shorouk, 17th ed.
Shokr, A. (2014). Satan’s temptation and ways to counter it in the Qur’an. Qur’anic Knowledge Research Journal, 5(18), 83–100.
Tabataba’i, M. H. (1995). Mizan fi Tafsir Qur’an. Qom: Society of Seminary Teachers of Qom Publishing, 8th ed.
Tabataba’i, S. M. H. (2011). Tafsir Mizan. Qom: Islamic Publishing Office.
Tabarsi, F. b. Hasan. (1993). Majma Bayan fi Tafsir Qur’an. Tehran: Naser Khosrow Publishing, 3rd ed.
Tabarsi, F. b. Hasan. (1993/1372). Majma Bayan fi Tafsir Qur’an. Tehran: Naser Khosrow Publishing.
Tabrihi, Fakhr‑e‑Din. (1996). Majma Bahrain (Ed. Seyyed Ahmad Hosseini). Tehran: Mortezavi Bookshop, 3rd ed.
Tayeb, S. A. (1999). Atayyib Bayan fi Tafsir Qur’an. Tehran: Islam Publishing, 3rd ed.
Tosi, Muhammad b. Hasan. (n.d.). Tibyan fi Tafsir Qur’an (Ed. Ahmad Qasir Amili). Beirut: Dar Ihya‑e‑Toras‑e‑Arabi, 1st ed.
Widman, M. (2020). Concepts of Evil in Contemporary Islamic Thought. New York: Columbia University Press.
Gibb, R. (2022). Satanic Temptation and the Psychology of Ethics. Cambridge: Cambridge University Press.
Baumier, M. (2024). Moral Agency and the Character of Iblis. Oxford: Oxford University Press.
Bassiri, J. (2017). Epistemological analysis of the concept of evil in the Quran. Journal of Contemporary Islamic Studies, 9(1), 45–67.
Harvey, S. (2018). Tazyin as a deceptive mechanism in the Quran. Journal of Qur’anic Studies, 20(2), 189–212.
Rapport, A. (2019). Temptation, reason, and moral decision‑making: An interdisciplinary study. Journal of Religion and Psychology, 13(4), 321–345.
Bin Abdullah, A. S. (2021). Ghaflah (negligence) and its role in increasing the influence of satanic temptation. Journal of Islamic Theological Studies, 11(2), 99–123.
پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی
دوره 5، شماره 9
تیر 1405
صفحه 1-23