پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

دشواری‌های شعر حافظ در ترجمه و نقش این دشواری‌ها در تأخیر ترجمه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، واحد ایلام، دانشگاه آزاد اسلامی، ایلام، ایران
10.22034/api.2026.2066149.1388
چکیده
هدف پژوهش: در میان شاعران بزرگ فارسی، حافظ شیرازی حسب اعتبار و جایگاهی که در ایران دارد؛ دیرتر در ادبیات غرب شناسایی شده‌است. این مقاله، علت‌های تأخیر در ترجمة اشعار حافظ به زبان‌های دیگر بررسی کرده‌است.

روش پژوهش: این مقاله به شیوة توصیفی ـ تحلیلی است. جامعه آماری، غزلیات دیوان حافظ و برخی ترجمة لاتین اشعار اوست. نمونه‌های آماری، بیت‌هایی از غزلیات حافظ با صورت ترجمه‌شدة آن‌هاست. روش گردآوری اطلاعات، اسنادی و کتاب‌خانه‌ای است.

یافته‌ها: این مقاله تلاشی برای توجه بیش‌تر مترجمین اشعار حافظ بدین موضوع است که انواع ترجمة آزاد و معنایی، ظرفیت انتقال تام مفاهیم متعالی و اندیشه‌های ممتاز شعر حافظ را ندارد و گرایش عمیق‌تر و گشودن دروازه‌ای از دنیای تازه و روح شوق اشعار حافظ برای مردمان دیگر ملل، مستلزم آگاهی همه‌جانبه نسبت به بن‌مایه‌ها و مفاهیم و ساختار نهفته در شعر حافط است و مسیری که ترجمه اشعار حافظ به اروپا گشوده، بسیار طولانی است زیرا این ترجمه‌ها نتوانسته آنان را به حقیقت و کنه و غور سروده‌‌های حافظ برساند. حافظ، الهام‌بخش محققان غربی در قرن‌های بعد ‌است.

نتیجه‌گیری: تأخیر در ترجمة اشعار حافظ نسبت به سایر شعرا و ادبای ادبیات فارسی، ناشی از غنای بار فرهنگی و کمال عرفان اسلامی، طنز رندانه‌، ایهام‌های ابهام‌آور و الهام‌انگیز، موسیقی، ساختار غزل، اصطلاحات با معنی خاص، مبانی اجتماعی و سیاسی و ... در شعر اوست که به‌خاطر تفاوت‌های فرهنگی و ضعف ساختار ترجمه و ... انتقال آن دشوار گردیده‌است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آذر، اسماعیل. (1390). حافظ در آن سوی مرزها، پژوهشی در ادبیات تطبیقی، به اهتمام مریم برزگر، تهران: سخن.
آشوری، داریوش. (1379). عرفان و رندی در شعر حافظ، تهران: مرکز.
اسماعیلی، زیبا. (1394). هنجارگریزی زمانی (باستان‌ گرایی) در اشعار اخوان ثالث، فصل‌نامه مطالعات شهریار پژوهی، ۴(۱)، ۲۶۷-۲۹۶.
جرجانی، عبدالقاهر. (2004). دلائل الاعجاز، تحقیق محمود محمد شاکر، القاهره: مکتبه الخانجی.
جعفری‌دهکردی، ناهید؛ شهریار، مریم و فرجی، سارا (1399). حافظ در ادبیات غرب؛ مطالعه موردی تأثیر اشعار حافظ بر گوته، مجله مطالعات ادبیات تطبیقی، ۱۴(۵۳)، ۱۳۹-۱۵۶.
جعفری، مسعود. (1378). سیر رمانتیسم در اروپا، تهران: مرکز.
حافظ، شمس الدین محمد. (1372). دیوان حافظ، تصحیح قزوینی وقاسم غنی، انتشارات نگاه، چاپ اول، تهران.
حبیب اللهی، محمد و هوچوکو، الکساندر. (1356). ایران‌شناسی در لهستان، مجله‌ی وحید، ۲۱۵، ۱۶-۳۲.
دهخدا، علی اکبر، (1377) لغت‌نامه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
رایت دنیس، (1364)، ایران در میان انگلیسی ها، ترجمه‌ی منوچهر طاهر نیا، انتشارات آشتیانی، چاپ اول، تهران.
روح‌بخشان، عبدالمحمد (1378)، سابقه و تاریخچه زبان فارسی در اروپا، مجله نامه پارسی، 13، ۹۰-۱۰۵.
 رودی (رودولف پی)، متی و نیکی، کدی. (1371). ایران‌شناسی در اروپا و ژاپن ترجمه‌ مرتضی اسعدی، چاپ اول، تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی.
زبان و ادبیات فارسی در جهان (1371). دبیرخانه‌ی شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی، چاپ اول، تهران.
زرین کوب، عبدالحسین. (1380). دنباله جستجو در تصوف ایران، تهران: امیر کبیر.
سیدحسینی، رضا. (1381). مکتب‌های ادبی، جلد اول، تهران، نگاه.
سیدی، سیدحسن و صارمی‌گروی، سکینه. (1392). عشق، وطن و آزادی در اندیشه خلیل جبران و امین‌پور، فصل‌نامه مطالعات ادبیات تطبیقی جیرفت، ۷(۲۶)، ۴۷-۶۸.
شریفی، شهلا و نامورفرگی، مجتبی (1391)، تقسیم‌بندی جدید انواع باهم‌آیی با در نظرفتن ویژگی‌های فرامتنی در شکل‌گیری انواع باهم‌آیی، مجله زبان‌شناسی و گویش‌های خراسان، ۷، ۳۹-۶۲.
شفا، شجاع الدین. (1332). ایران در ادبیات فرانسه، انتشارات ابن سینا، چاپ اول، تهران.
 (۱۳۴۸). جهان ایران شناسی، جلد اول، انتشارات کیهان، چاپ اول، تهران.
شفیعی کدکنی، محمّد رضا. (1380). صورخیال در شعرفارسی، چاپ هشتم، تهران: آگاه.
 (1376). موسیقی شعر، تهران: آگاه.
شفیعی، سیروس و روشن ضمیر، مهدی (1350). سیاحان آلمانی که در عصر صفویه از ایران دیدن نموده‌اند، 109، ۱۶-۲۰.
شمیسا، سیروس. (1381). نگاهی تازه به بدیع، تهران: میترا.    
شهبازی، ایرج. (1399). ﺳﻴﻤﺎی ﺟﺎﻣﻌة اﻳﺮاﻧﻲ در آﻳﻴﻨة دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ، ﺟﺎﻣﻌﻪپژوﻫﻲ فرهنگی، پژوهشگاه اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻋﻠﻮم و ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت فرهنگی، ۱۱(۲)، ۱۱۹-۱۴۵.
صدرایی، رقیه. (1396). بازتاب مکتب رمانتیسم در سهراب سپهری، فصلنامه علمی تخصصی مطالعات زبان و ادبیات غنایی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، ۷(۲۳)، ۳۳۰۴۶.
صفا، ذبیح الله. (1375). تاریخ ادبیات ایران، 5 ج، انتشارات فردوس، چاپ هشتم، تهران.
صرفی، محمدرضا. (1384). عناصر فرهنگ عامه در غزلیات حافظ، مجله فرهنگ، 55، ۱۶۵-۱۹۹.
صفوی، کوروش. (1373). از زبان‌شناسی به ادبیات، تهران: چشمه.
طاهری، ابوالقاسم. (1352). سیر فرهنگ در بریتانیا، تهران: انتشارات دنیا.
فردوسی، ابوالقاسم. (1374). شاه‌نامه، ج 5، تهران، نشر داد.
کلارک، هنری ویلبر فورس. (1384). ترجمه انگلیسی دیوان حافظ، تهران: بهزاد.
مولوی، جلال الدین. (1380). مثنوی معنوی، به سعی و اهتمام نیکلسون، تهران: امیرکبیر.
واردی، زرین تاج. (1380). اوضاع تاریخی، سیاسی و اجتماعی قرن هشتم و تاثیر آن بر شعر حافظ»، مجله سالنامه حافظ‌پژوهی، دفتر 4، ۱۵۶-۱۶۵.
وفایی‌فرد، زهره و کزازی، میرجلال‌الدین. (1394). مفهوم آزادی در اندیشه حافظ و مولانا و تطبیق آن با تفکر اگزیستیانسیالیسم، فصل‌نامه مطالعات ادبیات تطبیقی جیرفت، ۳۳(۹)، ۵۱-۶۹.
 
Ashouri, D. (2000). Erfan va randi dar she'r-e Hafez [Mysticism and roguery in Hafez's poetry]. Markaz.
Azar, E. (2011). Hafez dar an su-ye marzha, pajouheshi dar adabiyat-e tatbiqi [Hafez beyond borders: A research in comparative literature] (M. Barzegar, Ed.). Sokhan.
Clarke, H. W. (2005). Tarjomeh-ye Englisi-ye Divan-e Hafez [English translation of Hafez's Divan]. Behzad.
Dehkhoda, A. A. (1998). Loghat-nameh [Dictionary]. Entesharat-e Daneshgah-e Tehran.
Esmaeili, Z. (2015). Hengargorizi-ye zamani (bastangarai) dar ashar-e Akhavan-e Sales [Temporal deviation (archaism) in Akhavan Sales poetry]. Faslnamehye Motaleate Shahriarpajouhi [Shahriyar Studies Quarterly], 1(4), 267–296.
Ferdowsi, A. (1995). Shahnameh (Vol. 5). Dād.
Habibollahi, M., & Chodźko, A. (1977). Iranshenasi dar Lahestan [Iranian studies in Poland]. Majalleh-ye Vahid, 215, 16–32.
Hafez, S. M. (1993). Divan-e Hafez [The Divan of Hafez] (M. Qazvini & Q. Ghani, Eds.). Negah. (Original work published n.d.)
Jafari Dehkordi, N., Shahriar, M., & Faraji, S. (2020). Hafez dar adabiyat-e Gharb; motale'eh-ye moredi-ye tasir-e ash'ar-e Hafez bar Goethe [Hafez in Western literature; A case study of the influence of Hafez's poetry on Goethe]. Majallehye Motaleat-e Adabiyate Tatbiqi [Journal of Comparative Literature Studies], 14(53), 139–156.
Jafari, M. (1999). Seyr-e Romanticism dar Orupa [The course of Romanticism in Europe]. Markaz.
Jorjani, A. (2004). Dalail al-ijaz [Proofs of inimitability] (M. M. Shaker, Ed.). Maktabat al-Khanji.
Mowlavi, J. (2001). Masnavi-ye ma'navi [Spiritual couplets] (R. A. Nicholson, Ed.). Amirkabir. (Original work published n.d.)
Roudi, M., & Keddie, N. (1992). Iranshenasi dar Orupa va Japan [Iranian studies in Europe and Japan] (M. Asadi, Trans.). Entesharat-e Beynolmellali-ye Al-Hoda.
Rouhbakhshan, A. (1999). Sabeqeh va tarikhchehye zaban-e Farsi dar Orupa [The history and background of Persian language in Europe]. Majallehye Namehye Parsi, 13, 90–105.
Safa, Z. (1996). Tarikh-e adabiyate Iran [History of Iranian literature] (Vols. 1-5). Entesharat-e Ferdows. (Original work published 1953)
Safavi, K. (1994). Az zabanshenasi be adabiyat [From linguistics to literature]. Cheshmeh.
Sarfi, M. R. (2005). Anasor-e farhang-e ammeh dar ghazaliyat-e Hafez [Elements of popular culture in Hafez's ghazals]. Majallehye Farhang, 55, 165–199.
Seyed Hosseini, R. (2002). Maktabhaye adabi [Literary schools] (Vol. 1). Negah.
Seyyedi, S. H., & Saremi Garavi, S. (2013). Eshgh, vatan va azadi dar andisheh-ye Khalil Jibran va Aminpour [Love, homeland and freedom in the thought of Khalil Gibran and Aminpour]. Faslnamehye Motaleate Adabiyate Tatbiqiye Jiroft [Jiroft Comparative Literature Studies Quarterly], 7(26), 47–68.
Shafa, S. (1953). Iran dar adabiyat-e Faraneh [Iran in French literature]. Ebne Sina.
Shafa, S. (1969). Jahan-e Iranshenasi [The world of Iranian studies] (Vol. 1). Keyhan.
Shafi'i Kadkani, M. R. (2001a). Sur-e khiyal dar shere Farsi [Imagery in Persian poetry] (8th ed.). Agah.
Shafi'i Kadkani, M. R. (2001b). Musiqi-ye she'r [The music of poetry]. Agah.
Shafi'i, S., & Rowshan Zameer, M. (1971). Sayyahane Almani ke dar asr-e Safaviyeh az Iran didan nemudeand [German travelers who visited Iran during the Safavid era]. Majalleh, 109, 16–20.
Shahbazi, I. (2020). Sima-ye jame'eh-ye Irani dar ayineh-ye Divan-e Hafez [The image of Iranian society in the mirror of Hafezs Divan]. Jameehpajouhiye Farhangi, 11(2), 119–145.
Shamisa, S. (2002). Negahi taze be badi' [A new look at rhetoric]. Mitra.
Sharifi, S., & Namvar Forgi, M. (2012). Taghsimbandi-ye jadid-e anva'-e bahamayi ba dar nazargereftan-e vizhegihaye faramotni dar sheklgiri-ye anvae bahamayi [A new classification of collocation types considering metatextual features in the formation of collocation types]. Majallehye Zabanshenasi va Guyeshhaye Khorasan, 7, 39–62.
Sohrabi, N., & Nikmanesh, Z. (2022). Asarbakhshi-ye shenakht darmani-ye mabani bar zhehnagahi beh behdasht-e ravanshenakhti va avatef-e mosbat va manfi dar dokhtaran-e nojavan-e mobtala be nesanehgan-e ekhtelal-e bodrimangi-ye badan [The effectiveness of mindfulness-based cognitive therapy on psychological well-being and positive and negative affect in adolescent girls with body dysmorphic disorder symptoms]. Nashriyehye Pajuheshe Tavambakhshi dar Parastari [Journal of Rehabilitation Research in Nursing], 8(2), 64–79.
Taheri, A. (1973). Seyre farhang dar Britannia [The course of culture in Britain]. Entesharat-e Donya.
Vafa'i Fard, Z., & Kazazi, M. J. (2015). Mafhum-e azadi dar andisheh-ye Hafez va Mowlavi va tatbiq-e an ba tafakkor-e existentialism [The concept of freedom in the thought of Hafez and Rumi and its comparison with existentialist thought]. Faslnamehye Motaleate Adabiyate Tatbiqiye Jiroft [Jiroft Comparative Literature Studies Quarterly], 9(33), 51–69.
Vardi, Z. T. (2001). Owzae tarikhi, siasi va ejtemaiye gharne hashtom va tasir-e an bar shere Hafez [Historical, political and social conditions of the 8th century and its impact on Hafez's poetry]. Majallehye Salnamehye Hafezpajouhi, 4, 156–169.
Wright, D. (1985). Iran dar miyan-e Englisi-ha [Iran among the English] (M. Taher Nia, Trans.). Ashtiani. (Original work published n.d.)
Zaban va adabiyat-e Farsi dar jahan [Persian language and literature in the world]. (1992). Daftar-e Shoraye Gostareshe Zaban va Adabiyate Farsi.
Zarrinkoub, A. (2001). Donbaleh-ye jostojo dar tasavvofe Iran [The sequel to the search in Iranian Sufism]. Amirkabir.
دوره 4، ویژه نامه
دی 1404
صفحه 1-22

  • تاریخ دریافت 07 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 08 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 18 دی 1404
  • تاریخ انتشار 01 دی 1404