پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

صورت‌بندی استنباط از قرآن کریم در مسیر تولید علوم انسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
علی عبداله زاده
استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث ،دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
10.22034/api.2025.2051810.1155
چکیده
هدف پژوهش : این پژوهش با هدف تبیین مولفه‌های کلیدی استنباط از قرآن کریم در راستای تولید علوم انسانی قرآن‌بنیان انجام شده است. اهمیت این مسئله از آنجا ناشی می‌شود که عدم اهتمام به تولید علوم انسانی مبتنی بر قرآن، پیامدهایی همچون مهجوریت قرآن کریم، گسترش سکولاریسم، تضعیف پایه‌های انقلاب اسلامی، محرومیت عمومی از معارف قرآنی و فراموشی مفاهیم حیاتی‌ای مانند جهاد و حریت را در پی دارد. 
روش پژوهش: این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به این پرسش اصلی پاسخ می‌دهد که چه مولفه‌هایی باید در فرآیند استنباط از قرآن کریم مورد توجه قرار گیرند تا نتایج پژوهش، مبتنی بر صورت‌بندی صحیح و نظام‌مند بوده و به تولید علوم انسانی بینجامد. 
یافته‌ها: در این پژوهش، پنج مولفه اساسی به عنوان عناصر محوری استنباط از قرآن کریم شناسایی و تحلیل شده‌اند: 
۱. نگرش نظام‌مند به قرآن کریم 
۲. توجه به فرهنگ‌سازی قرآن کریم 
۳. در نظر گرفتن جایگاه سنت‌های قرآنی 
۴. بهره‌گیری از ظرفیت منظومه معرفتی احادیث در ذیل آیات 
۵. عنایت به سیره انبیا 
نتیجه‌گیری: رعایت این مولفه‌ها در استنباط از قرآن کریم، زمینه را برای تولید علوم انسانی قرآن‌بنیان فراهم می‌کند و از پیامدهای نادرست ناشی از استنباط‌های غیرمنظم جلوگیری می‌نماید. این رویکرد نه‌تنها به احیای مفاهیم اصیل قرآنی می‌انجامد، بلکه در تقویت مبانی انقلاب اسلامی و مقابله با جریان‌های سکولار نیز مؤثر است.
کلیدواژه‌ها
"علوم انسانی"
" قرآن کریم"
"فرهنگسازی"
"صورتبندی استنباط"

موضوعات

  1. «قرآن کریم»
  2. آصفی، محمدمهدی، (1393)، «فی رحاب القرآن»، قم، بوستان کتاب
  3. افضلی، علیرضا، (1395)، «مدیریت اسلامی مدیریت مبتنی بر سنتهای الهی مورد مطالعه سنت رزق»، تحقیقات بنیادین علوم انسانی، 2 (4)، صص7-34
  4. انجم‌شعاع، محمدرئوف و انجم‌شعاع، محمدرضا، (1395)، «شاخصه‌های انسان‌شناخت و هستی‏ شناخت پارادایم قرآنی و علوم انسانی»، پژوهش‌نامه علوم انسانی و اسلامی، 4 (1)، صص36-49
  5. ایازی، سید محمدعلی، (1384)، «تفسیر قرآن مجید برگرفته از آثار امام خمینی»، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  6. ایمان، محمدتقی و کلاته‌ساداتی، احمد، (1389)، «روش‌شناسی علوم اجتماعی در اسلام با نگاهی به دیدگاه مسعود العالم چودهاری»، روش‌شناسی علوم انسانی، 16 (1)، صص7-29
  7. بابایی مجرد، حسین، (1397)، «گراف ارتباطی مدیریت جهادی و نظریه اعتباریات»، مجموعه مقالات همایش تفسیر المیزان و علوم انسانی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  8. باقری، خسرو، (1379)، اصول تربیت اجتماعی در اندیشه امام علی علی السلام، مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، 1 (4)، صص286-422
  9. بهروزی لک، غلامرضا، (1392)، «رویکردهای مطالعات سیاسی در قرآن کریم»، سیاست اسلامی، 1 (2)، صص39-62
  10. پارسانیا، حمید، دانایی فرد، حسن و حسینی، سید ابوالحسن، (1393)، «دلالت‌های نظریه اعتباریات برای تحول در علوم انسانی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، 2 (1)، صص23-48
  11. پارسانیا، حمید، (1388)، «روش‌شناسی علوم انسانی با رویکرد اسلامی»، عیار پژوهش در علوم انسانی، 1 (2)، صص39-54
  12. پرهیزکار، غلامرضا، (1398)، «رویکرد مسأله‌محوری در علم اجتماعی دینی»، اسلام و مطالعات اجتماعی، 7 (2)، صص39-54
  13. پورحسن، قاسم، زمستان1392، اعتباریات اجتماعی و نتائج معرفتی آن بازخوانی دیدگاه علامه طباطبایی، حکمت و فلسفه، 9 (4)، صص47-70
  14. پهلوان، منصور و میرهاشمی اسفهلان، سید احمد، (1397)، «نقدی بر تفسیر موضوعی قرآن کریم با رویکرد اقتصادی»، پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 18 (9)، صص53-68
  15. تقوی، سید محمدرضا، (1396)، تولید مفاهیم پایه گامی اساسی برای تأسیس روان‌شناسی اسلامی، تحقیقات بنیادین علوم انسانی، 3 (1)، صص7-30
  16. جوادی آملی، عبداله، (1386)، «شمس الوحی تبریزی سیره علمی علامه طباطبایی قدس سره»، قم، اسراء.
  17. جوادی آملی، عبداله، (1378)، «تفسیر تسنیم»، قم، اسراء.
  18. حسب الله، علی، (1396)، «اصول التشریع الإسلامی»، قاهره، دار المعارف.
  19. خامنه‌ای، سید علی، (1392)، «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، تهران، مؤسسه ایمان جهادی.
  20. خسروپناه، عبدالحسین، (1390)، «نقد و بررسی کتاب فلسفه فلسفه اسلامی»، کتاب ماه فلسفه، 5 (6)، صص105-121
  21. (امام) خمینی ، سید روح اله، (1378)، «آداب الصلاة»، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  22. (امام) خمینی ، سید روح اله، (1389)، «صحیفه امام»، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  23. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1377)، «مفردات الفاظ القرآن»، تهران، مرتضوی.
  24. رضایی اصفهانی، محمدعلی، (1388)، زبان قرآن عرف عام یا خاص، پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، 2 (2)، صص79-100
  25. رضایی هفتادر، حسن و محمدی، مسلم، (1396)، «آسیب‌های علوم انسانی و راهکارهای تحول در آن با تکیه بر اندیشه‌های آیت الله خامنه‌ای»، مجموعه مقالات روش‌شناسی قرآن و علوم انسانی، قم، جامعة المصطفی العالمیة.
  26. رهنمایی، احمد، (1397)، «ارزش‌شناسی از منظر علامه طباطبایی با تکیه بر تفسیر المیزان»، مجموعه مقالات همایش تفسیر المیزان و علوم انسانی اسلامی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  27. ساشادینا، عبدالعزیز، تدوین و نگارش: یاسر عسکری و رسول فیروزی نوروز، (1393)، «روش شناسی مطالعات اسلامی در غرب»، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  28. سعیدی روشن، محمدباقر، (1396)، «تحلیل زبان قرآن و روش‌شناسی فهم آن»، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  29. شاکر، محمدکاظم، (1382)، «مبانی و روش‌های تفسیری»، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی .
  30. شاهرخی، سید علاءالدین ،(1401) نقش آسیب شناسی فرهنگی ریشه های اختلافات مسلمانان در آینده روند بیداری اسلامی با تکیه بر آموزه های نبوی، نشریه پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی، دوره 1، شماره 1 شماره پیاپی 1، صفحه 1- 14 /  22034/API.2022.705955
  31. صدر، سید محمدباقر، (1429)، «الإسلام یقود الحیاة»، قم، دار الصدر.
  32. صدر، سید محمدباقر، (1434)، «المدرسة القرآنیة»، قم، دار الکتاب الإسلامی.
  33. صدر، سید موسی، (1387)، قرآن و شیوه اصلاح فرهنگ، پژوهش‌های قرآنی، 14 (2)، صص26-55
  34. طباطبایی، سید محمدحسین، (1390)، «المیزان فی تفسیر القرآن»، بیروت، الأعلمی.
  35. عابدینی، محمدرضا، (1395)، «سیره تربیتی پیامبران حضرت آدم علیه السلام»، قم، عطش.
  36. عابدینی، محمدرضا، (1400)، «آداب انس با قرآن»، قم، نشر معارف.
  37. عبداله زاده، علی و ایزدی، مهدی، 1398، «گفتاری پیرامون حوزه‌های حدیثی مغفول در تفسیر قرآن کریم»، مطالعات قرآن و حدیث، 12 (2)، صص239-262
  38. علم الهدی، سیده جمیله، (1386)، درآمدی به مبانی اسلامی روش تحقیق، نوآوری‌های آموزشی، 6 (3)، صص173-202
  39. علم الهدی، سیده جمیله، (1388)، «نظریه اسلامی تعلیم و تربیت»، تهران، دانشگاه امام صادق علیه السلام.
  40. عبدلی،طاهرپور، افسانه، محمدشریف، (1403) جستاری بر نقش معارف و باورها در شکل‌دهی به رفتارهای جنسی،نشریه پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی، دوره 3، شماره 5 - شماره پیاپی 5، صفحه 15-31
  41. فخر زارع، سید حسین، (1397)، «روش‌شناسی بازتولید نظام اجتماعی قرآن»، مجموعه مقالات همایش تفسیر المیزان و علوم انسانی به کوشش محمدعلی اسدی‌نسب، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
  42. کریمی، محمود، (1396)، «مبانی انسان‌شناختی علوم انسانی اسلامی در قرآن کریم»، مطالعات قرآن و حدیث، 10 (2)، صص231-262
  43. گروهی از نویسندگان زیر نظر مصباح یزدی، محمدتقی، (1390)، «فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی»، تهران، انتشارات مدرسه
  44. لسانی فشارکی، محمد علی و غلامی، مهدی، (1390)، «آموزش زبان قرآن»، قم، زینی
  45. لطیفی، میثم، (1390)، «روش‌شناسی راهبردهای تدبر در قرآن کریم استقرایی از پژوهش‌های میان‌رشته‌ای مدیریت اسلامی در دهه اخیر»، اندیشه مدیریت راهبردی، 5 (2)، ص25-55
  46. لکزایی، نجف و فلاح، محمود، (1394)، «بررسی جایگاه نظام اجتماعی در اندیشه سیاسی علامه طباطبایی»، سپهر سیاست، 2 (3)، صص83-113
  47. محدث، علیرضا و ابراهیمی‌پور، قاسم، (1394)، «ظرفیت‌های فرهنگی هویتی جهان فطری»، دین و سیاست فرهنگی، 2 (2)، صص49-76
  48. محیطی اردکان، محمدعلی و مصباح، علی، پاییز1391، بایدها و نبایدهای اسلامی‌سازی علوم انسانی از دیدگاه علامه مصباح، معرفت فلسفی، 10 (1)، صص137-165
  49. مسعودی، رضایی، مجتبی، امیر حسین، (1403) ارائه تصویر ارتکازی از امر به معروف و نهی از منکر و لوازم آن بر پایه مباحث اعتباریات، نشریه پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی، دوره 3، شماره 5 - شماره پیاپی 5، صفحه 141-151
  50. مطهری، مرتضی، (بیتا)، «فلسفه تاریخ»، تهران، شورای نظارت بر نشر آثار استاد شهید مرتضی مطهری
  51. مهدوی کنی، محمدرضا، (1396)، «تفسیر موضوعی قرآن کریم، چیستی و الزامات»، تهران، دانشگاه امام صادق علیه السلام
  52. میرزایی، نجفعلی، (2008)، «فلسفة مرجعیة القرآن المعرفیة فی إنتاج المعرفة الدینیة»، بیروت، مرکز الحضارة لتنمیة الفکر الإسلامی
  53. میر حسینی، انصاری، سلیمی، سید محمد، نرگس،زهرا ،(1401) پیوند آشنایی‌زدایی و ایراد کلام برخلاف اقتضای ظاهر (بررسی موردی التفات و قلب در ده جزء میانی) ، نشریه پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی، دوره 1، شماره 2 شماره پیاپی 2، صفحه 105- 118 / 22034/API.2022.705946
  54. نیلساز، نصرت، حاجی‌خانی، علی و جلیلیان، سعید، (1394)، «معناشناسی زبان قرآن از دیدگاه علامه طباطبایی در تفسیر البیان فی الموافقة بین الحدیث و القرآن»، پژوهشنامه معارف قرآنی، شماره21
  55. همتی فر، مجتبی، (1397)، «نسبت سیاست و تربیت در اندیشه امام خمینی سازواری قدرت و هدایت در تربیت اسلامی»، دانشگاه فردوسی

  • تاریخ دریافت 08 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 10 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 15 بهمن 1403
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403