عقل، یکی از شریف‌ترین نیروهای انسانی است که می‌تواند کلیّات و حقایق را درک کند و ممیز انسان از بهائم باشد. از طرفی عشق نیز از مسائل اساسی به حساب می‌آید که بنیان هستی بر آن نهاده شده و جنب و جوشی که سراسر وجود را گرفته به‌خاطر همین انگیزه است. بحث عقل و عشق از جمله مباحثی بوده که همواره مورد توجه حکیمان و عارفان بزرگی همچون ابن سینا و نجم‌الدّین رازی قرار گرفته است. ابن‌سینا ادراک و علم را مقدم بر عشق و اولین مرحله برای سیر و سلوک می‌داند؛ زیرا تا انسان شناختی نسبت به معشوق خود پیدا نکند، سفر او آغاز نمی‌گردد و بدون ادراک، شوق و عشقی ایجاد نمی‌شود. از طرفی نجم‌‌‌الدّین ساحت عشق را بسی فراتر از تنگنای عقل معرفی می‌کند و سپس به مخالفت عقلانی با نظریه وحدت عقل و عاقل و معقول می‌پردازد. او بر آن است تا در مقام بحث عقلانی به شیوه‌ی متکلّمان و فلاسفه بحث کند و در مقام درک شهودی و بیان مکاشفات نیز همچون عارفی فلسفه ستیز، با بهره‌گیری از واژگانی سرشار از استعاره، کنایه و تمثیل جانب عشق را پاس داشته باشد. در این نوشتار بر آنیم تا دیدگاه این دو حکیم را در زمینه‌ی عقل و عشق مورد واکاوی قرار دهیم.