پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی

بررسی تحلیلی- نقادانه آرای روشنفکران دینی معاصر در باب مسئله دین و معرفت حاصل از آن (مطالعه موردی : آرای شریعتی، بازرگان، سروش و مجتهد شبستری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد علوم سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران،
2 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
بحث از دین و معرفت دینی و تحقیق در باب  معرفت دینی در آراء روشنفکرانی چون؛ بازرگان، شریعتی، سروش، شبستری؛ از آن رو حائز اهمیت است که حس حقیقت جویی، حقیقت گرایی و حقیقت باوری را در انسان زنده نگه می دارد و سبب می شود انسان در جهت فهم بهتر حقیقت و تعمق دقیق تر به آن در حوزه  دین و آن چه که در ارتباط با دین است غور و بررسی نماید. ضرورت نیاز به دین برای انسان امری حیاتی است، و فهم دین و معرفت دینی از آنجا حیاتی تر می نمایدکه، انسان با فهم دین و تعمق در معرفت دینی بهتر می تواند حقیقت را بفهمد چرا که دین پژوه از این طریق می تواند معانی صفات مشترک میان انسان و خدا را دریابد و همچنین با بهره گیری از معرفت دینی می تواند به حل تعارض میان علم و دین کمک نماید. دین به صورت کلی، و فهم معرفت دینی در تفکر چهار روشنفکر دینی.، به خلق مسائل جدیدی انجامیدکه امروزه نیازمند پاسخ­هایی جدید است، از این روی، دین به عنوان یکی از نیازهای اساسی بشر برای بهبود زندگی انسان­ها آمده و در عصر جدید نیازمند قرائتی نوین است که، دارای ابعاد گوناگون اعتقادی،احساسی، روانی است. این مقاله در صدد است با روش تحلیلی- توصیفی ضمن پرداختن به معنا و مفهوم دین و معرفت دینی به تجربه های حاصل از آن بپردازد.  با توجه به تنوع و گوناگونی قرائت ها در سال ها و دهه های اخیر و خصوصاً در فضای فکری- معرفتیِ ایران، شاهد گرایش به روش های تفسیری، تاًویلی و معناگرایانه در حوزه  مطالعات علوم دینی  هستیم. از مشکلات و معضلات پرداختن به چنین مطالعاتی، داشتن نگاه غیر انتقادی و در عین حال تقلیدی و بعضاً سیاسی به این مباحث است. که در آراء نواندیشانی چون شریعتی و  بازرگان  دیده می شود. 
کلیدواژه‌ها

  1. آل احمد، جلال(1357). در خدمت و خیانت روشنفکران، تهران: انتشار ات خوارزمی.
  2. ------------(1392). غربزدگی، تهران:  نشر فردوس.
  3. السون، راجر.ای-جی گرنز، استنلی (1386). الاهیات مسیحی در قرن بیستم، ترجمة روبرت آسریان و میشل آقامالیان، تهران: نشر ماهی.
  4. امامی، مسعود ( 1386). فقه در نگاه روشنفکران(1). شماره 50، فقه اهل بیت.
  5. باربور، ایان (1362). علم ودین، ترجمه بهاء الدین خرمشاهی، ستاد انقلاب فرهنگی، تهران: مرکزنشر دانشگاهی.
  6. بازرگان، مهدی 1345). « بعثت و ایدئولوژی» ، نشر طلوع.
  7. _________(1350). دین و تمدن.
  8. __________ مجموعه آثار، راه طی شده. جلدهای 1و 2.
  9. بروجردی، مهرزاد (1377). روشنفکران ایرانی و غرب، ترجمه جمشید شیرازی، چاپ دوم، تهران: نشر فرزان روز.
  10. بشیریه، حسین(1381). جامعه شناسی سیاسی، تهران: نشر نی.
  11. پارسا نیا، حمید،(1393). انواع و ادوار روشنفکری، چاپ دوم، قم: نشر کتاب فردا.
  12. __________(1380) حدیث پیمانه، چاپ پنجم، قم: دفتر نشر و پخش معارف.
  13. پالمر، ریچارد.ا، (1387). علم هرمنوتیک-نظریه­ی تأویل در فلسفه­های شلایرماخر، دیلتای، هایدگر، گادامر، چاپ چهارم، تهران: هرمس.
  14. توسلی، غلامعباس(1380)، روشنفکری و اندیشه ی دینی، تهران: انتشارات سخن.
  15. حسینی زاده، محمدعلی (۱۳۸۶). اسلام سیاسی در ایران، قم: دانشگاه مفید.
  16. خسروپناه، عبدالحسین، آسیب شناسی دین پژوهی معاصر، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه‌ی اسلامی
  17. دباغ، سروش، ( 1383). آئین در آیینه (مروری بر آراء دین شناسانه عبدالکریم سروش)، تهران: موسسه فرهنگی صراط.
  18. دشتی،محمد، مذهب روشنفکری (نقدی بر تفکر ضرورت و اصلاح باسازی دین)، تهران: نشر اندیشه مطهر.
  19. رجایی، فرهنگ ( 1373)، معرکه‏ی جهان‏بینی‏ها، چاپ اول، تهران: انتشارات احیای کتاب.
  20. رحمتی، اکبر(  1372 )، استاد مطهری و  روشنفکران،  چاپ اول، تهران: نشر صدرا.
  21. رضایی، امیر (1379). کاربرد آیات قرآن در اندیشه دکتر شریعتی، تهران: انتشارات الهام.
  22. سروش، عبدالکریم سروش (1374). قبض و بسط تئوریک شریعت (نظریه تکامل معرفت دینی)، تهران:  موسسه فرهنگی صراط.
  23. ----------------- (1377). رازدانی و روشنفکری و دینداری، موسسه فرهنگی صراط، تهران
  24. ----------------- (1384).  از شریعتی، تهرانموسسه فرهنگی صراط.
  25. شریعتی، علی (1370 ). اسلام شناسی ، جلد اول، چاپ دوم ، تهران: انتشارات قلم.
  26. ________ مجموعه آثار، جلد های  اول و پنجم، با مخاطب های آشنا.
  27. ----------- (1373). بازگشت، چاپ چهارم،  تهران: انتشارات الهام.
  28. ------------ اجتهاد و نظریه انقلاب دائمی، چاپ اول، قم:  نشر نظیر.
  29. ------------ (1350). جامعه شناسی ادیان .
  30. صاحبی، محمد جواد (1382الف). اندیشه اصلاحی در نهضتهای اسلامی،  قم: چاپخانه دفتر تبلیغات اسلامی.
  31. -------------------(1382ب). جهانی شدن و دین. مجموعه مقالات چهارمین کنگره دین پژوهان. چاپ اول، نشر احیا گران.
  32. صادقی تهرانی، هادی، (1382). درآمدی برکلام جدید، کتاب طه و نشر معارف.
  33. ------------- (1386). نقدی بر دین پژوهی فلسفه معاصر، چاپ اول، تهران: امید فردا.
  34. علیجانی، رضا (1381). راه یا بیراهه، تهران:  نشر قلم.
  35. کاجی، حسین(1378). کیستی ما از نگاه روشنفکران ایرانی، تهران: انتشارات روزنه.
  36. گفتارهایی از عبد الکریم سروش، محمد مجتهد شبستری، مصطفی ملکیان، محسن کدیور، سنت و سکولاریزم،( 1381)، تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
  37. مجتهد شبستری، محمد ( 1381 ). هرمنوتیک، کتاب و سنت، چاپ پنجم، تهران: طرح نو.
  38. ----------------(1381). نقدی بر قرائت انسانی از دین(بحران­ها، چالش­ها، راه حل­ها) ، چاپ سوم، تهران: طرح نو.
  39. --------------- (1381). راهی به رهایی- جستارهایی در باب عقلانیت و معنویت، چاپ اول، نشر نگاه معاصر.
  40. ---------------- (1384). تأملاتی در قرائت انسانی از دین، چاپ دوم، تهران: طرح نو.
  41. --------------- ( 1379 ). ایمان و آزادی، چاپ سوم،  ویراست دوم، تهران: طرح نو.
  42. ---------------- ( 1395). قرائت نبوی از جهان، تنظیم فرشاد نوروزی، نشر الکترونیک فروردین ماه.
  43. هادوی تهرانی، محمد مهدی ( 1377). مبانی کلامی اجتهاد، چاپ اول، قم: مؤسسه فرهنگی خانه خرد.
  44. هاشم زهی، نوروز (1386). شرایط اجتماعی و پارادایم های روشنفکری در آستانه دو انقلاب ایران: انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، تهران: موسسه و نشر عروج.
  45. واعظی، احمد (1376). تحول فهم دین،( نقدی فشرده بر نظریۀ قبض و بسط تئوریک شریعت)،، چ دوم، تهران: موسسه فرهنگی اندیشه معاصر، تهران.
  46. ----------- (1380). درآمدی برهرمنوتیک، پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی.
  47. یزدی، ابراهیم (1396). روشنفکری دینی و چالش های جدید، چاپ سوم، تهران: نشر کویر.

مقالات و مجلات

  1. امامی، مسعود. فقه در نگاه روشنفکران، مجله فقه ولایت.
  2. بهجت پور، عبدالکریم، تفسیر تنزیلی و کارکردهای آن در حل مسائل، مجله رشد آموزش قرآن و معارف اسلامی، شماره 103، بهار 1396،
  3. بهروزلک، غلامرضا، اسلام سیاسی و اسلام­گرایی معاصر، پگاه حوزه، شماره­ی ۲۰۹، 1386.
  4. جنت، رضا، روشنفکری دینی، از اسلام گرایی تا سکولاریزم اسلامی، 10 اردیبهشت، 1389.
  5. خواجه سروی، غرب از نگاه مهندس بازرگان، نشریه نامه‌ی پژوهش، شماره‌ی7.
  6. دباغ، سروش، بازرگان متأخر در برابر بازرگان متقدم،  شماره ی 4، نشریه‌ی مهرنامه.
  7. رزاقی، سهراب،«پارادایمهای روشنفکری دینی در ایران معاصر»، نامه پژوهش، شماره 7، وزارت ارشاد، 1376.
  8. سروش، عبدالکریم،  سنت  روشن فکری دینی، بازتاب اندیشه، فصلنامه مدرسه، بهمن ماه 1385.
  9. علوی تبار، علیرضا،. روشنفکران ایرانی، مدرنیته و غرب، ش 36، کیان. 1376.
  10. کمالی زاده دانش، محمد، بررسی تحولات فکری مهدی بازرگان، مجله‌ی حوزه، شماره‌ی نهم.
  11. گفت وگو در ارتباط با دین و دین  داری در جهان معاصر، مجله هفت آسمان.
  12. مجتهد شبستری، محمد، آیا خداوند دین نازل کرده است؟ مرکز نشر آثار و افکار، 20 فروردین 1396.
  13. نقطه نظرهای مهندس بازرگان دربارهی حکومت اسلامی، روزنامه‌ی کیهان،11/11/1357.
  14. یزدی، ابراهیم، «مهندس بازرگان چرا نخستوزیر شد؟»، ایران فردا، شمارهی ۱۶، سال سوم.

سایت ها

  1. تعقل، تعبد، دین و روشنفکری از دیدگاه مصطفی ملکیان، 18 بهمن 96،. پایگاه خبری و تحلیلی انصاف.
  2. -حسین کچو ئیان، نقد روشنفکری دینی، از همایش «روشنفکری دینی» ، 26 آذر.
  3. سخنرانی در رونمایی مجمع آثار سیر تحول قرآن مهدی بازرگان، چهارشنبه 28 آذر 1386
  4. سروش ( 1386). محمد آفریننده قرآن است، بهمن ماه، بازتاب اندیشه.
  5. نشست هم اندیشی «انسان، جامعه و تاریخ در نگاه شریعتی» 7 بهمن. 1395، خبرگزاری مهر.
دوره 1، شماره 2
آذر 1401
صفحه 35-47

  • تاریخ دریافت 22 آذر 1402
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1401