دانشگاه لرستان پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی 2980-8944 5 9 2026 03 21 Epistemological Foundations of Religious Understanding in the Thought of Ayatollah Javadi Amoli: Reconstructing the Relationship between Reason, the Quran, and the Sunnah مبانی معرفت‌شناختی فهم دین در اندیشه آیت‌الله جوادی آملی؛ بازسازی نسبت عقل، قرآن و سنت 1 17 736030 10.22034/api.2026.736030 FA مجید مویدی استادیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، لرستان، خرم آباد، ایران Journal Article <strong>Objective</strong>: To elucidate the possibility and mechanism of achieving a valid and relatively stable understanding of religion within the thought of Ayatollah Javadi Amoli, focusing on responding to challenges posed by relativistic theories and contemporary hermeneutic readings that regard religious knowledge as merely historical and subject to the interpreter’s subjective horizon. In this regard, the study aims to re-examine the relationship between the "stability of the text" and the "evolution of understanding" to provide an epistemological and realistic model.<br><strong>Method:</strong> This research employs a "descriptive-analytical" approach, drawing upon the study and analysis of Ayatollah Javadi Amoli’s written works to reconstruct his system of religious knowledge across three levels: the "possibility of stable understanding," the "status of sources (Reason, Quran, and Sunnah)," and the "interaction between Reason and Revelation (Aql and Naql)." Furthermore, it attempts to evaluate the internal coherence of this intellectual macro-project in facing emergent doubts by extracting his inferential rules<span lang="EN">.</span><br><strong>Results</strong>: In this school of thought, understanding religion is a "graded" (tashkiki), methodical process based on the interaction between valid Reason and valid Revelation. Within this framework, Reason serves not only a "key-like" (miftahi) role but also possesses "lamp-like" (misbahi) and "evaluative" (mi’yari) functions; when it yields certainty (yaqin), it attains a foundational source status in the geometry of religious knowledge. Additionally, the Quran is recognized as an "independent authority" and the ultimate criterion for assessing other sources, while the Sunnah plays an explanatory and complementary role in the light of the Quran and Reason. The outcome of this synergy is the attainment of disciplined knowledge that prevents the personalization of understanding and replaces modern subjectivism with "Revelatory Rationality."<br><strong>Conclusion</strong>: By providing a problem-oriented formulation of the theory of religious understanding in Javadi Amoli’s thought, this research demonstrates that this model possesses a high capacity to transcend the deadlocks of relativism. It avoids both epistemological stagnation and lack of discipline, resting instead on a precise balance between revelatory sources and rational demonstrations. Consequently, the aforementioned theory can serve as an efficient platform for constructive dialogue between Islamic heritage and the intellectual needs of the contemporary world. <strong><span lang="FA">هدف:</span></strong><em> </em><span lang="AR-SA">تبیین امکان و سازوکار دستیابی به فهم معتبر و نسبتاً ثابت از دین در اندیشه آیت‌الله جوادی آملی، با تمرکز بر پاسخ به چالش‌های ناشی از نظریه‌های نسبی‌گرایانه و قرائت‌های هرمنوتیکی معاصر که معرفت دینی را امری صرفاً تاریخی و تابع افق ذهنی مفسر می‌دانند؛ در این راستا، بازخوانی نسبتِ میان «ثباتِ متن» و «تحولِ فهم» برای ارائه الگویی معرفت‌شناختی و واقع‌نما مدنظر است</span><span dir="LTR" lang="EN">.</span><br><strong><span lang="AR-SA">روش پژوهش</span></strong><strong><span lang="FA">:</span></strong><strong> </strong><span lang="AR-SA">این پژوهش با رویکردی «توصیفی ـ تحلیلی» و با تکیه بر مطالعه و واکاوی آثار مکتوب آیت‌الله جوادی آملی انجام شده است تا منظومه معرفت دینی ایشان را در سه سطحِ «امکان فهم ثابت»، «جایگاه منابع (عقل، قرآن و سنت)» و «تعامل عقل و نقل» بازسازی نماید؛ همچنین تلاش شده است تا با استخراج قواعد استنباطی ایشان، انسجام درونی این کلان‌پروژه فکری در مواجهه با شبهات نوپدید ارزیابی گردد</span><span dir="LTR" lang="EN">.</span><br><strong><span lang="AR-SA">یافته‌ها</span></strong><strong><span lang="FA">: </span></strong><span lang="AR-SA">فهم دین در این اندیشه، فرآیندی تشکیکی، روشمند و مبتنی بر تعامل عقل معتبر و نقل معتبر است. عقل در این چارچوب علاوه بر نقش «مفتاحی»، واجد نقش «مصباحی» و «معیاری» بوده و در صورت افاده یقین، جایگاهی منبعی در هندسه معرفت دینی می‌یابد. همچنین، قرآن به عنوان «حجت مستقل» و معیار نهایی سنجش سایر منابع شناخته می‌شود و سنت در پرتو قرآن و عقل، نقش تبیینی و تکمیلی ایفا می‌کند؛ برآیند این هم‌افزایی، نیل به معرفتی ضابطه‌مند است که از شخصی‌شدگی فهم جلوگیری کرده و عقلانیتِ وحیانی را جایگزین سوژه‌محوری مدرن می‌سازد</span><span dir="LTR" lang="EN">.</span><br><strong><span dir="RTL" lang="AR-SA">نتیجه‌گیری</span><span dir="RTL" lang="FA">: </span></strong><span dir="RTL" lang="AR-SA">این پژوهش با صورت‌بندی مسئله‌محور نظریه فهم دین در اندیشه جوادی آملی، نشان می‌دهد که این الگو ظرفیت بالایی برای عبور از بن‌بست‌های نسبیت‌گرایی دارد؛ چرا که نه دچار ایستایی معرفتی است و نه بی‌ضابطگی، بلکه بر توازنی دقیق میان منابع وحیانی و براهین عقلی استوار است؛ از این رو، نظریه مذکور می‌تواند به عنوان بستری کارآمد برای گفتگوی سازنده میان تراث اسلامی و نیازهای فکری جهان معاصر مورد بهره‌برداری قرار گیرد</span><span dir="RTL" lang="FA">.</span> https://api.lu.ac.ir/article_736030_bd15ab5c639034e9ec242eab5e1f9f5d.pdf